ضحو
ض - ح - و
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 2 sîga
- 6 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Kuşluk vakti
Notlarım
Sözlükler(6)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.643 harfباب الحاء والضاد و وايء معهما
ح ض ء، ض ح و، و ض ح، ح و ض، ح ي ض، ض ي ح مستعملات
حضأ:
يقال: حَضَأْتُ النّارَ إذا سَخَيْتُ عنها لتلتهبَ. قال:
باتت همومي في الصّدر تَحْضَؤُها طَمْحاتُ دهرٍ ما كنتُ أَدْرَؤُهـا
ضحو:
الضَّحْوُ: ارتفاعُ النّهار، والضُّحى: فويق ذلك، والضّحاء- ممدود- إذا امتدّ النّهار، وكَرَب أن ينتصف. وضَحِيَ الرّجلُ ضَحًى: أصابه حرُّ الشّمس. قال الله تعالى: "لا تَظْمأ فيها ولا
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.369 harfض ح و
جئته ضحوة وضحًى وضحاء وضحياً وضاحيته: أتيته ضحوة نحو: غاديته وراوحته.
وضاحاني رسولك وضحينا بني فلان نحو: صبحناهم وضحّى قومه: غداهم فتضحوا ودعاهم إلى ضحائه.
وضحى إبله: رعاها صحاء.
ورأيت ناقتكم تتضحّى بأسفل الجبل.
وضح غنم فلان ويقال: ضحّيت الإبل عن الورد وعشيتها عنه أي رعيتها الضحاء والعشاء حتى ترد وقد شبعت.
وضحيت للشمس وضحيت.
وأنا أضحي كل نهار.
واضحَ يا
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.326 harf* ض ح و * * ضَحْوةُ * النهار بعد طلوع الشمس ثم بعده * الضُّحا * وهي حين تُشْرق الشمس مقصورة تُؤنث وتُذكر فمن أنثَّ ذهب إلى أنها جمع * ضَحْوةٍ * ومن ذّكر ذهب إلى أنه اسم على فُعَل كصُرد ونُغر وهو ظرف غير متمكن مثل سحر تقول لقيته * ضُحَّا * إذا أردت به ضُحا يومك لم تُنوِّنه ثم بعده * الضَّحَاءُ * مفتوح ممدود مذكَّر وهو عند ارتفاع النهار الأعلى تقول منه أقام بالنهار حتى * أضْحَى * كما تقول من الصباح
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR15.489 harf: ( و ( *!الضَّحْوُ *!والضَّحْوَةُ *!والضَّحِيَّةُ ، كعَشِيَّةٍ ) ؛ الأخيرَةُ لُغَةٌ في *!الضَّحْوةِ كما أَنَّ الغَدِيَّةَ لُغَةٌ في الغَدَاةِ ؛ ( ارْتِفاعُ النَّهارِ ) .
وفي الصِّحاحِ : *!ضَحْوَةُ النّهارِ بَعْد طُلوعِ الشمسِ .
( *!والضُّحَى ) ، كَهُدًى : ( فُوَيْقَهُ ) ، وهو حينَ تَشْرقُ الشمْسُ ؛ كما في الصِّحاحِ .
وقيلَ : هو مِن طُلوعِ الشَّمسِ إلى أَنْ يَرْتفِعَ النهارُ وتَبْيضَّ جدّاً ؛
: ( و ( *!الضَّحْوُ *!والضَّحْوَةُ *!والضَّحِيَّةُ ، كعَشِيَّةٍ ) ؛ الأخيرَةُ لُغَةٌ في *!الضَّحْوةِ كما أَنَّ الغَدِيَّةَ لُغَةٌ في الغَدَاةِ ؛ ( ارْتِفاعُ النَّهارِ ) . وفي الصِّحاحِ : *!ضَحْوَةُ النّهارِ بَعْد طُلوعِ الشمسِ . ( *!والضُّحَى ) ، كَهُدًى : ( فُوَيْقَهُ ) ، وهو حينَ تَشْرقُ الشمْسُ ؛ كما في الصِّحاحِ . وقيلَ : هو مِن طُلوعِ الشَّمسِ إلى أَنْ يَرْتفِعَ النهارُ وتَبْيضَّ جدّاً ؛ كما في المُحْكم . والأكْثَر على أَنَّها مُرادفَةٌ لمَا قَبْلها ؛ نقلَهُ شيْخُنا . وقال الرَّاغبُ : *!الضُّحَى : انْبِساطُ الشمسِ وامْتِدادُ النَّهارِ ، وسُمِّي الوَقْتُ به ؛ ومنه قولُه تعالى : ﴿*!والضُّحَى واللّيْل إذا سجى﴾ ، ﴿وأَن يحشر الناس *!ضُحىً﴾ . قالَ شيْخُنا : واخْتُلِف في وزْنِها فقيلَ : فُعَل بضمَ ففَتْحٍ ، كما قالَهُ المبرِّدُ . وقيلَ : فُعْلَى ، كبُشْرى ، كما قالَهُ ثَعْلبٌ في مُناظَرتِه مع المبرِّدِ عندَ محمدِ بنِ عبدِ اللَّهِ بنِ طاهِرٍ . قالَ الجوْهريُّ : مَقْصورٌ يُؤَنَّثُ ( ويُذَكَّرُ ) ، فمن أَنَّثَ ذَهَبَ إلى أَنَّهُ جَمْعُ ضَحْوةٍ . قال شيْخُنا : فيلحقُ بشَهْوةٍ وشُهىً الذي مَرَّ عن أَبي حيَّان . قُلْتُ : وكذا صَهْوَة وصُهىً . ثم قالَ الجوْهرِيُّ : ومَنْ ذَكَّرَ ذَهَبَ إلى أَنَّه اسْمٌ على فُعَلٍ مثْلُ صُرَدٍ ونُغَرٍ ؛ ( ويُصَغَّرُ *!ضُحَيّاً ) ، كسُمَيَ ، ( بِلا هاءٍ ) . قالَ الفرَّاء : كَرِهُوا إدْخالَ الهاءِ لئَلاَّ يلتبسُ بتَصْغيرِ ضَحْوَةٍ . ( *!والضَّحاءُ ، بالمدِّ ) ؛ قالَ الهَرَويُّ : إن ضَمَمْتَ قَصَرْتَ وإن فَتَحْتَ مَدَدْتَ ؛ ( إذا قَرُبَ انْتِصافُ النَّهار ) . قالَ الجَوْهريُّ : ثم بَعْده ، أَي بعْد *!الضُّحَى ، *!الضَّحاءُ ، مَمْدودٌ مُذَكَّر ، وهو عنْدَ ارْتِفاعِ النَّهارِ الأَعْلى . وفي
