كبر
ك - ب - ر
KÖK- 161 geçiş
- 153 ayet
- 63 sîga
- 13 sözlük
Yaşlı adamdır. Büyük anlamında kullanılmaktadır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Yaşlı adamdır. Büyük anlamında kullanılmaktadır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR6.982 harfالكاف والراء والباء معهما
ك ر ب، ك ب ر، ر ك ب، ب ك ر، ر ب ك، ب ر ك كلهن مستعملات كرب: الكَرْبُ، مجزوم، هو الغم الذي يأخذ بالنفس. يقال: كَرَبه أمر، وإنه لمكروب ُالنفس. والكُربة: الاسم، والكَريبُ: المكروبُ. وأمر كاربٌ. والكُرُوبُ: مصدر كَرَبَ يكْرُبُ.
وكل شيء داني أمراً فقد كَرَب، يقال: كَرَبَتِ الشمس أن تغيب، وكربت الجارية أن تدرك، وكَرَبَ الأمر أن يقطع.
والكَرَبُ: الكِرْناف، وهو أصل السعفة، قال
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.050 harfالكِبَرُ في السنّ. وقد كَبِرَ الرجل يَكْبَرُ كِبَراً، أي أسَنَّ، ومَكْبِراً أيضاً. ويقال: عَلاهُ المَكْبِرُ. والاسم الكَبْرَةُ بالفتح. يقال: عَلَتْ فلاناً كَبْرَةٌ. وكَبُرَ بالضم يَكْبُرُ، أي عَظُمَ، فهو كَبيرٌ وكُبارٌ. فإذا أفرط قيل: كُبَّارٌ بالتشديد. والكِبْرُ: العظَمة، وكذلك الكِبْرِياءُ. وكِبْرُ الشيء أيضاً: مُعظمه. قال الله تعالى: "والذي تَوَلَّى كِبْرَهُ". ويقال أيضاً: فلانٌ كِبْرَةُ ولدِ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok27.935 harfك ر ب
كرب ، كبر ، ركب ، ربك ، برك ، بكر : مستعملات .
كرب : قال الليث : الكربُ مجزومٌ هو الغم الذي يأخذ بالنفس ، يقال : كربه الغم ، وإنه لمكروب النفس ، والكربة : الاسم ، والكريب : المكروب ، وأمرٌ كارب ، والكُرُوبُ : مصدر كَرَب يكرُب ، وكل شيء دنا فقد كرَب .
يقال : كرَبت الشمس أن تغيبَ وكرَبت الجاريةُ أن تُدرِك .
وفي الحديث : ( إذا اسْتَغْنى أو كرَبَ اسْتَعَفَّ ) . قال أبو عبيد : كرب أي دنا من ذلك
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR4.840 harf(باب الكاف والباء وما يثلثهما)
(كبت) الكاف والباء والتاء كلمة واحدة، وهي من الإذلال والصَّرفِ عن الشيء. يقال: كَبَتَ اللهُ العدُوَّ يَكْبِتُه، إذا صَرَفَهُ وأذلَّهُ. قال الله تعالى: ﴿إنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللهَ ورَسُولَهُ كُبِتُوا كَمَا كُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ﴾ [المجادلة 5].
(كبث) الكاف والباء والثاء كلمةٌ، وهي الكَبَاث، يقال: إنَّه حَمْل الأراك. وحَكَوْا عن الشَّيباني: كَبِثَ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR5.835 harf- الكبير والصغير من الأسماء المتضايقة التي تقال عند اعتبار بعضها ببعض، فالشيء قد يكون صغيرا في جنب شيء، وكبيرا في جنب غيره، ويستعملان في الكمية المتصلة كالأجسام، وذلك كالكثير والقليل، وفي الكمية المنفصلة كالعدد، وربما يتعاقب الكثير والكبير على شيء واحد بنظرين مختلفين نحو: ﴿قل فيهما إثم كبير﴾ [البقرة/219] و: ﴿كثيرا﴾ (وهي قراءة حمزة والكسائي، ووافقهما الأعمش.
