كبب
ك - ب - ب
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 2 sîga
- 8 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Yüzüstü sürünen
Notlarım
Sözlükler(8)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR811 harfالكاف والباء
ك ب، ب ك مستعملان كب: كَبَبْتُه لوجهه فانكبّ، أي: قلبته. وأكب القوم على الشيء يعملونه. وأكب فلان على فلان يطالبه.
قال لبيد:
جنوح الهالكي على يديه مُكِبّاً يجتلي ثقب النصال
والفارس يكُبُّ الوحش إذا طعنها فألقاها على وجهها، قال:
فهو يكُبُّ العيط منها للذقن
والكبكبة: جماعة من الخيل.
وكَبَبْتُ الغزل: جعلته كُبَّةً.
وقيس كُبّة: حي من اليمن.
والكَبابُ: الطباهج. والتكْبيبُ: فعله.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR683 harfكَبَّه الله لوجهه، أي صَرَعه، فأكبَّ على وجهه. وهذا من النوادر أن يقال أفَعَلْتُ أنا وفَعَلْتُ غيري. يقال: كَبَّ الله عدوَّ المسلمين، ولا يقال أكَبَّ. وأكبَّ فلانٌ على الأمر يفعله وانكبَّ، بمعنًى. وتَكَبَّبَتِ الإبلُ، إذا صُرِعت من داءٍ أو هُزال. والكُبَّةُ أيضاً: الجَروَهْقُ من الغَزْل؛ تقول منه: كَبَبْتُ الغزْل، أي جعلته كُبَباً. والكَبَّةُ بالفتح: الدَفعة في القتال والجري، وهو إفلات الخيل على
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.467 harfك ب ب
أكبب لوجهه وعلى وجهه فانكب " أفمن يمشي مكباً على وجهه " وكببته وهو مكبوب ومكبوت وكببته في الهوّة وكبكبته وكذلك إذا رمى به من رأس جبل أو حائط.
والفارس يكبّون العشار لمن أتاهم إذا لم تسكت المائة الوليدا ورجل أكب: لا يزال يعثر.
قال عديّ: إن يصبني بعض الهنات فلا وا - ن ضعيف ولا أكب عثور ومن المجاز: أكبّ على عمله وهو مكب عليه: لازم له لا يفارقه.
قال لبيد: جنوح الهالكيّ
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR7.312 harfكَبَّ الشيءَ يَكُبُّه، وكَبْكَبَه: قَلَبه. وكَبَّ الرجلُ إِناءَه يَكُبُّه كَبّاً، وحكى ابن الأَعرابي أَكَبَّهُ؛ وأَنشد:
يا صاحبَ القَعْوِ الـمُكَبِّ الـمُدْبِرِ، * إِنْ تَمْنَعي قَعْوَكِ أَمْنَعْ مِحْوَرِي وكَبَّه لوجهه فانْكَبَّ أَي صَرَعَه.
وأَكَبَّ هو على وجْهه. وهذا من النوادر أَن يقال: أَفْعَلْتُ أَنا، وفَعَلْتُ غيري. يقال: كَبَّ اللّهُ عَدُوَّ المسلمين، ولا يقال أَكَبَّ. وفي حديث ابن
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR295 harf* ك ب ب * * كَبَّهُ * الله لوجهه من باب رد أي صرعه * فَأَكَبَّ * هو على وجهه وهو من النوادر أن يكون يكون فعل متعديا وأفعل لازما و * كَبُكَبَهُ * أي كبه ومنه قوله تعالى ﴿فكبكبوا فيها﴾ و * أكَبَّ * فلان على كذا يفعله و * انكَبَّ * بمعنى و * الكَبَابُ * الطباهج قلت قال الأزهري والفعل * التَّكبيب
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.652 harfكبه يكبه كبا، وكبكبه: قلبه. وكب الرجل إناءه، يكبه، كبا. كبه لوجهه، فانكب أي: صرعه، كأكبه، حكاه ابن الأعرابي، مردفا للمعنى الأول، وأنشد:
يا صاحب القعو المكب المدبر إن تمنعي قعوك أمنع محوري وكببت القصعة: قلبتها على وجهها. وطعنه فكبه لوجهه، كذلك، قال أبو النجم:
فكبه بالرمح في دمائه
والفرس يكب الحمار، إذا ألقاه على وجهه، وهو مجاز. والفارس يكب الوحوش:
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.945 harfكَبَّ
كَبَّ U ( n. ac. كَبّ 1 ),
a. Inverted, turned upside down; overturned, upset.
b. [ acc. & 'Ala or La ], Threw down upon ( his face ); overthrew.
c. Wounded, cut in the legs ( camel ).
d. Wound, rolled into balls; convolved, agglomerated ( thread ).
e. Was weighty, heavy.
f. Set on fire.
g. [ coll. ], Poured out, emptied.