المِصْباحِ : هو امْتِدادُ النَّهارِ ، وهو مذَكَّرٌ كأَنَّه اسْمٌ للوَقْتِ . وفي النهايَةِ : إذا عَلَتِ الشمسُ إلى ربعِ السَّماءِ . ( و ) *!الضُّحَىَ ، ( بالضَّمِّ والقَصْرِ : الشَّمْسُ ) . يقالُ : ارْتَفَعَتِ الضُّحَى ، أَي الشمسُ . وفي المِصْباح : ثم اسْتُعْمِلَتِ الضُّحَى اسْتِعمالَ المُفْردِ وسُمِّي بها حتى صُغِّرَتْ على ضُحَيَ . وفي المُحْكم : وقد تُسَمَّى الشمسُ ضُحىً لظُهورِها في ذلكَ الوَقْتِ . ( وأَتَيْتُكَ *!ضَحْوَةً ) ؛ أَي ( *!ضُحًى ) ، لا تُسْتَعْمل إلاَّ ظَرْفاً إذا عَنَيْتَها مِن يَوْمِك ، وكذا جَمِيعُ الأَوْقات إذا عَنَيْتَها مِن يَوْمِك أَو لَيْلَتِك ، فإنْ لم تَعْن بها ذلكَ صَرَّفْتَها بوُجُوهِ الإِعْرابِ وأَجْرَيْتها مُجْرَى سائِرِ الأسْماءِ ؛ كذا في المُحْكَم ، ومِثْلُه في الصِّحاحِ . قالَ : هو ظرْفٌ غَيْرُ مُتَمَكِّن مِثْلُ سَحَر ، تقولُ : لقِيتُه *!ضُحىً *!وضُحَى ، إذا أَرَدْتَ به *!ضُحَى يَوْمِكَ لم تُنَوِّنْه . ( *!وأَضْحَى ) الرَّجُلُ : ( صارَ فيها ) ، أَي في *!الضُّحَى ، وبَلَغَها . وفي الصِّحاحِ : تقولُ مِن *!الضَّحاءِ : أَقَمْتُ بالمَكانِ حتى *!أَضْحَيْت ، كما تقولُ مِن الصَّباح : أَصْبَحْت ، ؛ ومنه قوْلُ عُمَر : ( *!أَضْحُوا عِبَادَ اللَّهِ بصَلاةِ *!الضُّحَى ) ، أَي صَلُّوها لوَقْتِها ولا تُؤَخِّرُوها إلى ارْتِفاعِ *!الضُّحَى . ( و ) *!أَضْحَى ( الشَّيءَ : أَظْهَرَهُ ) وأَبْدَاهُ . ( *!وضَاحاهُ ) *!مُضاحاةً : ( أَتاهُ فيها ) ، كغَادَاهُ ورَاوَحَه . ( *!وأَضْحَى ) فلانٌ ( يَفْعَلُ كذا ) ؛ أَي ( صارَ فاعِلَهُ فيها ) . وفي المُحْكم : صارَ فاعِلاً له في وَقْتِ *!الضُّحَى . وفي الصِّحاحِ : هو كما تقولُ ظَلَّ يَفْعَل كذا . وقال ابنُ القطَّاع : فَعَلَهُ مِن أَوَّل النَّهارِ . ( *!وتَضَحَّى : أَكَلَ فيها ) . وفي الصِّحاحِ : وهم *!يَتَضَحَّوْنَ أَي يَتَغَدَّوْنَ . وفي حديثِ ابنِ الأكْوع : ( بَيْنا نحنُ *!نَتَضَحَّى مع رَسُولِ اللَّهِ صلى
الله عليه وسلم ، أَي نَتَغَدَّى . قالَ ابنُ الأثيرِ : والأَصْلُ فيه أنَّ العَرَبَ كانوا يَسِيرونَ في ظَعْنِهِم فإذا مَرُّوا ببُقْعَةٍ من الأرضِ فيها كَلأٌ وعُشْبٌ قالَ قائِلُهم : ألا *!ضَحُّوا رُوَيْداً ، أَي ارْفُقوا بالإِبِلُ حتى *!تَتَضَحَّى أَي تَنالَ من هذا المَرْعَى ، ثم وُضِعَتِ *!التَّضْحِيَة مَكانَ الرِّفْقِ لتَصِلَ الأَبِلُ إلى المَنْزلِ وقد شَبِعَتْ ، ثم اتُّسِعَ فيه حتى قيلَ لكلِّ مَنْ أَكَلَ وَقْتَ الضُّحَى هو *!يَتَضَحَّى أي يأْكُلُ في هذا الوَقْتِ كما يقالُ يَتَغَدَّى ويَتَعَشَّى من الغَداءِ والعَشاءِ ، انتَهَى . ( *!وضَحَّيْتُه أَنا *!تَضْحِيَةً : أَطْعَمْتُهُ فيها ) ، وقيلَ : غَدَّيْتُه في أَيِّ وَقْتٍ كانَ ، والأعْرَفُ أَنَّه في *!الضُّحَى والأصْلُ فيه للإِبِلِ ثم اتُّسِعَ فيه كما تقدَّمَ . ( و ) *!ضَحَّيْتُ ( بالشَّاةِ ) *!تَضْحِيةً : ( ذَبَحْتُها فيها ) ، أَي في *!ضُحَى النَّحْرِ ؛ هذا هو الأَصْلُ فيه ، وقد تُسْتَعْملُ التَّضْحِيَة في جميعِ أَوْقات أيام النَّحْر ، وعَدَّاه بحَرْفٍ ، وقد لا يتعدَّى فيُقالُ : *!ضَحَّى *!تَضْحيةً إذا ذَبَحَ *!الأُضْحِيَة وَقْتَ *!الضُّحَى . ( و ) *!ضَحَّيْتُ ( الغَنَمَ ) ، وكذا الإِبِلَ : ( رَعَيْتُها بها ) . وفي الأساسِ : *!ضَحَّيْتُ الإِبِلَ عن الوِرْدِ وعشَّيْتها عنه : أَي رَعَيْتها *!الضّحاء والعِشَاء حتى تَرِدَ وقد شَبِعَتْ . ( *!والأُضْحِيَةُ ، ويُكْسَرُ ) ؛ المُتَبادَرُ من سِياقِه أنَّ اللُّغَة الأُوْلى بالفَتْح كما هو مُقْتَضَى اصْطلاحِه ولا قائِل به ، بل هي بالضمِّ كما صرَّحَ به أَرْبابُ المتونِ وَزْنُها أُفْعُولةٌ . وفي المِصْباح كسرُها اتباعاً لكَسْرةِ الحاءِ ؛ ( شاةٌ *!يُضَحَّى بها ، ج *!أَضاحِيّ ، *!كالضَّحِيَّةِ ) ، كغَنِيَّةٍ ، ( ج *!ضَحايا ) ، كعَطِيَّة وعَطايا ، ( *!كالأَضْحاةِ ج *!أَضْحَى ) ، كأَرْطاةٍ وأَرْطَى ، فهذه أَرْبَعُ لُغاتٍ ذَكَرَها الجوهريُّ عن الأَصْمعي .