انظر: الإتحاف ص 157) وقرئ بهما. وأصل
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.466 harfك ب ر
كبر الأمر وخطب كبير.
وكبر عليّ ذلك إذا شقّ عليك " كبر على المشركين ما تدعوهم إليه " وكبر الرجل في قدره وكبر في سنّه وشيخ كبير وذو كبر وكُبرٍ وعلته الكبرة والمكبر: علوّ السن.
قال: عجوز علتها كبرة في ملاحة أقاتلتي يا للرّجال عجوز وقال الحارث بن حرجة: فأبدت معارفها والرسو - م داء دفينا على المكبر وهو كبر قومه: أكبرهم في السنّ أو في الرياسة أو في النسب: أقعدهم فيه.
وفي
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR yok14.942 harfالكَبير في صفة الله تعالى: العظيم الجليل والمُتَكَبِّر الذي تَكَبَّر عن ظلم عباده، والكِبْرِياء عَظَمَة الله، جاءتْ على فِعْلِياء؛ قال ابن الأَثير: في أَسماء الله تعالى المتكبر والكبير أَي العظيم ذو الكبرياء، وقيل: المتعالي عن صفات الخلق، وقيل: المتكبر على عُتاةِ خَلْقه، والتاء فيه للتفرّد والتَّخَصُّصِ لا تاء التَّعاطِي والتَّكَلُّف. والكِبْرِياء: العَظَمة والملك، وقيل: هي عبارة عن كمال الذات
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.098 harf* ك ب ر * * كَبِرَ * أي أسن وبابه طرب و * مَكْبِراً * أيضا بوزن مجلس يقال علاه المكبر والاسم * الكَبْرةُ * بالفتح يقال علته كبرة و * كَبُرً * أي عظم يكبر بالضم * كَبراً * بوزن عنب فهو * كَبِيرٌ * و * كُبَارٌ * بالضم فإذا أفرط قيل * كُبَّارٌ * بالتشديد و * الكِبْرُ * بالكسر العظمة وكذا * الكبْرياءُ * مكسورا ممدودا و * كِبْرُ * الشيء أيضا معظمه ومنه قوله تعالى ﴿والذي تولى كبره﴾ وقولهم هو * كُبْرُ
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR12.723 harfكبر الرجل، ككرم، يكبر كبرا، كعنب، وكبرا بالضم، وكبارة، بالفتح: نقيض صغر، فهو كبير وكبار، كرمان، إذا أفرط، ويخفف، وهي بهاء، ج كبار، بالكسر، وكبارون، مشددة، أي مع ضم الكاف، ومكبوراء، كمعيوراء ومشيوخاء. والكابر: الكبير، ومنه قولهم: سادوك كابرا عن كابر، أي كبيرا عن كبير، في المجد والشرف. وكبر تكبيرا وكبارا، بالكسر مشددة - وهي لغة بلحارث بن كعب وكثير من اليمن، كما نقله الصاغاني. - : قال: الله أكبر،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR19.158 harfكَبُرَ
1 كَبُرَ ذ , aor. كَبُرَ , (S, A, Msb, K,) inf. n. كُبْرٌ (A, Msb, K) and كِبَرٌ and كَبَارَةٌ, (A, K,) He, (TA,) or it, (Msb,) was, or became, great, [big, or large in body, or corporeal substance: and in years, or age; (when said of a human being, often particularly signifying he attained to puberty;) and in estimation or rank or dignity;] contr. of ضَغُرَ; (A, K;) syn. عَظُمَ, (S, Msb,
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR3.383 harfكَبَرَ
كَبَرَ U ( n. ac. كَبْر 1 )
a. [ acc. & Bi ], Was older than....by.
