عتو
ع - ت - و
KÖK- 10 geçiş
- 9 ayet
- 8 sîga
- 7 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Karşı gelmek
Notlarım
Sözlükler(7)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR762 harfباب العين والتّاء وواي معهما
ع ت و، ت و ع، ت ي ع تستعمل فقط
عتو:
عتا عُتُوّاً وعِتِيّاً إذا استكبر فهو عاتٍ، والملك الجبار عاتٍ، وجبابرة عتاة. وتَعَتَّى فلانٌ، وتَعَتَّتْ فُلانة إذا لم تُطِعْ. قال العجاج:
بأمره الأرض فما تعتَّتِ
أي: فما عَصَتْ.
توع:
التَّوْعُ: كسرك لبناً أو سمناً بكسرة خبز ترفعه بها. تقول: تُعْتُه فأنا أتوعُه توعاً.
تيع:
التَّيْعُ: ما يسيل على الأرض من جمد إذا ذاب، ونحوه.
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR13.324 harf(باب العين والتاء وما يثلثهما)
(عتد) العين والتاء والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حضورٍ وقُرب. قال الخليل: تقول عَتُدَ الشّيءُ، وهو يعتُد عَتاداً، فهو عَتيدٌ حاضر. قال: ومن ذلك سمِّيت العتيدة: التي يكون فيها الطِّيب والأدهان. ويقال للشَّيء المعْتَد: إنّه لعتيد، وقد أعتدْناه، وهيَأناه لأمرٍ إنْ حَزَب. وجمع العَتَاد عُتُدٌ وأعْتِدة. قال النّابغة:
عَتَادَ امرئٍ لا ينقُضُ البُعدُ هَمَّه *** طَلُوبِ
(باب العين والتاء وما يثلثهما) (عتد) العين والتاء والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حضورٍ وقُرب. قال الخليل: تقول عَتُدَ الشّيءُ، وهو يعتُد عَتاداً، فهو عَتيدٌ حاضر. قال: ومن ذلك سمِّيت العتيدة: التي يكون فيها الطِّيب والأدهان. ويقال للشَّيء المعْتَد: إنّه لعتيد، وقد أعتدْناه، وهيَأناه لأمرٍ إنْ حَزَب. وجمع العَتَاد عُتُدٌ وأعْتِدة. قال النّابغة: عَتَادَ امرئٍ لا ينقُضُ البُعدُ هَمَّه *** طَلُوبِ الأعادِي واضحٍ غيرِ خاملِ([1]) قال الخليل: يقولون هذا الفرس عَتَدٌ، أي مُعَدّ متى شاء صاحبهُ رَكِبَه، الذَّكرُ والأنثى فيه سواء. قال سلامة بن جندل: بكل مُحنَّبٍ كالسِّيدِ نَهْدٍ *** وكُلِّ طُوَالةٍ عَتَدٍ مِزَاقِ([2])
فأمَّا العَتُود فذكَرَ الخليلُ فيه قياساً صحيحاً، وهو الذي بَلغ السِّفادَ. فإن كان كذا فكأنَّه شيءٌ أُعِدّ للسِّفاد، والجمع عِدَّان على وزنِ فِعْلان، وكان الأصل عِتْدَان فأُدغمت التاء في الدال. قال الأخطل: واذكر غَدَانَةَ مزَنَّمة *** من الحَبَلَّقِ تُبنَى حولَها الصِّيَرُ([3]) (عتر) العين والتاء والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على معنيين، أحدهما الأصل والنِّصاب، والآخر التفرُّق. فالأوُّل ما ذكره الخليل أن عِتْرَ كلِّ شيء: نصابه. قال: وعِتْرَةُ المِسْحاةِ: خشبتها التي تسمَّى يَدَ المسحاة. قال: ومن ثَمَّ قيل: عترة فلان، أي مَنْصِبه. وقال أيضاً: هم أقرباؤه، مِن ولدِه وولدِ ولده وبني عمِّه. هذا قولُ الخليل في اشتقاق العِتْرَة، وذكر غيرُه أنَّ القياسَ في العِترة ما نذكره من بعد. والأصل الثاني: العِتْر، قال قومٌ: هو الذي يقال له: المَرْزَنْجُوش. قال: وهو لا ينبُت إلاّ متفرِّقاً. قال: وقياس عِترة الإنسان من هذا، لأنهم أقرباؤه متفرِّقي الأنساب، هذا من أبيه وهذا من نسله كولده. وأنشد في العِتْر: فما كنتُ أخشَى أن أُقِيمَ خِلافهم *** لستّةِ أبياتٍ كما ينبت العِتْرُ([4]) فهذا يدلُّ على التفرُّق، وهو وجهٌ جميل في قياس العِترة. ومما يُشبهه عِتْرُ المسك، وهي حَصاةٌ تكون([5]) متفرِّقة فيه. ولعلَّ عِتْرُ المِسك أن تكون عربيَّة صحيحة فإِنَّها غير بعيدة مما ذكرناه، ولم نسمَعْها من عالم. ومن هذا الأصل قولهم: عَتَرَ الرُّمحُ فهو يَعْتِرُ عَتراً وعَتَرَاناً، إذا اضطَرَبَ وترأَّدَ في اهتزاز. قال: * وكلّ خطّيٍّ إذا هُزَّ عَتَرْ([6]) * وإنما قلنا إنّه من الباب لأنّه إذا هُزّ خيّل أنّه تتفرّق أجزاؤه. وهذا مشاهَد، فإن صحَّ ما تأوَّلناه وإلاّ فهو من باب الإِبدال يكون من عَسَل، وتكون التاء بدلاً من السين والرَّاءُ بدلاً من اللام. وممّا يصلح حملُه على هذا: العَتيرة؛ لأنَّ دَمها يُعْتَر، أي يُسَالُ حتى يتفرَّق. قال الخليل: العاتر: الذي يَعْترُ شاةً فيذبحُها، كانوا يفعلون ذلك في الجاهليَّة، يذبحُها