( وبها سُمِّيَ يَوْمُ النَّحْرِ ) يَوْم *!الأَضْحَى . قالَ يَعْقوب : سُمِّي اليَوْم أَضْحَى بجَمْع *!الأَضْحاةِ التي هي الشَّاةُ . وفي الصِّحاحِ : قالَ الفرَّاءُ : *!الأَضْحَى يُذَكَّر ويُؤَنَّث ، فمَنْ ذكَّر ذَهَبَ به إلى اليوم ؛ وأَنْشَدَ لأبي الغولِ الطُّهَوي : رَأَيْتُكُم بَني الخَذْواءِ لما دَنا *!الأَضْحَى وصَلَّلَتِ اللِّحامُ ( *!وضاحِيَةُ المالِ ) مِن الإِبِلِ والغَنَم : ( التي تَشْرَبُ ضُحًى . ( *!وضاحِيَةُ البَصْرَةِ ) ؛ ذُكِرَتْ ( في ( ب ط ن ) . ( *!وضَحا ) الرَّجُلُ ( *!ضَحْواً ) ، بالفتْح ( *!وضُحُوّاً ) ، كعُلُوَ ( *!وضُحِيّاً ) ، كعُتِيَ : ( بَرَزَ للشَّمْسِ ) ، كذا في المُحْكَم ، وظاهِرُه أنه من حَدِّ دَعا . ( و ) *!ضَحَى ، ( كسَعَى ورَضِيَ ، *!ضَحْواً ) ، بالفتح وضبَطَه في المُحْكم كعُلُوَ ، ( *!وضُحِيّاً ) ، كعُتِيَ : ( أَصابَتْه الشَّمْسُ ) ؛ ومنه قولُه تعالى : ﴿وأَنَّك لا تَظْمَأُ فيها ولا *!تَضْحَى﴾ ، أَي لكَ أَن تتصون من حَرِّ الشمْسِ . ( وأَرْضٌ *!مَضْحاةٌ ) ، كمَسْعاةٍ : ( لا تَكادُ تَغِيبُ عنها الشَّمْسُ ) ، وهي الأرضُ البارِزَةُ . ( *!وضَواحِيكَ : ما بَرَزَ منْكَ لها ) ، أَي للشَّمْسِ ، ( كالكَتِفَيْنِ والمَنْكِبَيْنِ ) ، جَمْعُ *!ضاحِيَةٍ . ( و ) *!الضَّواحِي ( من الحَوْضِ : نَواحِيهِ . ( و ) الضَّواحِي ( منَ الرُّومِ : ما ظَهَرَ من بِلادِهم . ( و ) الضَّواحِي : ( السَّمَواتُ ) لبُروزِ نَواحِيها ؛ قالَهُ الرَّاغبُ ، ونقلَهُ الجوهريُّ أَيْضاً . قالَ ابنُ سِيدَه : وهذه الكلمةُ واوِيَّةٌ يائِيَّةٌ . ( ولَيلَةٌ *!ضَحْياءُ ) ، هكذا هو بالمدِّ في سائِرِ النُّسخِ ومِثْلُه في نسخِ الصِّحاحِ . وأَنْكَرَه شيْخُنا وقالَ : الذي في المَطالِعِ والمَشارِقِ وغيرِهما مِن مصنّفاتِ
الغِرِيبِ لَيْلَةٌ *!ضَحْيا بالقَصْر . قُلْتُ : وهذا الإنْكارُ لا وَجْه له ، فقد جَمَعَ بَيْنَهما ابنُ سِيدَه فقالَ : لَيْلَةُ ضَحْياً *!وضَحْياءُ ، ومن حفظ حجَّة على من لم يَحْفَظ إلاَّ أَنَّ المصنِّفَ قَصَّر عن ذِكْر المَقْصورِ . ( *!وإِضْحِيانَةٌ *!وإِضْحِيَةٌ ، بكسْرهما ) ، ذَكَرَ الجوهريُّ وغيرُهُ *!الإضْحِيانةَ ، ولم أَجِد للأخيرَةِ ذِكْراً فيمَا رأَيْت في الكُتُبِ ، ولعلَّ الصَّوابَ *!وإضْحِيان وإضْحِيانَة بكَسْرِهِما كما هو نَصّ كُتُبِ الغَرِيبِ وسَيَأَتي بَيانُه في المُسْتدركاتِ ؛ ( مُضِيئَةٌ ) لا غَيْمَ فيها ؛ كما في الصِّحاحِ . وخصَّ بعضُهم به التي يكونُ القَمَرُ فيها مِن أَوَّلِها إلى آخِرِها . ( ويَوْمٌ *!ضَحْياةٌ ) ، هكذا في النُّسخِ والصَّوابُ *!إضْحيانُ بالكسْر وآخِرُه النّون ؛ أَي مُضِيٌّ لا غَيْمَ فيه ؛ كما هو نَصُّ المُحْكم . وقالَ الرَّاغبُ : مُضِيئَةٌ إضاءَةَ الضُّحَى . ( *!والضَّحْياءُ : فَرَسُ ) عَمْروِ بنِ عامِرٍ ، كما سَيَأْتي . ( أَو ) *!الضَّحْياءُ : ( الشَّهْباءُ منه ) ، أَي مِن الفَرَسِ ؛ ( وهو *!أَضْحَى ) . ونَصُّ الصِّحاحِ : *!والأَضْحَى من الخَيْلِ : الأَشْهَبُ ؛ والأُنْثَى *!ضَحْياءُ . وفي الأساسِ : فَرَسٌ أَضْحى وجَمَلٌ هِجانٌ ، ولا يقالُ : أَبْيَضُ . ( وقُلَّةٌ *!ضَحْيانَةٌ ) : أَي ( بارِزَةٌ للشَّمْسِ ) . قالَ الجوهريُّ : جاءَ ذلكَ في قولِ تأَبَّطَ شرّاً وبه فُسِّر ( وفَعَلَهُ *!ضاحِيَةً ) : أَي ( علانِيَةً ) ؛ كما في الأساسِ والصِّحاحِ ؛ وأَنْشَدَ : عَمِّي الذي مَنَعَ الدينارَ ضاحِيَةً دِينارَ نَخَّةِ كَلْبٍ وهو مَشْهودُوفي المُحْكم : أَي ظاهِراً بيِّناً . ( *!وضَحا الطَّريقُ *!ضُحُوّاً ) ، كعُلُوَ ( *!وضُحِيّاً ) ؛ كعُتِيَ : ( بَدَا وظَهَرَ ) ؛ واقْتَصَرَ ابنُ سَيدَه وابنُ القطَّاع على