كَبِرَ
كَبِرَ A ( n. ac. كِبَر 7 , مَكْبِر 18 ),
a. Was, became full-grown.
b. Was old. _ast;
كَبُرَ
كَبُرَ U ( n. ac. كُبْر 3 , كِبَر 7 , كَبَاْرَة 22t ),
a. Was, became great, large, big; waxed, grew, increased; grew up.
b. Was momentous, important; was troublesome, grievous.
c. [ 'Ala ], Was hard for;
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR44.320 harfكبر
كَبِرَ - يَكْبَرُ - كِبَر -كَبِيْر - أكْبَر - كُبْرى
كَبِرَ - يَكْبَرُ + الكائن: ينمو ويكبر في الجسم والعقل والسن
﴿ولا تأكلوها إسرافا وبدارا أن يَكْبَروا﴾
كِبَر - الكِبَر: اسم فعل " كَبِرَ - يَكْبَرُ ": وهو كذلك ما يكون بفعل " كَبِرَ - يَكْبَرُ ": الزيادة في الجسم والسن: التقدم والطعن في السن والعمر: العمر الذي يعتبر أعلى من عمر آخر مرجع
Sîgalar(63)
- كَبِيرًاBüyük(فَعِيلًا)×17
- أَكْبَرُDaha büyük(أَفْعَلُ)×16
- اسْتَكْبَرُواKibirlendiler(اسْتَفْعَلُوا)×11
- كَبِيرٌBüyük(فَعِيلٌ)×8
- الْكَبِيرُBüyük(الْفَعِيلُ)×7
- يَسْتَكْبِرُونَKibirlenirler(يَسْتَفْعِلُونَ)×7
- الْكُبْرَىEn büyük(الْفُعْلَى)×6
- فَاسْتَكْبَرُواHemen kibirlendiler+1 anlam(فَاسْتَفْعَلُوا)×5
- كَبُرَBüyük oldu(فَعُلَ)×5
- وَاسْتَكْبَرُواVe kibirlendiler(وَاسْتَفْعَلُوا)×4
Mücavir kökler187 mücavir (496 toplam)
- صغر
7 ortak ayet · Küçük
- علو
11 ortak ayet · “A’leve” kökünden fiilin ismi olmuş ve “gel !” anlamındadır
- ضعف
9 ortak ayet · Katlanmış deri demektir
- رأي
21 ortak ayet · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
- كون
49 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
- مقت
3 ortak ayet · Mikat (tı) ile sicim demektir
- عزب
2 ortak ayet · Meraya salınmış sahibinden uzak develer
- نكف
2 ortak ayet · Kaçınır
- مكر
5 ortak ayet · Sinek kapan bitki demektir
- جرم
8 ortak ayet · Cürame hurma döküntüsü demektir
- ثوي
4 ortak ayet · Saye develerin ahırı demektir
- أيي
29 ortak ayet · Evye kuş yuvası demektir
Geçtiği ayetler(153)
… مَا دُعُوا وَلَا تَسْأَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا إِلَى أَجَلِهِ ذَلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ …
BüyükEy iman edenler; muayyen bir vaad ile borçlandığınız zaman, onu yazın. Aranızda bir katib de doğrulukla yazsın. Yazan; Allah’ın kendisine öğrettiği gibi yazmaktan çekinmesin, yazsın. Hak kendi üzerinde olan da yazdırsın. Rabbı olan Allah’tan korksun da ondan bir şey eksiltmesin. Şayet borçlu sefih, küçük veya kendisi söyleyip yazdıramayacak durumda ise; velisi dosdoğru yazdırsın. Erkeklerinizden iki de şahid yapın. Eğer ki erkek bulamazsa şahidlerden razı olacağınız bir erkek, biri unuttuğunda diğeri ona hatırlatacak iki kadın olabilir. Şahidler çağrıldıklarında çekinmesinler. Borç, büyük veya küçük olsun onu müddeti ile beraber yazmaktan üşenmesin. Bu, Allah yanında adalete daha uygun, şahidlik için daha sağlam, şüpheye düşmemenize de daha yakındır. Ancak aranızda peşin alış-veriş olursa onu yazmamanızda size bir günah yoktur. Alış-veriş yaptığınızda şahid tutun. Yazana da şehadet edene de zarar verilmesin. Şayet zarar verecek olursasanız; o zaman, kendinize dokunacak bir kötülük olur. Allah’tan korkun. Allah size öğretiyor. Allah her şeyi bilir.