ثم يصبُّ دمَها على رأس الصَّنَم، فتلك الشَّاةُ هي العَتيرة والمعتورة، والجمع عتائر. وكان بعضُهم يقول: العتير هو الصنم الذي تُعْتَرُ لـه العتائر في رَجب. وأنشد لِزُهير: فَزَلَّ عنها وأوفَى رأسَ مَرقَبةٍ *** كمَنْصَبِ العِتْر دَمَّى رأسه النُّسُكُ([7]) فإن كان صحيحاً هذا فهو من الباب الأوّل، وقد أفصح الشاعر بقياسه حيث قال: * كمنصب العِتْرِ دَمَّى رأسَه النُّسكُ * (عتق) العين والتاء والقاف أصل صحيح *يجمع معنى الكرم خِلْقةً وخُلُقاً، ومعنى القِدَم. وما شذَّ من ذلك فقد ذُكِر على حدة. قال الخليل: عَتَق العبد يَعْتِق عَتاقاً وعَتاقةً وعُتوقاً، وأعتقه صاحبُه إعتاقاً. قال الأصمعيّ: عَتَق فلانٌ بعد استعلاجٍ، إذا صار رقيقَ الخِلْقة بعد ما كان جافياً. ويقال: حلف بالعَتَاق، وهو مولى عَتَاقةٍ. وصار العبد عتيقاً. ولا يقال عاتق في موضع عتيق([8]) إلاّ أن تنوى فعلهُ في قابل، فتقول عاتقٌ غداً. وامرأة عتيقةٌ حُرَّةٌ من الأمُوَّة([9]) . وامرأةٌ عتيقة أيضاً، أي جميلة كريمة. وفرس عتيق: رائع بيِّن العِتْق، وثوب ناعمٌ عتيق. والعتيق أيضاً: الكريم من كلِّ شيء. وقد عَتَق وعَتُق، إذا أتَى عليه زمن. قال الخليل: جاريةٌ عاتق، أي شابّة أوّلَ ما أدركت. قال ابنُ الأعرابيِّ: إنما سمِّيت عاتقاً لأنّها عَتَقت من الصِّبا وبلغت أنْ تَدَرَّع. قالوا: والجوارح من الطير عِتاقٌ لأنّها تصيد ولا تصاد، فهي أكرمُ الطَّير([10]) ، وكأنّها عتَقت أن تُصاد، وذلك كالبازِي وما أشبهه. قال لبيد: فانتضَلْنا وابنُ سلمى قاعدٌ *** كعَتيق الطَّيرِ يُغضِي ويُجَلّ([11]) قال أبو عبيد: أعتقت المالَ فعَتق، أي أصلحتُه فصَلَح. ويقال: عَتَقت الفرسُ، إذا سَبَقت. قال الأصمعيّ: وكنت بالمِرْبد فأُجرِيَ فَرَسان، فقال أعرابيّ: هذا أوَان([12]) عَتَقت الشَّقْراء، أي سبقت. ويقال: فلانٌ مِعتاقُ الوَسِيقة، إذا طرد طريدةً أنجاهَا وسَلِمَ بها. ويقال: ما أبْيَنَ العِتْق في وجه فلانٍ، أي الكرم. قال الخليل: البيت العتيق: الكعبة، لأنّه أوّلُ بيتٍ وُضِع للنّاس. قال الله تعالى:﴿ولْيَطَّوَّفُوا بالبَيْتِ الْعَتِيقِ﴾ [الحج 29]. ويقال: سمِّي بذلك لأنّه أُعِتقَ من الغَرَق أيّامَ الطُّوفان فرُفع. ويقال أُعتِق من الحبشة عامَ الفيل ويقال: أُعتِقَ من أنْ يدَّعِيَه أحدٌ فهو بيتُ الله تعالى. قال أبو عبيدة: من أمثالهم: "لولا عِتْقُه لقد بلى"، يقال ذلك للرَّجل إذا ثَبَتَ ودام. وقال الخليل: العاتق من الطَّير فوقَ النَّاهض. وقال الأصمعيّ: يقال أخذ فرْخ قطاة عاتقاً، إذا استقلَّ وطار. ونرى أنّه من عَتَقت الفرسُ. قال أبو حاتم: طيرٌ عاتِق، إذا كان فوقَ النَّاهض، لأنَّه قد خرج عن حد الزقّ([13]) . فأما العاتق من الزِّقاق فهو الواسع الجيِّد، وهذا على معنى التَّشبيه بالشيء الكريم. قال لبيد: أُغلِي السِّباءَ بكلِّ أدكَنَ عاتقٍ *** أو جَونةٍ قُدِحَتْ وفُضَّ خِتامُها([14]) وقال الخليل: شرابٌ عاتقٌ، أي عتيق. قال أبو زُبَيد([15]) : لا تَبعدَنَّ إداوةٌ مطروحة *** كانت زماناً للشَّرَاب العاتق ويقال للبِئر القديمة عاتقة([16]) . والخمر العتيقة: التي عُتّقَت زماناً حتى عَتَقت. قال الأعشى: وسبيئةٍ ممَّا تُعَتِّقُ بابلٌ *** كدم الذَّبيحِ سلبتُها جِريالَها([17]) قال بعضهم: العاتق في وصف الخمر التي لم تُفَضَّ ولم تُبزَل، ذَهَبَ إلى الجارية العاتق التي لم تَبِنْ عن أبويها. ويقال: بل الخمر العاتق من القِدم، وكلُّ شيء تقادَمَ فهو عاتق وعتيق. قال ابنُ الأعرابيّ: كلُّ شيء بلغ إنَاهُ فقد عَتَق، وسمِّي العبدُ عتيقاً لأنَّهُ بلغَ غايَته. فأمّا قولُ عنترة: كَذَبَ العتيقُ وماءُ شنٍّ باردٌ *** إن كنتِ سائلتِي غبوقاً فاذهَبِي([18]) فقال قوم: إنَّه نوعٌ من التَّمر العتيق. ومعنى كَذَب، أي عليك بهذا النَّوع. ويقال بل العتيق: الماء؛ وسمِّيَ بذلك لأنَّه أجلُّ الأشربة، وفيه الحياة. ومن القِدَم الذي ذكرناه قولُهم: عَتُقَتْ عليه يمينٌ، أي قَدُمَت ووجَبَت. قال: عليَّ أَلِيَّةٌ عتقَتْ قديماً *** فليس لها وإن طُلبِت مَرَامُ([19]) ويقال لكلِّ كريمٍ عتيق. ومما شذَّ عن هذا الأصل: عاتقا الإنسان، وهما ما بين المَنكِبَين