أَوَّل المَصادِرِ . ونقلَهُ الجوهريُّ عن أَبي زيْدٍ وضَبَطَ مَصْدرَهُ بالفَتْح . ( و ) *!ضَحِيَ ، ( كرَضِيَ ) ، ضَحاً ، مَقْصورٌ : ( عَرِقَ ) ؛ نقلَهُ الجوهريُّ . ( *!والضَّاحِي : وادٍ ) في دِيارِ كِلابٍ ؛ عن نَصْر ؛ وفي التكملةِ : لهُذَيْلٍ . ( و ) قيلَ : ( رَمْلَةٌ ) . وفي المُحْكم : ضاحٍ : موضِعٌ . وفي التَّكملةِ : غَرْبيِّ سُلْمى فيه ماءَةٌ يقالُ لها مُخَرَّبَة . ( *!والضِّحْيانُ : ع ) على جادةٍ ( في طريقِ حَضْرَمَوْتَ ) وهي طريقٌ مُخْتَصَرٌ منها ( إلى مكَّةَ ) بينَ نَجْران وتَثْلِيث ؛ قالَهُ نَصْر . ( و ) أَيْضاً ( أُطُمٌ ) بالمدينَةِ ( لأُحَيْحَةَ ) بنِ الجلاَّحِ بَناهُ بالعصبةِ في أَرضِه التي يقالُ لها القنانة ؛ قالَهُ نَصْر . ( *!والضَّحِيُّ ، كغَنِيَ : ع باليَمَنِ ) ؛ بل قَرْيةٌ كبيرَةٌ عامِرَةٌ في تِهامَة اليَمَنِ ، وهي إحْدَى مَنازِلِ حاجِّ زَبِيد ، وقد نَزَلْتُ بها مَرَّتَيْن وسَكَنَتْها الفُقهاءُ من بَني كِنانَةَ العَلَويِّين ، منهم : الفَقِيهُ المَشْهورُ قطبُ الدِّيْن إسْماعيلُ بنُ عليَ الحَضْرميُّ الشافِعِيُّ أَحَدُ الأئِمَّة المَشْهورِين بالعِلْم والصَّلاحِ والوَلايَةِ والكَرَاماتِ ، سَكَنَ بها وأَعْقَبَ وَلدَيْن محمداً وعليّاً فلمحمدٍ قطب الدين إسماعيل صاحب المُؤَلّفات وَلِيَ القَضاءَ الأَكْبر باليَمَنِ تُوفي سَنَةَ 605 وعقبُه *!بالضَّحِيِّ ؛ وأَما عليّ فإنَّه سَكَنَ زَبِيد وبها عقبُه منهم : محمدُ بنُ عليَ المُلَقَّبُ بالشافِعِيِّ الصَّغير ، من ولدِه محمدُ بنُ عبدِ اللَّهِ بنِ محمدٍ أَقامَ مُفْتِياً بزَبِيد نَحْو أَرْبَعِين سَنَة ، ومنهم صالِحُ بنُ عليَ مِن ولدِه محمدٌ وعليُّ ابْنا إبراهيمَ بنِ صالِحٍ ؛ وبالجملةِ فهُم مِن مَشاهِير بُيوتِ اليَمَنِ . والعَجَبُ للمصنِّفِ كيفَ لم يُشِرْ إليهم مع شُهْرتِهم وجَلالَتِهم
ومع ذِكْرِه لمَنْ دُونَهم . ( و ) من المجازِ : ( *!ضَحا ظِلُّهُ ) ، أَي ( ماتَ ) ؛ ومنه حديثُ : ( فإذا نَضَبَ عُمْرُه *!وضَحا ظِلُّهُ ) . قالَ ابنُ الأثير : يقالُ ضَحا الظِّلُّ إذا صارَ شمْساً ، فإذا صارَ ظِلُّ الإنْسانِ شمْساً فقد بَطَلَ صاحِبُه . ( *!والضَّحْياءُ : امْرأَةٌ لا يَنْبُتُ شَعَرُ عانَتِها ) ، فكأَنَّ عانَتَها *!ضاحِيَةٌ ، أَي بارِزَةٌ عارِيَةٌ مِن الشَّعَرِ لا ظِلَّ عليها . ( و ) أَيْضاً : ( فَرَسُ عَمْرِو بنِ عامِرِ ) بنِ ربيعَةَ بنِ عامِرِ بنِ صَعْصَعَة ، وهو فارِسُ *!الضَّحْياءِ ؛ وأَنْشَدَ الجوهريُّ : أَبى فارِسُ الضَّحْياءِ يومَ هُبالَةٍ إذا الخَيْلُ في القَتْلى من القومِ تَعْثُرُقالَ الصَّاغاني : والرِّوايَةُ : فارِسُ الحَوَّاءِ ، وهي فَرَسُ أَبي ذي الرُّمَّة ، والبَيْتُ لذي الرُّمَّة . وقوْلُه الضَّحْياءُ فَرَسُ عَمْروِ بنِ عامِرٍ صَحِيحٌ ، والشاهِدُ عليه بَيْتُ خِداش بنِ زُهَيْر : أَبي فارِسُ الضَّحْياءِ عَمْرُو بنُ عامِرٍ أَبَى الذَّمَّ واخْتارَ الوَفاءَ على الغَدْرِوهو خداشُ بنُ زُهَيرِ بنِ ربيعَةَ بنِ عمْروِ بنِ عامِرٍ . ( ورجُلٌ *!ضَحْيانٌ : يأْكُلُ في الضُّحَى ) ، والقِياسُ فيه *!ضَحْوان لأنَّه مِن الضَّحْوَةِ ، ( وهي بهاءٍ ) ، مِثْل غَدْيان وغَدْيانَة ؛ قالَهُ شمِرٌ . ( و ) رجُلٌ ( *!مُتَضَحَ ومُسْتَضْحٍ ومُضْطَحٍ : إذا *!أَضْحَى ) ، أَي دَخَلَ في وَقْتِ *!الضَّحْوَةِ . ( *!والإضْحِيانُ ، بالكسْر : نَبْتٌ كالأُقْحُوانِ ) في الهَيْئةِ . ( وما لكَلامِهِ *!ضُحًى ، كَهُدًى ) ، أَي ( بَيانٌ ) وظُهورٌ ؛ كذا في المُحْكم ، وهكذا ضَبَطَه بالكسْرِ .