وَآتُوا الْيَتَامَى أَمْوَالَهُمْ وَلَا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَهُمْ إِلَى أَمْوَالِكُمْ إِنَّهُ كَانَ حُوبًا كَبِيرًا
BüyükYetimlere mallarını verin. Temizi murdara değişmeyin. Onların mallarını kendi mallarınıza katarak yemeyin. Çünkü bu, büyük bir günahtır.
… فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا
BüyükAllah’ın kimini kimine üstün kılmış olması ve onların mallarından infak etmeleri sebebiyle erkekler, kadınlar üzerine hakimdirler. İyi kadınlar; itaatli olan ve Allah’ın kendilerini korumasına karşılık, kendileri de gizliyi koruyanlardır. Serkeşlik etmelerinden endişelendiğiniz kadınlara öğüt verin, kendilerini yataklarında yalnız bırakın, (yine uslanmazlarsa) dövün, sizi itaat ederlerse aleyhlerinde bir yol aramayın. Muhakkak ki Allah; Aliyy ve Kebir olandır.
قَالُوا يَاأَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَبًا شَيْخًا كَبِيرًا فَخُذْ أَحَدَنَا مَكَانَهُ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ
BüyükDediler ki: Ey Aziz, gerçekten bunun ihtiyar bir babası var, onun yerine bizden birini al. Doğrusu biz seni ihsan edenlerden görüyoruz.
وَقَضَيْنَا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي الْكِتَابِ لَتُفْسِدُنَّ فِي الْأَرْضِ مَرَّتَيْنِ وَلَتَعْلُنَّ عُلُوًّا كَبِيرًا
Büyükİsrailoğullarına kitabda hükmettik ki: Doğrusu yeryüzünde iki defa bozgunculuk yapacak ve kibirlendikçe kibirleneceksiniz.
إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ وَيُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْرًا كَبِيرًا
BüyükMuhakkak ki bu Kur’an; en doğru olana götürür. Ve salih amel işleyen mü’ minlere kendileri için büyük bir mükafat olduğunu müjdeler.
وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلَاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا كَبِيرًا
BüyükÇocuklarınızı açlık korkusuyla öldürmeyin. Onlara da size de Biz; rızık veririz. Muhakkak ki onları öldürmek, büyük bir günahtır.
سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا
BüyükOnların söylediklerinden O, münezzehtir, yücedir ve uludur.
… الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَنُخَوِّفُهُمْ فَمَا يَزِيدُهُمْ إِلَّا طُغْيَانًا كَبِيرًا
BüyükHani sana demiştik ki: Rabbın gerçekten insanları kuşatmıştır. Sonra göstermiş olduğumuz rüyayı sadece insanlar için bir imtihan kıldık. Kur’an’da lanetlenmiş olan ağacı da. Biz onları korkutuyoruz ama bu, onlara büyük bir azgınlık vermekten başka bir şeyi artırmıyor.
إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ إِنَّ فَضْلَهُ كَانَ عَلَيْكَ كَبِيرًا
BüyükAncak Rabbından bir rahmet iledir. Muhakkak ki O’nun sana olan lutfu, pek büyüktür.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كبر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عظم, فخر, جبر, كثر |
| Zıt Kök | صغر |
| Çekirdek Özet 1 | Cisim, hacim, yaş ve mertebe bakımından küçüklüğün zıddı olarak genişleme, büyüme ve baskın hale gelme |
| Çekirdek Özet 2 | Allah'ın mutlak aşkın azameti ile insanın haddini aşarak hakikate karşı sergilediği haksız üstünlük iddiası (istikbâr) arasındaki ontolojik gerilim |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık hiyerarşisinde gerçek büyüklüğün yalnızca mutlak yaratıcıya ait olduğu, meşru olmayan büyüklük taslamanın zulüm ve sapma ürettiği ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca ahlaki bir kusur olan bireysel gurura indirgenmesi; siyasi, ontolojik ve epistemolojik tahakküm biçimlerinin (müstekbirlik) gözden kaçırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كب | Yığılma, kütle oluşturma, ters yüz etme ve yoğunlaşarak ağırlık kazanma (كبب, كبت, كبد, كبكب) | ر | Çekirdekteki kütleleşme ve ağırlık hareketine boyutsal yükseliş, yaş, rütbe ve aşkınlık katarak küçüklüğün karşıtı olan aşamalı büyüme ve heybete dönüştürmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Alanı veya nesneyi çepeçevre kuşatma, kavrayarak içine alma ve hacim sınırlarını belirleme hareketidir. |
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Kavranan kütlenin içsel olarak dolması, yapının kendi içinde yerleşiklik ve yoğunluk kazanmasıdır. |
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Kütle ve hacmin dikey doğrultuda zirveye yönelmesi, başat konuma yükselmesi ve görünür biçimde öne çıkmasıdır. |
| كبر | Avuç içiyle kavranan bir özün kendi içinde yoğunlaşarak baş ve üst konuma tırmanması, hacim ve mertebe bakımından diğerlerini aşan bir heybete ulaşması hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesnenin cüsse ve hacimce genişlemesi, bedenin yaşlanarak cüsse ve ağırlık kazanması; ayrıca bir yüzü deriyle gerilmiş büyükçe kaba davul (el-keber). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Alkame b. Abede, atın cüssesinin ve ana gövdesinin gecenin karanlığında örtülü kalmasını bu kökten isimle tasvir etmiştir: بدت سوابق من أولاه نعرفها / وكُبْرُهُ في سواد الليل مستور |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem şairi el-Mudar b. Munkız, kabilesi içindeki yaş, şeref ve mevki büyüklüğünü şu mısra ile dile getirmiştir: ولي الأعظم من سلافها / ولي الهامة فيها والكُبُرْ |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve Asās al-Belāġa.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde كبر kökü, fiziksel kalınlık, büyüme, ağırlık ve saygınlık bildiren ortak bir Afro-Asyatik miras alanına aittir. Kök, Doğu Sami kolunda Akadcada kabāru biçiminde kalınlaşmak, irileşmek, büyümek ve kabru şeklinde iri, kalın, büyük anlamlarıyla temel fiziksel cüsse artışını karşılar. Ayrıca Akadca kabtu kelimesi ağır, şerefli ve önemli varlıkları tanımlayarak kökün fiziksel ağırlıktan toplumsal ve ontolojik saygınlığa geçişini belgeler. Batı Sami sahasında Ugarit dilinde kbr doğrudan büyük olmak ve büyüklük bildiren kök olarak kullanılır. Kuzeybatı Sami dillerinden İbranicede kök kābar biçimiyle çoğalmak, büyümek, güçlenmek manasını taşırken, kebār yapısı zamansal çokluğu ve doluluğu bildirir; ayrıca semantik olarak kābēd (ağır ve şerefli olmak) kavramıyla örtüşen bir değerler alanı üretir. Aramice ve Süryanicede kbar kökünden türeyen kabbīrā kelimesi ulu, büyük ve güçlü anlamlarını taşır. Arapçada kök hem maddî cisim ve yaş büyümesini (kiber) hem de manevi şeref, ilahî azamet (kibriyâ) ve insanın haddini aşarak sahte büyüklük davasına kalkışması (istikbâr) boyutlarını koruyarak zenginleşmiştir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago (CAD).