كثر
ك - ث - ر
KÖK- 167 geçiş
- 162 ayet
- 32 sîga
- 13 sözlük
Kesr(sin ile) kırık demektir. (Peltek se ile) çok demektir. Tefau’l babı çok kimselerin birbirleriyle yarışmalarında kullanılır. Türkçe’deki “leşme” karşılığıdır. Ancak Türkçe’de iki karşılaşma ile çoklu karşılaşma aynı kiple ifade edilir. Oysa Arapça’da iki için mufaale babı, çok kimse için tefau’l babı getirilir. İnsanlar devamlı olarak birbirlerine karşı çok olma, serveti çok olma, bilgisi çok olma, taraftarı çok olma gibi çokluklar peşine koşmaktadırlar. Sin’le kullanılan “kesr” “kesmek, kirmak” anlamına gelir. Peltek “se” ile sonraları çokluk anlamına kullanılmıştır. “Az” demek olan “kalil”in karşılığında. “Kesret” çoğunlukla insanlar için kullanılmaktadır. Arapça’da üçlü harflerin arasına “vav” veya “ya” gelerek dörtlü bablar yapılmaktadır. “Cehr” “açık ses” veya “açık” demektir. “Cevher” ise “parlak taş” demektir. İlave edilen bir harf, ilave bir anlam getirir. “Kesret” sadece bir çokluk ifade ettiği halde “kevser” bolluk, bereket ve düzen içinde çokluğu ifade eder.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Kesr(sin ile) kırık demektir. (Peltek se ile) çok demektir. Tefau’l babı çok kimselerin birbirleriyle yarışmalarında kullanılır. Türkçe’deki “leşme” karşılığıdır. Ancak Türkçe’de iki karşılaşma ile çoklu karşılaşma aynı kiple ifade edilir. Oysa Arapça’da iki için mufaale babı, çok kimse için tefau’l babı getirilir. İnsanlar devamlı olarak birbirlerine karşı çok olma, serveti çok olma, bilgisi çok olma, taraftarı çok olma gibi çokluklar peşine koşmaktadırlar. Sin’le kullanılan “kesr” “kesmek, kirmak” anlamına gelir. Peltek “se” ile sonraları çokluk anlamına kullanılmıştır. “Az” demek olan “kalil”in karşılığında. “Kesret” çoğunlukla insanlar için kullanılmaktadır. Arapça’da üçlü harflerin arasına “vav” veya “ya” gelerek dörtlü bablar yapılmaktadır. “Cehr” “açık ses” veya “açık” demektir. “Cevher” ise “parlak taş” demektir. İlave edilen bir harf, ilave bir anlam getirir. “Kesret” sadece bir çokluk ifade ettiği halde “kevser” bolluk, bereket ve düzen içinde çokluğu ifade eder.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR908 harfالكاف والثاء والراء معهما
ك ث ر، ك ر ث مستعملان فقط كثر: الكَثْرَةُ: نماء العدد، كثر الشيء كثرة فهو كثير.
وتقول: كاثرناهم فَكَثرناهم.
وكُثْرُ الشيء: أكْثَرُهُ، وقله: أقله.
ورجل مُكْثِرٌ: كثيرُ المال. ورجل مكثور عليه، أي: كَثُر من يطلب إليه معروفه.
ورجل مِكثارٌ، وامرأة مِكثارٌ، وهما الكثيرا الكلام.
وأكثرتُ الشيء، وكَثّرته: جعلته كثيراً.
والكَوْثَرُ: نهر في الجنة يتشعب منه أكثرُ أنهار الجنة. وعن
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.019 harfالكَثْرَةُ: نقيض القلّة. وقد كَثرَ الشيء فهو كَثيرٌ. وقومٌ كَثيرٌ، وهم كَثيرونَ. وأكْثَرَ الرجل، أي كَثُرَ مالهُ. ويقال: كاثَرْناهُمْ فَكَثَرْناهُمْ، أي غلبناهم بالكَثْرَةِ. واسْتَكْثَرْتُ من الشيء، أي أكْثَرتُ منه. والكُثْرُ بالضم من المال: الكَثيرُ. ويقال: ماله قُلٌّ ولا كُثْرٌ.وأنشد أبو عمرو لرجل من ربيعة:
فإنَّ الكُثْرَ أعياني قديماًولم أُقْتِرْ لَدُنْ أني غُلامُ
يقال: الحمد لله على
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR3.433 harfك ث ر
كثر ، كرث
استُعمل من وجوهه : كثر ، كرث .
كرث : قال الليث : يقال : ما كَرَثَني هذا الأمرُ أي ما بَلغ مني مَشقّةً ، والفعل المجاوزُ أن تقول : كَرثْته أكْرثهُ كَرْثاً وقد اكْتَرَثَ هُوَ اكْتراثاً . وهذا فعل لازمٌ ، والكْرَّاثُ : بقلةٌ .