والذي في الأساسِ : وأَنْشَدَني شعْراً ليسَ فيه حَلاوَةٌ ولا *!ضَحاءٌ ، أَي ليسَ بواضِحِ المعْنَى ، وضَبَطَه بالمدِّ فتأَمَّل ذلك . وممَّا يُسْتدركُ عليه : *!ضحَّى الرَّجلُ : تغدَّى بالضُّحى ؛ وأَنْشَدَ ابنُ سِيدَه : *!ضَحَّيْتُ حتى أَظْهَرَتْ بمَلْحوبْ وحَكَّتِ السَّاقَ ببَطْنِ العُرْقوبْيقولُ : ضَحَّيْت لكَثْرَةِ أَكْلِها حتى تعَدَّيْت تلكَ السَّاعةَ انْتِظاراً لها ، والاسْمُ *!الضَّحاءُ ، كسَماءٍ . وفي الصِّحاح : الضَّحاءُ الغَداءُ ، سُمِّي بذلكَ لأنَّه يُؤْكَلُ في الضّحاءِ ؛ قالَ ذو الرُّمَّةِ : تَرَى الثَّوْرَ يَمْشِي راجِعاً مِنْ *!ضَحائِهِ بها مِثْلَ مشْيِ الهِبْرِزِيِّ المُسَرْوَلِ وضحي عن الأمر :بينه وأظهره ، ويقال : *!أَضِحْ لي عن أمرك ،بفتح الهمزة ، أي أوضح وأظهر ، كذا في المحكم ، *!وَضَحَّيْنَاهُمْ : مثل صبحناهم *!وضَحَّى قَوْمَه : غَدَّاهُم ، أَو دَعاهُم إلى *!ضحائِهِ . وبَدا *!بضاحِي رأَسِهِ : أَي ناحِيَتِه . *!والضَّحْيانُ مِن كلِّ شيءٍ : البارِزُ للشَّمْسِ . قال ابنُ جنِّي : القِياسُ *!ضَحْوانٌ لأنَّه مِن *!الضّحْوةِ إلاَّ أنَّه اسْتُخِفَّ بالياءِ . *!والضَّحْيانُ : لَقَبُ عامِرِ بنِ سعْدِ بنِ الخزرج من بَنِي النَّمِر بنِ قاسِطٍ ، سمِّي بذلكَ لأنه كانَ يَقْعدُ لقوْمِه في *!الضَّحاءِ فيَقْضِي بَيْنهم . *!والضَّحْيانَةُ : عَصاً نَبَتَتْ في الشمْسِ حتى طَبَخَتْها وأَنْضَجَتْهَا ، وهي أَشَدُّ ما تكونُ ، ومنه قولُ الشاعرِ : يَكْفِيك جهْلَ الأَحْمَقِ المُسْتَجْهَلِ *!ضَحْيانَةٌ من عَقَداتِ السَّلْسَلِوضَحِيَ للشَّمْسِ ، كرَضِيَ ، *!ضَحاءً ، مَمْدودٌ : بَرَزَ ، وكَذلِكَ *!ضَحَى ،
كسَعَى . ومُسْتَقْبلُهُما *!يَضْحَى في اللُّغَتَيْن جمِيعاً ؛ نَقَلَهُ الجوهريُّ ؛ وزادَ ابنُ القطَّاع في مصادِرِه *!ضحيّاً . وفي الحديثِ : أَنَّ ابنَ عُمَر رأَى رجُلاً مُحْرِماً قدِ اسْتَظَلَّ فقال : ( أَضْح لِمَنْ أَحْرَمْتَ له ) ، قالَ الجوهريُّ هكذا يَرْوِيه المحدِّثونَ بفتْحِ الأَلِفِ وكَسْر الحاءِ مِن *!أَضْحَيْتُ . وقالَ الأصْمعي : إنَّما هو بكَسْر الألِفِ وفتحِ الحَاءِ مِن *!ضَحِيتُ *!أَضْحَى ، لأنَّه إنَّما أَمَرَه بالبُروزِ للشَّمْسِ . *!وضحيته عن الشيءِ : رَفَقْتُ به . *!وضَحِّ رُوَيْداً : أَي لا تَعْجَل ، قالَ زَيْدُ الخَيْل الطَّائيَ : فلو أَنَّ نَصْراً أَصْلَحَتْ ذاتَ بَيْنها *!لضَحَّتْ رُوَيْداً عن مطالِبِها عَمْرُوونَصْرٌ وعَمْرٌ و : ابْنا قُعَيْنٍ ، بَطْنانِ من أَسَدٍ ؛ كما في الصِّحاح . وفي الأساسِ : ومِن المجازِ : *!ضَحَّى عن الأَمْرِ وعَشَّى عنه إذا تَأَنَّى عنه واتَّأَدَ ولم يَعْجَلْ . وفي مَثَلٍ : *!ضَحِّ رُوَيْداً وعَشِّ رُوَيْداً . وأَصْلُه من *!تَضْحِيةِ الإبِلِ عن الوِرْدِ ، انتهَى . وفي كتابِ عليَ إلى ابنِ عبَّاس ، رضِيَ اللَّهُ تعالى عنهم : ( أَلا *!ضَحِّ رُوَيْداً فقد بَلَغْتَ المَدَى ) ، أَي اصْبِرْ قَليلاً . وفي المُحْكم : في مَثَلٍ *!ضَحِّ ولا تَغْتَر ، ولا يقالُ ذلكَ إلاَّ للإنْسانِ ؛ قالَهُ الأصْمعي ؛ وجَعَلَه غيرُهُ للناسِ والإبِلِ . *!واسْتَضْحى للشَّمْسِ : بَرَزَ لها وقَعَدَ عنْدَها في الشِّتاءِ خاصَّةً . *!وضُحَى الشَّمْسِ : ضَوْؤُها ؛ وبه