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | كب yığılma ve kütle kökünden ر uzantısıyla türetim | Maddî yığılmanın boyutsal, zamansal (yaş) ve rütbesel büyüklüğe dönüşmesi yönünde semantik evrilme göstermiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Akadca kabāru, Ugaritçe kbr, İbranice kābar, Süryanice kabbīrā | Ortak Sami kökü olan *kbr, cüsse genişliği, ağırlık, çoğalma ve mertebe yüksekliğini ifade eden ortak mirastır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik k-b / k-p tabakası | Kütleleşme, kabarma ve dışa doğru şişme eylemini niteleyen ilksel fonetik tabakayla örtüşmektedir. | Muhtemel |
Kaynak David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques; CAD; HALOT.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كبر | Anlamlı | Büyümek, ulu olmak, yaşlanmak | Hacim, yaş, mevki ve kudretçe küçüklüğün zıddı olma. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| كرب | Anlamlı | Gam, keder, sıkıştırmak, yaklaşmak | İç dünyayı kuşatan ve nefesi daraltan yoğun ağırlık. | Tersine çevrilmiş ağırlık; Kur'an'da geçer. |
| بكر | Anlamlı | Erken davranmak, ilk vakit, gençlik | Zamanın başlangıç noktası, tazelik ve olgunlaşmamışlık. | Kökün yaşlılık anlamına zıt uç; Kur'an'da geçer. |
| برك | Anlamlı | Çökmek, yerleşmek, bereketlenmek | Devenin göğsü üstüne çöküp sabitlenmesi, hayrın kalıcı olması. | Ağır kütlenin yere oturup sabit kalması; Kur'an'da geçer. |
| ركب / ركب | Anlamlı | Binmek, üstüne çıkmak, katmanlaşmak | Bir nesnenin diğerinin üzerine çıkıp ona hâkim olması. | Yükseklik ve üstünlük yönü; Kur'an'da geçer. |
| ربك | Anlamlı | Karıştırmak, yoğurmak, dolaştırmak | Bir şeyi bir şeye katarak iç içe geçirmek, zihnin karışması. | Yoğunlaştırma eylemi; Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كبر | Merkez | Hacim, yaş, mertebe büyüklüğü ve aşkınlık | Boyut, yaş ve yetkide zâtî veya izâfî olarak küçükten ayrılıp başat olma durumu. | Cisimden ahlaka ve ontolojiye uzanan genel büyüklük. |
| عظم | Komşu | Kemiksel sağlamlık, heybet ve ağırlık | عظم kökünde yapısal sertlik, metanet ve sarsılmaz heybet öne çıkarken, كبر boyutsal ve aşamalı genişlemeyi anlatır. | Cüsse ve yapının dayanak noktası olan kemik (azm) merkezlidir. |
| فخر | Komşu | Övünme, kabarma, üstünlük taslama | فخر hak edilmemiş veya geçici erdemlerle başkalarına karşı övünmeyi imlerken, كبر içsel bir üstünlük inancı taşır. | Dışa dönük sözlü ve gösterişçi böbürlenmedir. |
| جبر | Komşu | Kırığı sarma, zorbalıkla boyun eğdirme | جبر güç kullanarak eksikliği zorla gidermeyi ve baskı kurmayı ifade eder; كبر ise zâtî büyüklüğü veya sahte büyüklük algısını imler. | Kudretin fiilî zorlama ve tahakkümle açığa çıkmasıdır. |
| كثر | Komşu | Sayıca ve miktarca artış | كثر kökü ayrık ve parçalı sayılabilirlikteki artışı anlatırken, كبر bütüncül hacim ve mertebe büyümesidir. | Niceliksel fazlalıktır. |