كَبَّبَ
كَبَّبَ II ,
a. Made into balls.
أَكْبَبَ
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok22.259 harfكبب
كَبَّ - يَكُبُّ، كُبَّ - يُكَبُّ - أكَبَّ - يُكِبُّ - مُكِبّ - مُكِبّاً
كَبَّ - يَكُبُّ + كائن + كائناً أو شيئاً: يؤثر على الشيء بقوة فيقلبه بحيث يصبح الجزء المتجه منه للأعلى يتجه نحو الأسفل
كُبَّ - يُكَبُّ: مبني للمجهول من " كَبَّ - يَكُبُّ "
أَكَبَّ - يُكِبُّ + الكائن (على وجهه): على وزن " أفعل من " كَبَّ - يَكُبُّ ": جعله أو جعل نفسه "
Mücavir kökler12 mücavir (19 toplam)
- وجه
2 ortak ayet · Yüz demektir
- مشي
1 ortak ayet · Yürür
- صرط
1 ortak ayet · Yol
- سوي
1 ortak ayet · Seviye: Engebesiz düz yerdir
- جزي
1 ortak ayet · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
- سوأ
1 ortak ayet · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
- نور
1 ortak ayet · Ateş demektir
- جيأ
1 ortak ayet · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
- هدي
1 ortak ayet · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
- عمل
1 ortak ayet · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
- قوم
1 ortak ayet · Hayvanların ön ayaklarına denir
- كون
1 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
Geçtiği ayetler(2)
وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ
Öyleyse yüzüstü atıldıKim de bir kötülükle gelirse; yüzleri ateşte sürtülür. Ya siz, yaptıklarınızdan başka bir şeyle mi cezalandırılacaksınız?
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كبب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer (muzaaf) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | كبكب, كبت, نكس, صرع |
| Zıt Kök | قوم |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi ters çevirmek, altını üstüne getirmek, yüzüstü yere kapaklamak |
| Çekirdek Özet 2 | İstikameti ve dik duruşu kaybedip baş aşağı yuvarlanma veya yüzüstü kapanarak bütünü göremez hale gelme |
| Çekirdek Özet 3 | Varoluşsal dengenin ve vizyonun yitirilmesiyle sistemik yıkıma ve düşüşe uğrama |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca fiziksel bir düşüş veya alelade bir devrilme sanılarak, zihinsel odaklanma ve ahlaki yön kaybı boyutunun gözden kaçırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كب | Bir varlığı ağırlığıyla veya şiddetle öne, aşağıya doğru devirme, yüzüstü bastırma | ب | İkinci harfin yinelenmesiyle hareket süreklilik ve tam bir kapanma, altüst olma veya baş aşağı yığılma niteliği kazanmıştır; nitekim aynı çekirdeği paylaşan كبت kökünde yere serme ve zelil etme, كبد kökünde merkeze çöken ağırlık ve meşakkat, كبر kökünde hacimsel ağırlık ve baskınlık görülürken كبب kökünde doğrudan yüzün yere gelmesi ve tepeüstü devrilme sabitleşmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Yukarıdan üzerine kapanan, kavrayıp baskı uygulayan ve yönü aşağıya çeviren güç |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, zemin | Varlığın üzerine oturduğu taban, zemin veya içe dönük alan |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, zemin | Tabanın katlanması, zemine yapışma ve hareket kabiliyetinin tamamen toprağa kapanması |
| كبب | Avuç içiyle kavranıp zemine bastırılma ve tabana kapanma | Üstten gelen kuvvetin etkisiyle varlığın ön yüzünün, başının veya tabanının tamamen zemine çevrilerek hareket alanının kapanması ve tersyüz oluşu |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kabı, tencereyi veya eşyayı ters çevirip ağzını yere kapatmak; süvarinin mızrakla vurduğu avı veya hasmı yüzüstü yere devirmesi; yünü sarıp yumak (kstate/kubbe) haline getirmek |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd b. Rebîa, demircinin veya kılıç ustasının iki eli üzerinde öne eğilip dikkatle kılıç deliklerine bakışını tasvir ederken kökün türevi olan ismi faili kullanır: جنوح الهالكي على يديه / مُكِبّاً يجتلي ثقب النصال |