فُسِّر قوْلُه تعالى : ﴿والشَّمْسُ *!وضُحاها﴾ ، كذا في مقدّمَةِ الفَتْح . *!والضَّواحِي من النَّخْلِ : ما كانَ خارِجَ السُّورِ ، صفَةٌ غالِبَةٌ لأنَّها *!تَضْحَى للشَّمْسِ . ولَيْلَةُ *!ضَحْيا ، بالقَصْر والمَدِّ ؛ وذَكَرَ المصنِّفُ المَمْدودَ ، *!وضَحْيانٌ *!وضَحْيانَةٌ *!وإضْحِيانُ *!وإضْحِيانَةُ ، بكسْرِهما ، ولم يأْتِ في الصِّفاتِ إفْعِلان إلاَّ هذا . وفي ارْتِشافِ الضرْب لأبي حيَّان : أَنَّه يقالُ *!أَضْحيانُ بالفَتْح . قالَ شيْخُنا : وهو غريبٌ . ويومٌ *!إضْحيانٌ *!وضَحْيانٌ ، وسِراجٌ *!ضَحْيانٌ ، وَقَمَرٌ *!ضَحْيانٌ *!وإضْحيانٌ ؛ كلُّ ذلكَ أَي مُضِيءٌ . وبَنُو *!ضَحْيانٍ : بَطْنٌ . *!وضَحْياءُ : مُوضِعٌ . وقد *!ضَحِيَتِ الليْلَةُ ، كرَضِيَ : لم يكنْ فيها غَيْمٌ . *!وضَحِيَ الفَرَسُ ابيضَّ . *!وأَضْحَى : صَلَّى النافِلَةَ في ذلكَ الوَقْتِ . وهو مِن أَهْلِ *!الضَّاحِيَةِ : أَي البادِيَةِ . *!وضَواحِي قُرَيْش : النَّازِلُونَ بظَواهِرِ مَكَّةَ . *!وضاحَتِ البِلادُ : بَرَزَتْ للشَّمْسِ فيَبِسَ نَباتُها ، فاعلت من *!ضَحا ، والأَصْلُ *!ضاحيت . وقالَ الأصْمعي : يُسْتَحبُّ من الفَرَسِ أَنْ *!يَضْحى عِجَانُه ، أَي يظهرَ ، نقلَهُ الجوهريُّ . *!وأَضْحَى عن الأمْرِ بَعُدَ عنه . والقَطا *!يُضْحِي عن الماءِ : أَي يَبْعدُ ، وهو مجازٌ . وشجرَةٌ *!ضاحِيَةُ الظِّلِّ : أَي لا ظِلَّ لها . ومَفازَةٌ *!ضاحِيَةُ الظلالِ . وفي الدُّعاء : لا *!أَضْحَى اللَّهُ لنا ظِلَّكَ .
وأَبو *!الضُّحَى مُسْلمُ بنُ صُبَيْح الهَمَداني الكُوفي عن مَسْرُوق ، وعنه الأَعْمشُ . *!وَضُحَى لَقَبُ جماعَةٍ بشرْبِيْن مِن أَرْضِ مِصْرَ منهم : سلامَةُ بنُ أَحمدَ الشّرْبِينِي الفرضيُّ تَفَقَّه على المزاحي ، وعنه شيخُ مشايخِنا أَبو حامِدٍ البُدَيْرِي ، تُوفِي سَنَة 1087 ؛ ومنهم : صاحِبُنا المُعَمِّر عبْدُالخالِقِ بنُ عبدِ الخالِقِ بنِ محمدٍ ، بَارَكَ اللَّهُ فيه . وما أَدْرِي أَيَّ *!الضَّحْياءِ هو ، أَي أَيِّ الناسِ ؛ نقلَهُ الأزهريُّ في ترْكِيبِ طهي .
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR17.749 harfضحو and ضحى
ضَحَا الطَّرِيقُ
1 ضَحَا الطَّرِيقُ ذ , (S, K,) aor. يَضْحُو, (S,) inf. n. ضَحْوٌ, (S, and so in the CK,) or ضُحُوٌّ, (so in other copies of the K and in the TA,) like عُلُوٌّ, thus accord. to ISd and IKtt, (TA,) and ضُحِىٌّ, (TA as from the K, [but not in the CK nor in my MS. copy of the K,]) The road appeared, or became apparent, (S, K,) to a person: so says AZ: (S:) [and so, app.,
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR175 harfضَحَا
ضَحَا U ( n. ac. ضَحْو 1 , ضُحُوّ [ 27 ] ,
a. ضُحِىّ ), Was, became exposed to the sun; stood in the sun; was smitten by the sun.
b. Appeared; was distinct, visible.