| صغر | Zıt | Ufalmak, alçalmak, hakir olmak | صغر boyut, yaş veya değer bakımından önemsizleşme ve boyun eğmedir; كبر bunun tam zıddıdır. | Varlıkça daralma, etkisizleşme ve aşağıda kalma. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كبر | Büyümek, ululuk, kibir | Maddî boyuttan zâtî azamete ve ahlaki büyüklenmeye uzanan geniş anlam yelpazesi. | Kesin |
| Latince | Grandis, magnus, superbia | Büyük, iri, kibir | Magnus ve grandis fiziksel ve mevkisel büyüklüğü; superbia ise haddi aşan böbürlenmeyi (istikbâr) karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | Great, magnitude, elder, arrogance | Büyük, boyut, yaşlı, kibir | Great genel niteliği, magnitude boyutsal hacmi, elder yaş büyüklüğünü, arrogance ise haksız büyüklenmeyi verir. | Kesin |
| Almanca | Groß, Größe, Älteste, Hochmut | Büyük, büyüklük, en yaşlı, kibir | Größe maddî ve manevi ölçeği, Hochmut ise hakikati tanımayan üstten bakışı (istikbâr) açıklar. | Güçlü |
| Fransızca | Grand, grandeur, aîné, orgueil | Büyük, azamet, yaşça büyük, kibir | Grandeur nesnel ve ahlaki büyüklüğü, aîné ailedeki yaşça büyüklüğü (kübr), orgueil haksız gururu karşılar. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْكِبَرُ | İleri yaş, ihtiyarlık | Yaşın ilerlemesi, bedensel zaafın gelmesi bağlamında (İsrâ 17:23, Âl-i İmrân 3:40). |
| كَبِيرٌ / كَبِيرَةً / كَبَائِرَ | Ağır günah, büyük suç | Hukuki ve ahlaki sorumluluğu yüksek, cezası ağır olan fiiller (Nisâ 4:31, Şûrâ 42:37). |
| الْكَبِيرُ / الْكِبْرِيَاءُ | İlahî azamet ve mutlak büyüklük | Allah'ın zâtına mahsus aşkınlık, eşsizlik ve mutlak hükümranlık (Ra'd 13:9, Câsiye 45:37). |
| اسْتَكْبَرُوا / مُسْتَكْبِرُونَ | Hakka boyun eğmeme, tahakküm ve kibir | Peygamberlerin çağrısını reddeden seçkinlerin ve zalimlerin serkeşliği (A'râf 7:75, Mü'min 40:60). |
| كَبُرَ | Ağır gelme, katlanılması zor olma | Bir tebliğin veya olayın muhatabın nefsine son derece ağır gelmesi (En'âm 6:35, Yûnus 10:71). |
| كُبْرَهُ | Olayın başını çekme, ağırlık merkezi | Toplumsal iftiranın veya eylemin organizasyonunu ve en büyük payını üstlenme (Nûr 24:11). |
| الْكُبْرَى / أَكْبَرُ | Nisbî veya mutlak en büyük boyut | Âhiret azabının veya mucizelerin kıyas kabul etmez derecesi (Tâhâ 20:23, Nâziât 79:34). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahî sıfatlar ve istikbâr | El-Kebîr ve el-Mütekebbir isimlerinin tenzihi; kulun büyüklenmesinin küfürle ilişkisi. | Mutlak kemal ve azametin Allah'a has kılınması, kula nispetinin ontolojik hadsizlik sayılması. |
| Fıkıh | Kebâir (büyük günahlar) ve yaş hadleri | Büyük günah işleyenin hukuki durumu (fısk); miras ve velayette en büyük evladın (el-ekber) hakları. | Şer'î hadd gerektiren fiillerin ağırlığı ve yaşa dayalı ehliyet tespiti. |
| Tefsir | İstikbâr ayetleri ve vücûh analizi | İblis'in secdeden kaçınma sebebi ve kavimlerin helakine yol açan inkârcı kibrin mahiyeti. | İsyankârlığın temel psikolojik ve epistemolojik kökeni olarak gerçeği inkâr ve insanları tahkir. |
| Hadis | Ahlaki kibir ve namaz tekbiri | Kibrin hakkı inkâr ve insanları küçümseme olarak tanımlanması; tekbirin (Allâhu ekber) ibadetteki yeri. | Kulun kendi aczini ikrar ederek büyüklüğü sadece Allah'a atfetmesi. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk bilinci | Mutlak azamet ve tekbir | Kulluğun sınırını belirleme | Allah'ın mutlak büyük (el-Kebîr) kabul edilmesi, insanın sahte tanrılık ve azamet iddialarını kökten yıkar. | Kesin |