والعُنق، والجمع العواتق. ويقال العاتق يذكَّر ويؤنَّث. وقال الأصمعيُّ: يقال فلانٌ أمْيَل العاتق *إذا كان موضعُ الرداء منه معوَّجاً. وقال في تأنيث العاتق: لا صُلحَ بيني فاعلمُوه ولا *** بينكم ما حَمَلَتْ عاتقي([20]) سَيفي وما كُنَّا بنجدٍ وما *** قَرْقَرَ قُمْرُ الوادِ بالشَّاهقِ قال ابن الأعرابيّ: العاتق: القَوس التي تغيَّر لونها واسودَّت، وهذا أيضاً من القِدَم راجعٌ إلى الباب الأوّل. (عتك) العين والتاء والكاف أصلٌ صحيح يدلُّ على قريبٍ من الذي قبله، وليس ببعيدٍ أن يكونَ من باب الإبدال، وهو من الإقدام والقِدَم. قال الخليلُ وغيره: عَتَك فلانٌ [بفلانٍ([21]) ]، إذا أقْدَمَ عليه ضرباً لا يُنهنِهُه شيء. قال الأصمعيُّ: هو أن يَحمِلَ عليه حملةَ أخْذٍ وبَطْش. قال الخليل: عَتَكَ الرّجُل يَعْتِك عَتْكاً وعُتُوكاً، إذا ذَهَب في الأرض. والقوس العاتكة طالَ عليها العهدُ حتَّى احمرَّت. قال الهذلي([22]) : وصَفراء البُرايةِ عُودِ نَبْعٍ *** كوَقْف العاجِ عاتكة [اللِّيَاطِ([23]) ] [وامرأة عاتكة]، إذا كانت متضمِّخة بالخَلَوق. ومنه عَتَكتِ القوس. قال الخليل: يقال لكلِّ كريم عاتك، أي قديم. وأصله من عَتَكت القَوس. (عتل) العين والتاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على شِدّةٍ وقوّة في الشَّيء. من ذلك الرّجل العُتُلّ، وهو الشَّديد القويَّ المصحَّح الجِسم؛ واشتقاقُه من العَتَلة التي يُحفَر بها. والعَتَلة أيضاً: الهِراوة الغليظة من الخشَب، والجمع عَتَل. وقال: وأينما كنتَ من البلادِ *** فاجتنبَنَّ عُرَّمَ الذُّوّادِ وضَربَهم بالعَتَل الشِّدادِ ومن الباب العَتْل، وهو أن تأخذ بتَلبيب الرّجُل فتَعتِله، أي تجرّه إليك بقوّة وشدّة. قال الله تعالى: ﴿خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلَى سَواءِ الجَحِيمِ([24])﴾ [الدخان 47]. ولا يكون عَتْلاً إلاّ بجفاءٍ وشِدّة. وزعم قومٌ أنّهم يقولون: لا أنعتِل معك: أي لا أنقاد معك. (عتم) العين والتاء والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على إبطاء في الشَّيء أو كفٍّ عنه. قال الخليل: عَتَّم الرجل يُعَتِّم، إذا كفَّ عن الشيء بعد المضيِّ فيه، وعَتَم يَعْتم. وحملتُ على فُلانٍ فما عتَّمت أن ضربتُه، أي ما نَهنَهت وما نكَلت وما أبطأت. وفي الحديث: أنّ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم غرس كذا وَدِيّةً [فما عتَّمَتْ منها وَدِيَّة([25]) ]، أي ما أبطأت، حتّى عَلِقت. وقال: * مجامع الهام ولا يُعْتَمُ * أي لا يُمْهَل ولا يُكَفّ. وقال: ولستُ عن القِرن الكميِّ بعاتمِ *** ولستُ بوَقَّافٍ إذا الخَيلُ أحجمت قال: والعَتَمة هو الثُّلث الأوّل من اللَّيل بعد غيبوبة الشَّمسِ والشَّفَق. يقال: أعْتَمَ القومُ، إذا صاروا في ذلك الوقت. وجاء الضَّيفُ عاتماً، أي مُعْتِماً في تلك السَّاعة. ومما شذَّ عن هذا الباب العتم([26]) : الزَّيتون البرّيّ. قال النابغة([27]) : [تَستَنُّ بالضَّرْوِ من بَراقِشَ أو *** هَيلانَ أو ناضرٍ من العتمِ([28]) ] (عتو) العين والتاء والحرف المعتل أصلٌ صحيح يدلُّ على استكبار. قال الخليل وغيرُه: عتَا يَعتُو عتُوَّاً: استكَبَر. قال الله تعالى: ﴿وعَتَوْا عُتُوَّاً كَبِيراً﴾ [الفرقان 21]. وكذلك يعتُو عِتِياً، فهو عاتٍ، والملك الجبَّار عاتٍ، وجَبابِرةٌ عُتاة. قال: * والناس يعتُون على المُسلَّطِ * ويقال: تَعَتَّى فلانٌ وتعتّت فلانة، إذا لم تُطِع. قال العجَّاج: الحمد لله الذي استقلَّتِ *** بأمره السّماءُ واطمأنّتِ * بأمره الأرضُ فما تَعتَّتِ([29]) * أي ما عصَتْ. (عتب) العين والتاء والباء أصلٌ صحيح، يرجع كله إلى الأمر فيه بعضُ الصُّعوبة من كلامٍ أو غيره. من ذلك العَتَبة، وهي أسكُفَّة الباب، وإنَّما سمِّيت بذلك لارتفاعها عن المكان المطمئنّ السَّهل. وعَتَبات الدُّرْجة: [مَرَاقيها]، كلُّ مِرقاةٍ من الدُّرْجة عتَبة. ويشبّه بذلك العتَباتُ تكون في الجبال، والواحدة عَتَبة، وتجمع أيضاً على عَتَب. وكلُّ شيء جَسَا وجفا فهو يشتقُّ له هذا اللفظ، يقال فيه عَتَبٌ، إذا اعتراه ما يغيِّره عن الخُلوص. قال: فما في حُسْن طاعتِنا *** ولا في