Mücavir kökler9 mücavir (12 toplam)
- يوم
2 ortak ayet · “Yemm” durgun akan su demektir
- عشو
1 ortak ayet · Akşam yemeği demektir
- لبث
1 ortak ayet · Kaldınız
- حشر
1 ortak ayet · Haşr : Bir araya toplanıp hareketli halde bulunan küçük…
- زين
1 ortak ayet · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
- وعد
1 ortak ayet · “Va’id” yağmur bulutu demektir
- رأي
1 ortak ayet · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
- أنس
1 ortak ayet · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
- قول
1 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
Geçtiği ayetler(2)
قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى
Kuşluk vaktiBuluşma zamanımız; sizin bayram gününüzde, insanların toplandığı kuşluk vaktidir, dedi.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ضحو |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ظهر, شرق, صبح, برز |
| Zıt Kök | غسق |
| Çekirdek Özet 1 | Güneşin yükselerek ışığını ve ısısını yeryüzüne yayması, gölgenin kalkıp her şeyin açıkta ve görünür hale gelmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Gerçeğin, vaktin veya nesnenin gizlilikten çıkarak hiçbir örtü kalmaksızın gözler önüne serilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Şeffaflık, aleni oluş, bilginin ve amelin örtüsüz biçimde açığa çıktığı tecelli düzlemi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca kronolojik bir saate (kuşluk vakti) indirgeyerek güneşe maruz kalma, aleniyet ve örtüsüz açığa çıkma dinamizmini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ضح | İçte saklı olanın basınçla veya parlaklıkla dışarı fışkırması, yarılma ve açığa vurma hareketidir; nitekim aynı çekirdeği paylaşan ضحك kökünde dişlerin ve iç neşenin ansızın dışa vurulması, örtünün kalkması anlamı esastır. | و | Çekirdeğin fışkırma ve açığa çıkma potansiyelini zamana, ışığa ve mekana yayarak sürekli bir aydınlanma, güneş ışınlarının her yeri kuşatması ve tam bir açıklık kazanması boyutuna dönüştürmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ض | Bitki veya olta imgesinin (türetilmiş form) sıkıştırma ve gerilme hareketi | İçeride biriken basıncın veya potansiyelin dışa doğru güçlü bir yönelim kazanmasıdır. |
| ح | Çit veya duvar imgesinin çevreleme, sınır çekme ve koruma hareketi | Belirli bir alanın sınırlarının netleşmesi ve örtücü engellerin sınır noktasına taşınmasıdır. |
| و | Çengel ve çadır kazığı imgesinin bağlama ve bitiştirme hareketi | Açığa çıkan ışık ve ısının nesnelerle temas kurup süreklilik kazanmasıdır. |
| ضحو | İçteki basıncın engeli aşarak yayılması ve nesnelerle buluşması | Güneşin yükselip gölgeleri ve örtüleri ortadan kaldırarak her şeyi apaçık ve aleni kılmasıdır. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Güneşin ufuktan yükselip ısısının ve ışığının tam olarak duyumsanması; canlının güneş ışığına ve sıcağına doğrudan maruz kalması, yerleşim yerinin dışta ve açıkta kalan kısmı (ضاحية). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem bedevi kullanımında güneş altında açıkta kalmak, hayvanları kuşluk vakti otlatmak ve açık arazide görünür olmak anlamlarında şahitlendirilmiştir; kabilenin dışa açık, göz önündeki alanına ضاحية denilmiştir. |
| Erken Arapça kullanım | Güneşin yakıcı sıcağı altında gölgesiz kalmayı ifade etmek üzere ضَحِيَ يَضْحَى biçimiyle kullanılmış; kentin dış çeperlerine, dışarıdan ilk görünen açık yerlerine ضواحي adı verilmiştir. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Tehzîbü’l-Luğa, Lisânü’l-Arab ve Esâsü’l-Belâga.
Sami etimolojik katman
Arapça ضحو kökü, Güney Sami ve Merkezi Sami katmanlarında doğrudan ışığın parlaklığı, açığa çıkma ve güneş sıcağına maruz kalma semantik alanıyla ilişkilidir. Kökün ilksel fonetik yapısındaki yutaksıl ve sızıcı unsurlar, bir örtünün kalkması ve açığa vurma hareketini imler. İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan ض sesi bulunmadığından, bu semantik matris paralel olarak ışıldama, aklanma veya açığa çıkma bildiren köklerle temas halindedir; ancak kökün güneşin yükselmesiyle beliren özel kuşluk ve gölgesizlik anlamı en zengin ve özgün gelişimini Arap çöllerinin gündelik yaşam pratiği içinde Arapçada tamamlamıştır. Güneşin yükselip gölgelerin yok olduğu an, bedevinin saklanamayacağı tam bir açıklık ve güneşle yüzleşme anıdır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques ve Lisânü’l-Arab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Güneşin yayılması ve açıkta kalma | ضحو ve ضحي biçimleri güneş sıcağı altında örtüsüz kalmayı, ضاحية ise şehrin açık ve dış çeperini karşılar. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Açıklık ve parlama matrisi | Diğer Sami dillerinde ışığın tecellisi ve açığa çıkma kökleriyle anlamsal örtüşme gösterir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin ötesinde kanıtlanmış doğrudan bir kökdeşlik tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Lane's Arabic-English Lexicon ve David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ضحو | Anlamlı | Güneşin yükselmesi ve açığa çıkma | Kuşluk vakti, güneş sıcağı altında örtüsüz kalmak ve aleniyet kazanmak. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| ضوح | Anlamlı | Kokunun veya ışığın yayılması | Gizli olan bir şeyin koku veya ışıltı vererek etrafa yayılması ve sezilir hale gelmesi. | Anlamca akraba; Kur'an'da geçmez. |
| حضو | Anlamlı | Ateşi tutuşturmak ve alevlendirmek | Ateşi canlandırmak, aydınlığını ve sıcaklığını artırmak üzere körüklemek. | Sıcaklık ve aydınlık ilişkisi; Kur'an'da geçmez. |
| حوض | Anlamlı | Suyun biriktiği açık çukur | Suyun toplanarak göz önünde durduğu açık rezervuar, havuz. | Açık alan ve toplanma; Kur'an'da geçmez. |
| وضح | Anlamlı | Belirgin olmak, ak ve açık olmak | Bir şeyin üzerindeki şüphe ve karanlığın kalkarak apaçık ortaya çıkması. | Doğrudan anlamdaş ve ters dizilim; Kur'an'da geçmez. |
| وحض | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş altında müstakil bir kök kullanımı kaydedilmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ضحو | Merkez | Güneşin yükselip açığa çıkarması | Gölgenin çekilerek her şeyin güneş ışığı ve sıcağı altında tam açıkta kalması. | Hem vakti hem de tam bir aleniyet ve örtüsüzlüğü içerir. |
| ظهر | Komşu | Görünür olma ve üstün gelme | Bir şeyin arka plandan veya gizlilikten çıkarak yüzeye gelmesi ve baskınlaşması. | Mekansal ve boyutsal belirginlik esastır; güneş şartı yoktur. |