| İlmi | Epistemolojik tevazu | Hakikate teslimiyet | Dogmatizm ve kör inadı kırma | Gerçeği kabullenmeyi engelleyen zihinsel kibir kırılmadıkça nesnel ve doğru bilgiye ulaşılamaz. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve iktidar ilişkileri | Müstekbirlik - müstaz'aflık | Tahakküm ve adalet dengesi | Gücü elinde tutan seçkinlerin kibre kapılarak halkı ezmesi tiranlığa, hukukun üstünlüğü ise adalete yol açar. | Kesin |
| İktisadi | Servet dağılımı ve tekelleşme | Karunlaşma ve mülk kibri | Paylaşım ve sömürüyü önleme | Sermayenin belli ellerde büyüklük vesilesi kılınması tekelleşme üretir; infak ve zekât bu kibri dağıtır. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Skaler büyüklük, kütle artışı ve tensör genleşmesi | Bir sistemin uzaydaki hacminin, kütlesinin veya mertebesinin diğer referans noktalarına kıyasla katlanarak artması durumudur. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Narsistik kişilik şişmesi ve oligarşik tahakküm | Bireyin kendi egosunu gerçeklikten kopuk biçimde mutlaklaştırması veya bir sınıfın toplumu baskılayan kurumsal güce dönüşmesidir. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | كبر kökünün sadece bireysel, ahlaki bir huysuzluk veya içsel bir kibir duygusu olarak algılanması; fiziksel, hukuki ve siyasal boyutlarının ihmal edilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; yaşlılıktan (kiber), en ağır toplumsal ve hukuki suçlara (kebâir), toplumsal sınıfsal baskı araçlarına (istikbâr) ve kâinatın yegâne sahibinin aşkınlığına (el-Kebîr) kadar uzanan bir nizam kavramıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İstikbâr kavramı salt bireysel ahlaka indirgendiğinde, Kur'an'ın firavunlaşma, kurumsal zulüm, sömürü düzeni ve hakikati reddeden sistemik baskılara dair siyasi ve toplumsal eleştirisi görünmez hale gelir. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık tasavvurunda ontolojik dengeyi kuran temel kavramdır. Büyüklüğün gerçek kaynağının Allah olduğunu ilan ederek, tarihteki tüm zalim ve inkârcı odakların sapma gerekçesi olan sahte büyüklük davasını (istikbâr) deşifre eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin inkârcı kavimlerle mücadelelerini anlatan kıssalarda, İblis'in ilk isyanını bildiren ayetlerde, ibadetlerin merkezindeki tekbir ifadelerinde ve büyük günahların sınırlandırıldığı ahkâm ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Güç ve zenginliğin insana meşru bir üstünlük sağladığı yanılgısını yıkar; insanın haddini bilmesini sağlayarak her türlü tiranlığın temelindeki psikolojik ve ideolojik putlaştırmayı ortadan kaldırır. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamCisimlerin hacimce genişlemesi, bedenin yaşlanarak cüsse ve ağırlık kazanması, küçüklüğün zıddı bir iriliğe ulaşmasıdır.
- Soyut anlamVarlık düzeninde bir mertebenin diğerlerinden üstün olması, mutlak kemal ve azametin tecellisi veya insanın yanılarak haddini aşan bir büyüklük taslamasıdır.
- Sistematik karşılıkOntolojide tenzih ve tevhidi; siyasette tiranlığa karşı adalet ve eşitliği; ahlakta ise tevazu ve hakka teslimiyeti kuran aşkınlık ölçütüdür.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde varlıktaki büyüklük ve yetki mertebesini; mutlak yaratıcıyı; ise insanı temsil eder. Yaratıcı için büyüklük sonsuz ve zâtîdir. İnsan için büyüklük zamana bağlı bir fonksiyon olup () yaşlanma ile nihayette acziyete ve sıfıra yaklaşır. İnsanın meşru sınırları aşarak büyüklük iddia etmesi (), hakikatin inkârı ve ontolojik bir sapma olan bâtılla () sonuçlanır.