( قلتُ ) : والكَرَاثُ بفتح الكاف وتخفيفُ الراءِ : بقلةٌ أخرَى ، الواحِدةً كَرَاثةٌ .
قال أبو ذَرَّة الهذلي :
إنَّ حبيبَ بنَ اليَمان قد نَشِبْ
في حصدٍ من
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR3.051 harf(باب الكاف والثاء وما يثلثهما)
(كثر) الكاف والثاء والراء أصلٌ صحيح يدلُّ خِلاف القِلّة. من ذلك الشَّيء الكثير، وقد كَثُر. ثم يُزَاد فيه للزِّيادة في النّعت فيقال: الكوثر: الرّجلُ المِعطاء. وهو فَوْعلٌ من الكَثْرة. قال:
وأنتَ كثيرٌ يا ابنَ مروانَ طيِّبٌ *** وكان أبوك ابنُ العقائل كَوْثرا([1])والكَوثَر: نهرٌ في الجَنّة. قال الله تعالى: ﴿إنَّا أعْطَينَاكَ الكَوثَرَ﴾ [الكوثر 1] قالوا هذا وقالوا:
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.430 harf- قد تقدم أن الكثرة والقلة يستعملان في الكمية المنفصلة كالأعداد (راجع مادة (كبر) ). قال تعالى: ﴿وليزيدن كثيرا﴾ [المائدة/64]، ﴿وأكثرهم للحق كارهون﴾ [المؤمنون/70]، ﴿بل أكثرهم لا يعلمون الحق﴾ [الأنبياء/24]، قال: ﴿كم من فئة قليلة غلبت فئة كثيرة﴾ [البقرة/249]، وقال: ﴿وبث منهما رجالا كثيرا ونساء﴾ [النساء/1]، ﴿ود كثير من أهل الكتاب﴾ [البقرة/109] إلى آيات كثيرة، وقوله: ﴿بفاكهة كثيرة﴾ [ص/51] فإنه جعلها
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR669 harfك ث ر
خير كثير وكوثر: بليغ الكثرة.
قال الكميت: وأنت كثير يا ابن مروان كوثر وكان أبوك ابن العقائل كوثرا وتكوثر الغبار.
قال حسّان بن نشيبة: أبوا أن يبيحوا جارهم لعدوهم وقد ثار نقع الموت حتى تكوثرا وكاثروهم فكثروهم: كانوا أكثر منهم.
قال الأعشى: ولست بالأكثر منهم حصًى وإنما العزة للكاثر والحمد لله على القلّ والكثر: على القلّة والكثرة وله كثر المال أي أكثره وأكثر الله ماله وكثّره
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR6.586 harfالكَثْرَةُ والكِثْرَةُ والكُثْرُ: نقيض القلة. التهذيب: ولا تقل الكِثْرَةُ، بالكسر، فإِنها لغة رديئة، وقوم كثير وهم كثيرون. الليث: الكَثْرَة نماء العدد. يقال: كَثُرَ الشيءُ يَكْثُر كَثْرَةً، فهو كَثِيرٌ. وكُثْرُ الشيء: أَكْثَرُه، وقُلُّه: أَقله. والكُثْرُ، بالضم، من المال: الكثيرُ؛ يقال: ما له قُلٌّ ولا كُثْرٌ؛ وأَنشد أَبو عمرو لرجل من ربيعة:فإِنَّ الكُثْرَ أَعياني قديماً،
ولم أُقْتِرْ لَدُنْ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR598 harf* ك ث ر * * الكَثْرَةُ * ضد القلة والكثرة بالكسر لغة رديئة وقد * كَثُرَ * يكثر بالضم * كَثْرةً * فهو * كَثِيرٌ * وقوم كثير وهم كثيرون و * أكْثَرَ * الرجل كثر ماله و * كاثَروُهم فَكَثَرُوهم * من باب نصر أي غلبوهم بالكثرة و * اسْتَكْثَرَ * من الشيء * أكْثَرَ * منه و * الكُثْرُ * بالضم المال الكثير يقال ماله قل ولا كثر ويقال الحمد لله على القُل و * الكُثْرِ * والقل و * الكِثْرِ * بالضم ولاكسر و *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR4.974 harfالكثرة، ويكسر: نقيض القلة، وفي الصحاح: الكسر لغة رديئة، قال شيخنا: وهو الذي صرح به في الفصيح، وجزم شراحه بأن الأفصح هو الفتح. وحكى ابن علان في شرح الاقتراح أن الكثرة مثلثة الكاف، والفتح أشهر، ونقله غيره، وأنكر الضم جماعة، وصوب جماعة الكسر إذا كان مقرونا مع القلة للازدواج، كالكثر، بالضم، يقال: الحمد لله على القل والكثر والقل والكثر، وفي الحديث نعم المال أربعون، والكثر ستون ، الكثر بالضم: الكثير،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR9.049 harfكَثُرَ
1 كَثُرَ ذ , aor. كَثُرَ , (S, Msb, K,) inf. n. كَثْرَةٌ (Msb, TA) and كِثْرَةٌ, or this is erroneous, (Msb,) [and perhaps كُثْرَةٌ, and كُثْرٌ, or these are simple substs., (see كَثْرَةٌ, below,)] and كَثَارَةٌ, (TA,) It was, or became, much, copious, abundant, many, numerous, great in number or quantity; it multiplied; it accumulated. (S, K, TA.) كَثُرُوا عَلَيْهِ فَغَلَبُوهُ [They
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR3.295 harfكَثَرَ
كَثَرَ U ( n. ac. كَثْر 1 ),
a. Outnumbered. _ast;
كَثُرَ
كَثُرَ U ( n. ac. كَثْرَة 1t , كِثْرَة 2t , كَثَاْرَة 22t ),
a. Was numerous, many; was much, abundant; increased; multiplied; accumulated.