| شرق | Komşu | Güneşin doğuşu | Güneşin ilk ışınlarının ufuktan belirmesi ve parlaması. | Sürecin başlangıç anını imler; henüz tam yükselme ve yayılma yoktur. |
| صبح | Komşu | Sabahın aydınlanması | Gecenin karanlığının kırılarak tanyerinin ağarması. | Alacakaranlıktan aydınlığa geçiş halidir; güneşin yükselmesini zorunlu kılmaz. |
| برز | Komşu | Dışarı çıkma, meydana atılma | Gizlendiği yerden bütünüyle dışarı çıkarak herkesin göreceği alana varmak. | Failin kendi iradesiyle veya çekilerek açık alana intikal etmesidir. |
| غسق | Zıt | Zifiri karanlığın çökmesi | Güneşin tamamen kaybolup gecenin koyu karanlığının her şeyi örtmesi. | Işığın, ısının ve görünürlüğün bütünüyle yok olduğu durumdur. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ضحو | Kuşluk vakti, açığa çıkma | Güneşin göğe yükselip ışığı ve ısısıyla her şeyi açıkta bırakması durumudur. | Kesin |
| Latince | meridiatio, apricatio | Güneşlenme, açıkta durma | Güneş altında bulunma durumunu verir fakat kuşluk vaktinin dinamik başlangıcını tam karşılamaz. | Güçlü |
| İngilizce | forenoon, sun exposure, broad daylight | Kuşluk vakti, güneş ışığına maruz kalma | Geniş gün ışığı ve aleniyeti karşılar; ancak gölgenin kalkmasıyla oluşan ontolojik açıklık boyutunu tek kelimede toplayamaz. | Güçlü |
| Almanca | Vormittag, Besonnung, volles Tageslicht | Kuşluk vakti, güneşe maruz kalış | Zaman dilimini ve ışığa maruz kalmayı ifade eder; semantik aleniyet nüansı ek açıklamalar gerektirir. | Güçlü |
| Fransızca | matinée avancée, exposition au soleil | İlerleyen sabah, güneşte kalma | Sabahın ilerleyip güneşin baskınlaştığı anı ve örtüsüz açıkta kalışı verir. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ضُحًى | Kuşluk vakti, aleniyet vakti | İnsanların topluca görebileceği, ışığın her yeri aydınlattığı toplanma anı bağlamında kullanılır (Tâhâ 20:59). |
| ضُحَاهَا | Günün tam aydınlığı ve parıltısı | Kıyamet günü dünyada geçirilen sürenin kısalığını tasvir ederken günün aydınlık evresini niteleme bağlamında kullanılır (Nâziât 79:46). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret halleri ve tecelli | Cennet ehlinin sıcaktan ve yakıcı güneşten korunması (gölgesiz kalmama) ile kıyamet bilincinin zamansal algısı tartışılır. | Güneş sıcağının yakıcılığından ve korumasız açıklıktan muafiyet. |
| Fıkıh | İbadet vakitleri | Duha namazının vakti, bayram namazının kılınma zamanı ve kurban ibadetinin ifa edilme vaktinin belirlenmesi. | Güneşin bir mızrak boyu yükselmesinden zeval vaktine kadar olan zaman dilimi. |
| Tefsir | Hakikatin izharı ve meydan okuma | Hz. Musa'nın firavun ve sihirbazlarla buluşma vakti olarak kuşluk vaktini seçmesindeki aleniyet ve hilenin barınamayacağı açıklık hikmeti incelenir. | Hilenin ve göz bağcılığın tutunamayacağı tam görünürlük hali. |
| Hadis | Nafile ibadet ve günün bereketi | Duha namazının fazileti, güneşin yükseldiği andaki tesbihler ve bu vaktin bedenin sadakası sayılması bağlamında yer alır. | Güne başlama ve şükrün bedene yayılması hali. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve şükür vakti | Kuşluk bilinci | Hayatın canlanışına şahitlik | İnsanın gaflet uykusundan tamamen sıyrılarak yaratılışın açık delilleriyle yüzleşmesidir. | Kesin |
| İlmi | Gözlem ve kanıtlama | Aleniyet ilkesi | Bilginin doğrulanabilirliği | Deney ve gözlemin hiçbir karanlık nokta kalmadan tüm şeffaflığıyla ortaya konmasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve meydan okuma | Kamusal şeffaflık | Gizli planların ifşası | Hak ile batılın kapalı kapılar ardında değil, tüm toplumun gözü önünde açık alanda yüzleşmesidir. | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret ve pazarın açılışı | Piyasa açıklığı | Bilgi asimetrisinin giderilmesi | Pazarın güneş ışığı altında, malların kusurlarının gizlenemeyeceği şekilde aleni kılınmasıdır. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Işınım akısı ve aydınlanma şiddeti () | Bir yüzeye düşen ışık akısının maksimum seviyeye yaklaşarak gölge alanları sıfıra yaklaştırması ve sistemin entropik belirsizliğinin minimuma inmesi halidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kamusal şeffaflık ve aleniyet teorisi | Toplumsal süreçlerin ve hukuki müzakerelerin gizli odaklardan çıkarılarak kamunun doğrudan denetimine açık hale getirilmesi yapısıdır. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca günün belirli bir saat aralığına ait takvimsel veya fıkhi bir zaman dilimine (kuşluk) indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök sadece bir saati değil; güneşin örtüsüz kılıcı etkisini, hakikatin hiçbir şüpheye yer bırakmayacak biçimde gözler önüne serilmesini ve gölgesiz açıklığı anlatır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki buluşma ve yüzleşme sahnelerinin (örneğin sihirbazlarla karşılaşma) stratejik ve epistemolojik mahiyetini kavrayamayıp olayı alelade bir saat tercihi zannetmek. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin hakikati gizli, ezoterik veya kapalı mahfillerde değil; herkesin görebileceği, ışığın en parlak olduğu aleniyet zemininde ispatladığını gösterdiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin batılla açık meydanlarda yüzleştiği kıssalarda ve dünya hayatının kısalığının tasvir edildiği ahiret sahnelerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatin gizemli ve karanlık yöntemlerle arandığı yanılgısını düzeltir; ilahi nizamın açıklık, berraklık ve şeffaflık üzerine kurulu olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamGüneşin ufukta yükselerek yeryüzündeki gölgeleri silmesi, sıcağı ve ışığıyla her şeyi örtüsüz, açık ve korumasız bırakmasıdır.
- Soyut anlamHakikatin, bilginin veya fiilin üzerindeki tüm örtülerin kalkması, tam bir şeffaflık ve aleniyet ortamında görünürlük kazanmasıdır.
- Sistematik karşılıkGizliliğin, hilenin ve yanılsamanın imkansız kılındığı; epistemik ve ontolojik olarak tüm unsurların kamusal düzleme çıktığı aydınlanma durumudur.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde kuşluk vaktine ve güneşin yükselişine karşılık gelen zaman eşiğini, sistemdeki gölge ve örtü fonksiyonunu temsil eder. Zaman bu eşiğe ulaştığında örtü sıfıra yaklaşır (); bunun zorunlu sonucu olarak sistemdeki herhangi bir nesnesinin veya olayının aleniyet ve görünürlük fonksiyonu tam değere () ulaşır.