سَمْعِنا عَتَب([30]) وقال في وصف سيف: * مُجرّبَ الوَقعِ غيرَ ذي عَتَبِ([31]) * أي غير ملتوٍ عن الضَّريبة ولا نابٍ عنها. ويقولون: حُمِل فلانٌ على عَتَبةٍ كريهة* وعَتَب كريه من بلاءٍ وشرّ. قال المتلمَّس: * يُعْلَى على العَتَب الكريهِ ويُوبَسُ([32]) * ويقال للفحَل المعقول أو الظَّالع إذا مَشَى على ثلاثِ قوائم كأنّه يَقفِز: عَتَب عَتَباناً([33]) . قال الخليل: وهذا تشبيهٌ، كأنّه يمشي على عتبات الدّرجةِ فينزُو من عَتبةٍ إلى عتبة. ويقال عتِّب لنا عَتبةً، أي اتَّخذْها. ومن الباب، وهو القياسُ الصحيح: العَتْب: المَوْجِدة. تقول: عَتَبتُ على فلان عَتْباً ومَعْتَِبَة، أي وَجَدْت عليه. ثم يشتقّ منها فيقال: أعتَبَني، أي ترك [ما كنت([34]) ] أجد عليه ورجع إلى مَسَرَّتي([35]) ؛ وهو مُعْتِب راجعٌ عن الإساءة. وأنشد: عتبتُ على جُمْلٍ ولستُ بشامتٍ *** بجُملٍ وإن كانت بها النّعلُ زلَّتِ ويقولون: أعطانِي العُتْبَى، أي أعتَبني. ولك العُتْبَى، أي أعطيتك العتبَى. والتعتُّب، إذا قال هذا وهذا يَصِفان الموجِدة([36]) . وكذلك المعاتبة، إذا لامك واستزادك قلت عاتِبْني. قال: إذا ذهب العتابُ فليس حُبٌّ *** ويبقى الحبُّ ما بقي العتابُ([37]) ويقال للرّجُل إذا طَلب أنْ يُعتَب: قد استَعتَب. قال أبو الأسود: فعاتبتُه ثم راجعته *** عتاباً رقيقاً وقولاً أصيلا فألفيتُه غيرَ مستعتبٍ *** ولا ذاكِرَ اللهَِ إلاّ قليلا([38]) وقال بعضهم: ما رأيت عند فلان عُتْباناً، إذا أردت أنّه أعتبك ولم تر لذلك بَياناً. --------------ـــ ([1]) ديوان النابغة 64، من قصيدة ليست من مرويات الأصمعي. ([2]) البيت مما لم يرو في ديوان سلامة. وأنشده في اللسان (عتد) براوية "نزاق" بالنون، وكلاهما صحيح. والمزاق والنزاق: السريع، ويقالان أيضاً للسريعة بلفظهما. ([3]) ديوان الأخطل 111 واللسان (عتد، صبر، حبلق). ([4]) البيت للبريق الهذلي، كما في ديوان الهذليين (3: 59) واللسان (خلف، عتر). وذكر في بقية أشعار الهذليين أن قصيدة البيت يرويها الأصمعي لعامر بن سدوس. ويروى: "وما كنت أخشى أن أعيش خلافهم" كما في اللسان (خلف)؛ وفي (عتر) وديوان الهذليين: "بستة أبيات". ([5]) في الأصل: "فتكون". ([6]) وكذا أنشده في اللسان (عتر) وللعجاج في ديوانه 18: * في سلب الغاب إذا هز عتر * ([7]) ديوان زهير 178، وفي اللسان (عتر): "كناصب العتر"، ثم قال: "ويروى: كمنصب العتر، يريد كمنصب ذلك الصنم أو الحجر الذي يدمي رأسه بدم العتيرة". ([8]) في الأصل: "عتق". ([9]) الأموة كالأبوة، مصدر أمت المرأة وأميت وأموت، أي صارت أمة. ([10]) في الأصل: "إكرام الطير". ([11]) ديوان لبيد 16 طبع 1881 واللسان (عتق، جلا). ([12]) في الأصل: "هذا وان". ([13]) أي أن يزقه أبواه. وفي الأصل: "الرق". ([14]) البيت من معلقته المشهورة. ([15]) يروى البيت التالي لعبد الرحمن بن أرطاة بن سيحان المحاربي، أو هو عبد الرحمن بن سيحان المحاربي. انظر الأغاني (1: 76-78) تجد قصة الشعر. ([16]) لم أجد بهذا اللفظ إلا قولهم: "العاتقة من القوس مثل العاتكة، وهي التي قدمت واحمرت". ([17]) ديوان الأعشى 23 واللسان (جرل، عتق) وقد سبق في (جرل). ([18]) ديوان عنترة 24 واللسان (كذب، عتق)، وقيل: إن البيت من أبيات لخزز بن لوذان السدوسي، رواه صاحب اللسان في (عتق). ([19]) لأوس بن حجر في ديوان 24 واللسان (عتق). ([20]) البيتان لأبي عامر، جد العباس بن مرداس، كما في اللسان (عتق)، وأنشدهما في إصلاح المنطق 399. ([21]) التكملة من اللسان. ([22]) هو المتنخل الهذلي. ديوان الهذليين (2: 26). ([23]) هذه الكلمة ساقطة من الأصل. وفي الديوان: "فرع نبع". قال السكري: "ويروى: وصفراء البرية غير خلط". ([24]) قرأ بضم التاء ابن كثير ونافع وابن عامر ويعقوب، ووافقهم ابن محيصن والحسن. وقرأ الباقون بكسر التاء. إتحاف فضلاء البشر 389 واللسان (عتل). ([25]) التكملة من اللسان (عتم). ([26]) يقال بضم وبضمتين، وبالتحريك. ([27]) هو النابغة الجعدي، اللسان (ضرو، برقش، هيل، عتم) والأغاني (6: 64) ومعجم البلدان(براقش، هيلان). وانظر الحيوان (5: 453). ([28]) التكملة من المراجع المتقدمة وأمالي القالي (1: 173) . ([29]) الأشطار مفتح أرجوزة له في ديوانه 5. والشطر الأخير في اللسان (عتا). ([30]) أنشده في اللسان (عتب). ([31]) صدره كما في اللسان (عتب): * أعددت للحرب صارماً ذكراً * ([32]) أنشد هذا العجز في اللسان (عتب) بدون نسبة، وليس في ديوان المتلمس. على أن في الديوان أبياتاً من هذا الوزن والروي وليس هو بينها. ([33]) ويقال "عتباً" أيضاً، "وتعتاباً". ([34]) التكملة من اللسان. ([35]) في الأصل: "مدتي". وفي المجمل: "وأعتبني فلان، إذا عاد إلى مسرتي راجعاً عن الإساءة". ([36]) في الأصل: "نصفان الموجدة"، تحريف. وفي اللسان: "والتعتب والتعاتب والمعاتبة: تواصف الموجدة". ([37]) قبله في اللسان (عتب): أعاتب ذا المودة من صديق *** إذا ما رابني منه اجتناب ([38]) اللسان (عتب) والخزانة (4: 554) وسيبويه (1: 85) وأمالي ابن الشجري (1: 383) والأغاني (11: 107) وشرح شواهد المغني 316.
ـ
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR111 harfع ت و
عتا عليّ وتعتّى.
قال العجاج: بإذنه الأرض وما تعتت ومن الاستعارة: الليل العاتي: الشديد الظلمة.
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR1.953 harf: ( و ( *!عَتَا ) *!يَعْتُو ( *!عُتِيًّا ) بضمٍ فكسْرٍ فتَشْديدٍ .
قالَ الجَوْهري : الأَصْلُ عُتُوٌّ ، ثم أَبْدلُوا مِن إحْدى الضَّمَّتَيْن كَسْرةً فانْقَلَبتِ الواوُ ياءً فقالوا عُتِيًّا ثم أَتْبَعُوا الكَسْرةَ الكَسْرَة ( و ) قالوا ( عِتِيًّا ) ليُؤَكِّدوا البَدَلَ ؛ ( *!وعُتُوًّا ) ، كسُمُوَ ، وهذا هو الأصْلُ في البابِ : ( اسْتَكْبَرَ وجاوَزَ الحَدَّ ) .
( قالَ الراغبُ : *!العُتُوُّ
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR3.312 harfعتو and عتى
عَتَا
1 عَتَا ذ , aor. يَعْتُو, inf. n. عُتُوٌّ (S, Msb, K) and عُتِىٌّ and عِتِىٌّ, (S, K,) of which عُتُوٌّ is the original form, one [i. e. the second] of the two dammehs being changed into a kesreh and therefore the و into ى and then the other dammeh being assimilated to the kesreh, (S, TA,) He behaved proudly, (Msb, K,) and was immoderate, inordinate, or exorbitant: (K:) he was
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR487 harfعَتَا
عَتَا U ( n. ac. عُتُوّ 27 , عُتِيّ ),
a. Was proud, haughty, arrogant, insolent. -
b. Was violent, boisterous ( wind ).
تَعَتَّوَ
تَعَتَّوَ V ,
a. Behaved insolently, arrogantly.
عَاتٍ
عَاتٍ [ 21 ] , ( pl. عُتَاة [ 9tA ] ,
a. عُِتِيّ ), Proud, haughty, arrogant, insolent; supercilious, disdainful.
عَتِيّ
عَتِيّ [ 25I ] , ( pl. أَعْتَآء [ 38A ] ),
a. Wicked, rebellious.
عُتُوّ
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR8.009 harfعتو
عَتَا - يَعْتُوْ - عِتُوّ- عِتِيّ - عِتِيّاً - عُتُوُّ - عَاتِي - عَاتِيَة
عَتَا - يَعْتُوْ + الكائن: يخرج عن السيطرة والتحكم والانقياد إلى الفوضى: وفي البشر يكون ذلك بسبب كِبْر في النفس أو فساد فيها أو في الجسد
عَتَا - يَعْتُوْ + الكائن + عن أمر: يخرج عن السيطرة والانقياد عن أمر أو حكم
عِتوٌ: على وزن " فـِعل" اسم فعل " عَتَا - يَعْتُوْ
Mücavir kökler43 mücavir (64 toplam)
- عقر
2 ortak ayet · “Akv” derinin zedelenmesinden oluşmuş yaradır
- صرصر
1 ortak ayet · Dondurucu
- قرد
1 ortak ayet · Maymunlar
- أمر
3 ortak ayet · Murar acı bir ağacın adıdır
- خسأ
1 ortak ayet · Hasi : Buruşmuş, kırışmış elbise demektir
- لجج
1 ortak ayet · Dalgalandılar
- ربب
5 ortak ayet · Ribve, tümsek demektir
- نوق
1 ortak ayet · Dişi devedir
- شدد
2 ortak ayet · Sicim bağıdır
- صعق
1 ortak ayet · Yıldırım demektir
- شيع
1 ortak ayet · Sarmaşık demektir
- غلم
1 ortak ayet · Ğulam, Genç, delikanlı demektir
Geçtiği ayetler(9)
قَالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ عِتِيًّا
Karşı gelmekRabbım; karım kısır ve ben de son derece kocamışken nasıl oğlum olur ki? dedi.
ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمَنِ عِتِيًّا
Karşı gelmekSonra her toplumdan Rahman’a karşı en çok başkaldıranları ortaya koyacağpız.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عتو |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (nâkıs-vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | طغي, كبر, عنف, مرد |
| Zıt Kök | خضع |
| Çekirdek Özet 1 | Sınırı, haddi ve ölçüyü aşarak katılaşma, sertleşme ve dikbaşlılık gösterme |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi emre ve fıtri sınırlara karşı kasıtlı, cüretkâr ve geri dönülmez başkaldırı |
| Çekirdek Özet 3 | Meşru otorite ve hakikat karşısında yıkıcı bir taşkınlık ve varoluşsal direnç üretme hali |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca zihinsel bir kibir veya basit bir itaatsizlik sayılarak taşıdığı haddi aşan eylemsel taşkınlık ve fiziksel sertlik/kuruluk boyutunun göz ardı edilmesi |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عت | Bir eşiği aşma, sertleşme, katılaşma ve direnç gösterme; nitekim عتب kökünde basamak ve engel, عتد kökünde sertleşip hazır olma, عتق kökünde eskime veya bağımlılıktan çıkıp bağımsızlaşma, عتل kökünde ise kaba ve zorba güç anlamı mevcuttur. | و | Zayıf ve uzatıcı vâv harfi, katılık ve direnç hareketine bir yöne doğru sınır tanımaz biçimde akma, sürekli taşkınlık yapma ve haddi aşarak geri dönülmez biçimde yayılma dinamiği kazandırmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Algılama, bilincin uyanışı, bilerek bir noktaya odaklanma ve kasıtlı yönelim gösterme. |
| ت | İşaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Konulmuş sınır, belirlenmiş had, fıtri veya hukuki eşik. |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Eylemin süreklilik kazanması, bir bağ kurarak veya o bağı zorlayarak ileriye doğru taşınması. |
| عتو | Bilerek belirlenmiş sınıra yönelip o sınırı zorla aşarak taşkınlığı sürdürme hareketi | Bir varlığın, sınırın (ت) nerede olduğunu görerek/bilerek (ع) o hududu kırıp geçmesi ve bu taşkınlığı bir duruş haline getirerek süreklilikle bağlaması (و); haddi aşan cüretkâr dikbaşlılık. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyin sertleşip kuruyarak esnekliğini bütünüyle yitirmesi, ihtiyarlık sebebiyle kemiklerin kuruyup liflerin çekilmesi ve rüzgârın engel tanımayacak bir şiddetle esip önüne geleni savurması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye ve erken dönem şahitlerinde zorba ve mütehakkim yöneticilere karşı halkın veya tebaanın haddi aşarak başkaldırması bağlamında kullanılmıştır: والناس يعتون على المسلط |
| Erken Arapça kullanım | İtaat sınırından çıkıp dikbaşlılık etme anlamında kullanılmıştır. Nitekim Râciz el-Accâc yerin ilahi nizama boyun eğişini anlatırken bu kökün türevini zikreder: بأمره الأرض فما تعتت yani yer O'nun emriyle sükûnet buldu ve asla isyan etmedi, sınırını aşmadı. |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha ve Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça عتو kökü, kök yapısı itibarıyla Batı ve Güney Sami dillerinde "sertleşmek, eskimek, katılaşmak, zamanın etkisiyle kurumak veya sınır tanımamak" semantik dairesiyle kesişir. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarda doğrudan ses denkliği gösteren kök biçimlerinde (`-t-w / `-t-y), vaktin geçmesi, yaşın ilerlemesi, yıpranıp katılaşma ve buna bağlı olarak direnç gösterme çağrışımları mevcuttur (karşılaştırınız: İbranice `ātaq kökünde eskiyip sertleşme ve bağından kopma). Arapçada illetli son harfle genişleyen bu yapı, fiziksel plandaki "yaşlılık veya kuruluk sebebiyle bükülmez hale gelme" anlamını ahlaki ve hukuki alana taşıyarak "nasihat, fıtrat ve şeriat karşısında bükülmeyen, yumuşamayan, sınır tanımayan dikbaşlılık" şeklinde kavramlaştırmıştır. Dolayısıyla kökün ilksel Sami tabanındaki sertlik ve kuruluk nüansı, Arapçada hem tabiattaki şiddetli fırtınaya (rüzgârın عاتية oluşu) hem de insanın cüretkâr isyanına (عُتُوّ) ad olmuştur.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | عتو / عتي nâkıs kök türevleri | Yaşlılıktan kuruyup kaskatı kesilme (عِتِيّ) durumundan, hiçbir otorite ve sınır kabul etmeyen kaba ve kuru bir dikbaşlılığa (عُتُوّ) geçiş. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice sertleşme, eskime ve dayanma kökleri (`-t-q / `-t-y) | Zamanın yıpratmasıyla katılaşma, esnekliğini kaybetme ve kontrol dışına çıkma anlam alanı ortak bir arka plana işaret eder. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çatıdaki katılık ve gerilme gösteren çift harfli çekirdekler | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Gesenius, Lane’s Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عتو | Anlamlı | Sınırı aşmak, dikbaşlılık etmek, kuruyup sertleşmek | Haddi aşarak meşru otoriteye ve hakka karşı bükülmez bir taşkınlık göstermek. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| عوت | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmamıştır (mühmel). |