| Erken Arapça kullanım | Ebu’n-Necm el-İclî mızrak darbesiyle düşmanın yüzüstü devrilişini bu kökle tasvir etmiştir: فكَبَّه بالرُّمْح في دِمائِه |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde كبب ve buna paralel ikili çekirdek كب, ağırlık, bükülme, öne eğilme, ters çevrilme ve yuvarlaklaşarak toplanma semantik ekseninde yer alır. İbranicede k-b-ş / k-b-v ve Süryanicede k-b-b kökleri bastırmak, ezmek, baş aşağı etmek ve üzerine kapanmak anlamlarında morfolojik paralellik sergiler. Akadca kabātu kökü ağırlaşmak, baskı yapmak ve yere çökmek manası taşırken, Arapçada kök özellikle ön yüzün zemine dönmesi, kabın altüst edilmesi ve bir işe başını kaldırıp ufka bakmaksızın tamamen gömülme fiillerinde özelleşmiştir. Bu semantik kayma, fiziki bir devrilmenin yanı sıra yönelimsel körlüğü de içeren bir tasvire dönüşmüştür.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çevirme, yüzüstü kapama ve yumak yapma | Bir nesneyi tabanından ayırıp ön yüzü üzerine yıkmak veya kendi içine doğru sarıp bükmek | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice k-b-b / k-p-p tabakası | Üzerine eğilme, bükülme, baş aşağı bastırma ve kavis yapma ortak semantik matrisi | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik bükülme ve ağırlık çekirdekleri | Ağır basarak yere çökme ve yuvarlanma bildiren ilksel kök formları | Muhtemel |
Kaynak D. Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كبب | Anlamlı | Yüzüstü devirmek, ters çevirmek | Bir nesneyi veya şahsı ön yüzü yere gelecek şekilde tepeüstü yığmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| بكب | Anlamlı | Sıkıştırmak, ezmek, boynunu kırmak | Bir şeyi zorla içeri tıkıştırmak veya kalabalığın birbirini ezmesi; Mekke'nin diğer adı olan Bekke türevi bu kökle ilişkilendirilir | Kur'an'da geçmez; ters permütasyon (kalb) |
| ببك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan mühmel diziliş | Mühmel kombinasyon |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كبب | Merkez | Yüzüstü devrilme ve öne kapanma | Varlığın ön yüzünün yere yapışması, baş aşağı yıkılması ve ufku göremeyecek şekilde kapanması | Bir şeyi ters çevirmek veya başını yere eğerek hedefsizce yürümek |
| كبكب | Komşu | Art arda yuvarlanma | Düşüşün bir defada değil, katlanarak ve tepe taklak birbiri üzerine yığılarak gerçekleşmesi | Ateşe veya uçuruma arka arkaya yığılarak atılma |
| كبت | Komşu | Zelil ederek yere serme | Düşüşün fiziksel olmaktan ziyade haysiyet kırıcı bir çöküş ve kahırla sonuçlanması | Düşmanı boyun eğdirip perişan etme |
| نكس | Komşu | Baş aşağı çevrilme | Bir yapının üstünü alta getirme, tersine döndürme veya fıtri gelişimin geriye işlemesi | Başı öne eğdirilme, yaratılışta geriletilme |
| صرع | Komşu | Yere çarpılma | Güreşte veya savaşta hasmın yere şiddetle vurulması | İki gücün karşılaşması neticesinde devrilme |
| قوم | Zıt | Dik duruş ve doğrulma | Başın dik, yönün açık ve ayakların yer üzerinde dengeli biçimde sebat etmesi | Denge, istikamet, basiret ve rükûsuz dikiliş hali |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كبب | Tersyüz etmek, yüzüstü düşmek | Ön yüzün zemine dönmesi ve istikamet algısının kapanması | Kesin |
| Latince | Prosternere, Invertere | Yere sermek, ters çevirmek | Prosternere yere yüzüstü sermeyi, invertere ise tepeüstü etmeyi karşılar | Güçlü |
| İngilizce | To overthrow, to cast down prone, to grovel | Devirmek, yüzüstü kapaklanmak, başı yerde sürünmek | Fiziksel devrilmeyi ve ufuktan mahrum biçimde yere yapışarak ilerlemeyi içerir | Güçlü |
| Almanca | Stürzen, vornüberfallen | Devirmek, yüzüstü kapaklanmak | Kontrolsüzce öne doğru yıkılmayı ve kapanmayı ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | Renverser, prosterner | Yıkmak, yüzüstü düşürmek | Düzeni altüst etmeyi ve yere doğru eğilmeyi karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lane's Arabic-English Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| كُبَّتْ | Cehenneme yüzüstü atılma ve tepeüstü devrilme | Kötülük ve şirk eylemlerinin ahiretteki cezası; izzetin zillete dönüşerek yüzlerin ateşe çevrilmesi (Neml 27:90) |