| تعو | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde müstamel bir kök olarak teşekkül etmemiştir. |
| توع | Anlamlı | Ekmeği katığa batırıp alma, bir şeyi koparma | Yağ veya süte ekmek batırarak bir parçayı ayırıp kaldırmak. | Kur'an'da geçmez; hedef kökle zıt veya doğrudan anlamsal bağı yoktur. |
| وعت | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyondur. |
| وتع | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmamıştır (mühmel). |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عتو | Merkez | Haddi aşarak sertleşme ve dikbaşlılık | Kasıtlı, bükülmez, kuruluk ve kabalık derecesine varmış taşkınlık ve sınır tanımazlık. | Kökün merkezinde fiziksel ve ahlaki sınırları kırma eylemi bulunur. |
| طغي | Komşu | Sınırı taşma ve kabarma | طغي suyun kabarması gibi sınırın dışına taşmayı anlatırken, عتو bu taşmanın katı bir cüret ve kaba bir meydan okumayla gerçekleşmesidir. | طغي aşırılığı, عتو ise aşırılıktaki katı dikbaşlılığı öne çıkarır. |
| كبر | Komşu | Büyüklük taslama | كبر içsel bir üstünlük iddiası ve kendini büyük görme iken, عتو bu kibrin fiiliyata dökülüp sınırlara saldırmasıdır. | كبر nefsani hal, عتو taşkın eylemdir. |
| عنف | Komşu | Sertlik ve kabalık | عنف yumuşaklığın zıddı olan sert muameleyi gösterir; عتو ise hiyerarşik ve ahlaki eşiği aşan bir isyan sertliğidir. | عنف üslup, عتو ontolojik başkaldırıdır. |
| مرد | Komşu | İnatla itaatten çıkma | مرد pürüzsüzleşme ve sıyrılma yoluyla itaatsizlikte sebat etmeyi, عتو ise yıkıcı bir kabalıkla sınırı çiğnemeyi ifade eder. | مرد kurnaz bir direniş, عتو açık ve pervasız bir taşkınlıktır. |
| خضع | Zıt | Boyun eğme ve alçalma | Bütün benliğiyle teslim olma, baş eğme, esneklik ve sınırları kabullenme tavrıdır. | عتو kökünün bükülmezliğine tam zıt teslimiyet halidir. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عتو | Sınırı cüretle aşma, dikbaşlılık | Kökün meşru sınırı bilerek, kaba bir taşkınlıkla çiğnemesi ve boyun eğmemesi. | Kesin |
| Latince | contumacia, petulantia | Dikbaşlılık, itaatsizlik, cüretkârlık | contumacia hukuki veya ahlaki sınıra karşı kasıtlı direnişi karşılar ancak fiziksel kuruluk ve rüzgâr taşkınlığı boyutunu kapsamaz. | Güçlü |
| İngilizce | insolence, defiance, recalcitrance | Haddini bilmezlik, meydan okuma, boyun eğmezlik | insolence ahlaki taşkınlığı ve küstahlığı verirken, kökün yaşlılıktaki kemik kuruluğu (عِتِيّ) ve fırtınanın azgınlığı (عَاتِيَة) anlamlarını içermez. | Güçlü |
| Almanca | Trotz, Anmaßung, Widerspenstigkeit | Dikbaşlılık, hadsizlik, inatçı direniş | Trotz meşru iradeye karşı inatçı direnmeyi çok iyi ifade eder, fakat rüzgârın dizginlenemez yıkıcılığı boyutunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Fransızca | insolence, rébellion outrancière | Küstahlık, aşırı taşkın isyan | Otoriteyi hiçe sayan taşkın eylemi anlatır; kökün taşıdığı ontolojik kuruluk ve kaskatı kesilme boyutunu eksik bırakır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| عَتَوْا / عَتَتْ | İlahi emri çiğneyip haddi aşmak, cüretkâr isyan | Toplumların peygamberlerin tebliğine ve ilahi buyruklara karşı sınır tanımaz meydan okumaları (A'râf 7:77, A'râf 7:166, Furkân 25:21, Talâk 65:8, Zâriyât 51:44). |
| عُتُوٍّ | Haddi aşmada inat etme, taşkın bir saplantı | İnkârcıların hakikat karşısında kasten yüz çevirip nefret ve taşkınlık içinde debelenmeleri (Mülk 67:21). |
| عِتِيًّا | Yaşlılığın son haddine ulaşıp kemiklerin kuruması, bükülmez hale gelmesi | Zekeriyyâ aleyhisselamın yaşlılık halini ve bedenin fıtri sınırın en sonuna dayandığını beyan bağlamı (Meryem 19:8). |
| عِتِيًّا | Azgınlık ve kibirde en ileri gitmiş elebaşılar | Cehenneme atılmada öncelik taşıyan, taşkınlıkta zirveye ulaşmış zorbalar (Meryem 19:69). |
| عَاتِيَةٍ | Şiddeti sınır tanımayan, dizginlenemez fırtına/rüzgâr | Âd kavmini helak eden rüzgârın fıtri sınırları, esintiyi ve ölçüyü aşarak yıkıcı bir güce dönüşmesi (Hâkka 69:6). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi emre karşı isyan ve helak gerekçesi | İnkârın basit bir cehaletten değil, hakkı bildikten sonra kasıtlı bir cüret ve meydan okumadan (عُتُوّ) doğduğu ve bunun azabı hak edişteki nihai rolü. | İradenin bilerek haddi aşması ve küfrün inadî bir karaktere bürünmesi. |
| Fıkıh | Hadlerin çiğnenmesi ve meşru otoriteye isyan (bağy) | Kamu düzenini ve ilahi sınırları açık ve kaba bir saldırganlıkla çiğneyen zümrelerin hukuki statüsü. | Haddi aşmada cüret ve meşru nizamı tanımama tavrı. |
| Tefsir | Âd kavminin helaki ve Zekeriyyâ kıssasındaki tasvirler | عتو lafzının hem ahlaki azgınlıkta (kavimlerin helaki) hem de biyolojik tükenişte (kemiklerin kuruması) müşterek bir nihai sınırı ifade etmesi. | Bir şeyin sınırın en uç noktasına varıp esnekliğini yitirmesi. |
| Hadis | Zorba ve ceberut yöneticilerin vasfı (عتات) | Peygamberi uyarılarda geçen ve hakka boyun eğmeyen mütekebbir zorbaların kaba tavırlarının yerilmesi. | İnsaniyet ve merhamet sınırlarını aşan kaba güç ve dikbaşlılık. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Fıtrat ve vahiy sınırları | Had tanımazlık ve küstah isyan | Kulun haddini aşarak rablik taslaması veya vahyin belirlediği haram sınırlarını fütursuzca çiğnemesi. | İnsanın yaratılış gayesindeki aczini unutup yaratıcıya karşı bükülmez bir direnç göstermesi halidir. | Kesin |
| İlmi | Bilgi ahlakı ve metodoloji | Dogmatik katılık ve hakikate kapalılık | Delil karşısında eğilmeyip kendi zannını nihai hakikat sanarak veri sınırlarını zorlamak. | Bilimsel ve epistemolojik sınırları tanımayan metodolojik bir kibir ve cüretkârlıktır. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk düzeni ve meşruiyet | Anarşik taşkınlık veya tiranlık | Hukukun belirlediği sınırları yıkarak keyfi ve kaba kuvvetle tahakküm kurma girişimi. | İktidarın meşru haddini aşarak zorbalığa (عتو) dönüşmesi ya da tebaanın hukuku tanımamasıdır. | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet ve piyasa sınırları | Piyasa sınırlarını yıkan tekelci açgözlülük | İktisadi kuralları, hak ve adalet sınırlarını hiçe sayarak yıkıcı bir sömürü yürütmek. | Zenginliğin getirdiği şımarıklıkla ekonomik dengeyi bozacak ölçüde haddi aşmaktır. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Doğrusal olmayan kırılma eşiği / elastikiyet sınırının aşılması | Malzeme biliminde veya fizikte bir nesnenin esneklik sınırını aşıp plastik deformasyona uğraması ve nihayetinde kırılarak geri dönülemez noktaya gelmesi; nitekim rüzgârın عاتية olması sistemin taşıma kapasitesini aşan yıkıcı bir enerji yüklenmesidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Anomik cüret / kurumsal itaatsizlik krizi | Sosyolojide birey veya grupların toplumsal normları ve kurumsal sınırları bilerek, açıkça ve meydan okuyarak ihlal etmesi, hukuki konsensüsü şiddet yoluyla parçalaması hali. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca içsel bir duygu olan kibir veya pasif bir itaatsizlik gibi anlaşılıp eylemsel taşkınlık ve sınır tanımaz cüret boyutunun ihmal edilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök sadece ahlaki bir tavrı değil; doğadaki dizginlenemez fırtınayı (Hâkka 69:6), biyolojik olarak ihtiyarlığın son raddesindeki kuruluğu (Meryem 19:8) ve siyasi-hukuki planda kavimlerin helakine yol açan aktif sınır ihlalini (A'râf 7:77) kapsayan çok boyutlu bir hudut aşımı ilkesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kök hafife alındığında helak edilen kavimlerin cezalandırılma sebebi sadece bir fikir ayrılığı gibi görülür; oysa onların cezası, belirlenmiş hayat ve adalet nizamını zorbalıkla çiğnemelerinden (عُتُوّ) ileri gelmektedir. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da helak edilen toplumların nihai çöküş çizgisini belirleyen kavramsal sınırdır. İlahi uyarıların tükendiği, isyanın geri dönülmez bir eyleme ve açık bir meydan okumaya dönüştüğü eşiği gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Salih aleyhisselamın kavminin deveyi kesip haddi aşması (A'râf 7:77), cumartesi yasağını çiğneyenlerin cüreti (A'râf 7:166), Âd kavminin rüzgârla helaki (Hâkka 69:6) ve Zekeriyyâ aleyhisselamın yaşlılık halini arz ettiği ayetlerde (Meryem 19:8) anahtar kelimedir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İsyanın yalnızca pasif bir günah işleme hali olmadığını; meşru hudutlara, fıtrata ve hakikate karşı kaba, küstah ve bükülmez bir duruş sergilemenin (عُتُوّ) varoluşsal bir felaket doğurduğunu göstererek günah ile taşkınlık arasındaki farkı netleştirir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesnenin nemini, tazeliğini ve esnekliğini yitirerek kuruyup kaskatı kesilmesi; rüzgârın engellenemez bir şiddetle sınırları yıkarak esmesi.
- Soyut anlamBir iradenin meşru sınırları, vahyi ve fıtratı bilerek ve meydan okuyarak çiğnemesi; nasihat ve hakikat karşısında bükülmez bir dikbaşlılık göstermesi.
- Sistematik karşılıkSistemin belirlenmiş tolerans ve denge eşiğini yıkan, esneklik payını yok eden ve varlığı kaçınılmaz bir kırılmaya/helake götüren yıkıcı aşırılık hali.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde meşru nizam ve fıtrat uzayını, bu uzayın tayin edilmiş sınırını temsil eder. Bir eylemi sınırı aştığında () taşkınlık kümesine () girer. Bu durumdaki cüret ve sınır tanımazlığın zamana göre değişimi süreklilik arz eder (). Bu esnada varlığın hakikate karşı esnekliği ve boyun eğme katsayısı sıfıra yaklaşarak kaskatı bir hal alır (). Bu iki durumun birleşimi, sistemin koruma ve varlık fonksiyonunu sıfırlayarak kaçınılmaz bir yok oluş ve helak durumunu () intac eder.