| مُكِبًّا | Başını yerden kaldırmadan, hedefsiz ve körlemesine sürünme | Hidayet üzere dimdik yürüyen ile basiretten yoksun, önünü görmeden sadece yere bakarak bocalayan insanın karşılaştırılması (Mülk 67:22) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hidayet ve dalalet tasviri | Dalalette olanın zihinsel ve ahlaki durumu; hakikati göremeyecek derecede yere kapanması, cehennem azabında yüzlerin ateşe çevrilmesinin adaleti | Bilişsel miyopluk ve hakikat körlüğü |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Kök fıkıh literatüründe doğrudan bir hüküm terimi olarak yer almaz | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Karşılaştırmalı ontoloji ve ahlak | Mülk Suresi 22. ayette geçen müstakim yol ile yüzüstü bocalama arasındaki ontolojik ve pratik zıtlığın tahlili | İstikamete karşı ufuksuzluk |
| Hadis | Ahlaki düşüş ve ceza tasviri | İnsanları cehenneme dillerinin ürettiklerinin yüzüstü dökeceğini bildiren rivayetlerdeki ikbâb kullanımı | Amelin felakete dönüştürülmesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve istikamet | Dalalet hali | Hakikatin bütünsel ufkundan koparak sadece yere odaklanma | İnsanın yaratılış gayesindeki dik duruşunu kaybedip dünyevi tabana çakılması | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve metodoloji | Parçacı ve hedefsiz kavrayış | Ufku ve nihai ilkeyi görmeden tekil olgulara saplanıp kalma | İlimde tümel gayeyi yitirip körlemesine veri yığma hali | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve strateji | Vizyonsuzluk ve çöküş | Stratejik ufku kaybetmiş yönetimin krizler karşısında devrilmesi | Geleceği okuyamayan iktidarların baş aşağı yıkılışı | Muhtemel |
| İktisadi | Üretim ve piyasa | Kısa vadeli rant hırsı | Uzun vadeli ekonomik dengeyi göremeyip günübirlik kazanca gömülme | İktisadi sistemin dengesini yitirerek iflasa ve çöküşe yuvarlanması | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Denge yitimi ve vektörel tersinme (inversion) | Fiziksel bir sistemin ağırlık merkezinin taban destek alanının dışına çıkması sonucu sistemin devrilmesi ve yön vektörünün negatif konuma geçmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Anomi ve tünel vizyonu | Bireyin veya toplumun genel değer ve gaye ufkunu yitirerek sadece anlık reflekslere kilitlenmesi ve bunun doğurduğu sosyal bocalama | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece kazaen yere düşme veya fiziki bir sendeleyişe indirgenmesi; zihinsel ve ahlaki yönelimin iflası manasının ihmal edilmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | كبب kavramı, Kur'an'da insanın bütüncül varoluş yönelimini temsil eder; yürüyüş tarzı, zihnin odak noktası ve ahirette amellerin kişiyi baş aşağı yuvarlaması arasındaki ontolojik bağı kurar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Mülk Suresi 22. ayetteki benzetmenin derin ahlaki ve zihni tahlili ıskalanarak ayetin yalnızca somut bir engellilik veya yürüyüş kusuru tasviri olduğu zannına kapılmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın istikamet üzere mi yoksa körlemesine yere saplanarak mı yol aldığını gösteren temel yönelim metaforunu kurduğu için hayati öneme sahiptir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hidayet ve dalaletin psikolojik tahlilini yapan ayetlerde ve inkarın ahiretteki tepeüstü devrilme cezasını bildiren sahnelerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dalaletin sadece statik bir bilgisizlik değil, hedefsiz ve ufuksuz bir devriliş ve bocalama süreci olduğu gerçeğini ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesneyi veya canlıyı ön yüzü, ağzı veya tepe noktası yere gelecek şekilde ters çevirmek, yüzüstü kapaklamak.
- Soyut anlamUfuk algısını, basireti ve gaye bilincini kaybederek hakikate karşı körleşme ve zihnen veya ahlaken baş aşağı sürüklenme.
- Sistematik karşılıkDikey eksendeki istikamet ve dengenin bozularak sistemin kendi zeminine kapanması ve fonksiyonel körlüğe uğraması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde bireyin veya sistemin hareket vektörünü, ise fıtri dik duruş ve hidayet eksenini (yukarı ve ufka doğru birim vektör) temsil eder. Hareket vektörünün istikamet ekseniyle skaler çarpımının sıfırdan küçük olması (), yönelimin aşağıya ve zemine kilitlendiğini gösterir. Bu durum zaman içinde yönelim açısının () tersyüz oluş noktasına (), yani yüzüstü devrilme ve baş aşağı kapanma durumuna evrildiğini modeller.