b. [ Min ], Happened, occurred to constantly; was frequently done by.
c. [ Fī ], Occupied himself much with.
d. [ 'Ala ], Multiplied against, swarmed upon.
كَثَّرَ
كَثَّرَ II ,
a.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok40.729 harfكثر
كَثُرَ - يَكْثُرُ - كَثْرَة - كَثِيْر - كَثِيْرَة - كَثِيراً - أَكْثَر - كَوْثَر - كَثَّرَ - يُكَثِّرُ - اسْتَكْثَرَ - يَسْتَكْثِرُ - تَكَاثَرَ - يَتَكَاثَرُ - تَكَاثُر
كَثُرَ - يَكْثُرُ + الشيء أو الكائن: ضد " قَلَّ - يَقِلُّ ": زاد مقدار مكوناته عن عدد معروف سابقاً
كَثْرَة: على وزن " فَعْلَة " اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " كَثُرَ -
Sîgalar(32)
- كَثِيرًاÇok(فَعِيلًا)×46
- أَكْثَرَÇoğu(أَفْعَلَ)×25
- أَكْثَرُهُمْOnların çoğu(أَفْعَلُهُمْ)×22
- أَكْثَرَهُمْOnların çoğu(أَفْعَلَهُمْ)×15
- كَثِيرٍÇok(فَعِيلٍ)×7
- أَكْثَرُÇoğu(أَفْعَلُ)×6
- وَكَثِيرٌVe çok+1 anlam(وَفَعِيلٌ)×6
- كَثِيرَةًÇok(فَعِيلَةً)×4
- كَثِيرَةٌÇok(فَعِيلَةٌ)×4
- وَأَكْثَرُهُمْOnların çoğu+1 anlam(وَأَفْعَلُهُمْ)×4
Mücavir kökler205 mücavir (512 toplam)
- أنس
41 ortak ayet · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
- أله
83 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- فسق
11 ortak ayet · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
- علم
42 ortak ayet · Dağın sivri noktası demektir
- أمن
41 ortak ayet · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
- حقق
20 ortak ayet · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
- ظنن
7 ortak ayet · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
- غنم
3 ortak ayet · Ğanem Koyun sürüsü demektir
- فكه
4 ortak ayet · Fakihe Elma demektir
- كره
5 ortak ayet · Hoşlanmadı
- أبي
3 ortak ayet · İbiye sütten kesilen kadın manasındadır
- نجل
3 ortak ayet · نجل أنجيل “Necar” ağacı veya bir şeyi parlatan alet demektir
Geçtiği ayetler(162)
… فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلًا يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا وَيَهْدِي بِهِ كَثِيرًا وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفَاسِقِينَ
ÇokŞüphe yok ki, Allah, bir sivri sineği ve ondan küçük bir şeyi misal getirmekten çekinmez. İman etmiş olanlar bunun Rablarından bir gerçek olduğunu bilirler. Kafirler ise; Allah bu misali vermekle ne murad etmiş? derler. Allah onunla bir çoğunu sapıtır, bir çoğunu da hidayete erdirir. Bununla fasıklardan başkasını saptırmaz.
… اللَّهُ بِهَذَا مَثَلًا يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا وَيَهْدِي بِهِ كَثِيرًا وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفَاسِقِينَ
ÇokŞüphe yok ki, Allah, bir sivri sineği ve ondan küçük bir şeyi misal getirmekten çekinmez. İman etmiş olanlar bunun Rablarından bir gerçek olduğunu bilirler. Kafirler ise; Allah bu misali vermekle ne murad etmiş? derler. Allah onunla bir çoğunu sapıtır, bir çoğunu da hidayete erdirir. Bununla fasıklardan başkasını saptırmaz.
يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ
ÇokHikmeti dilediğine verir. Kime de hikmet verilmişse şüphesiz ki, ona pek çok hayır verilmiştir. Bunu ancak akıl sahibleri anlar.
قَالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا رَمْزًا وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيرًا وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكَارِ
ÇokRabbım, bana bir alamet ver, dedi. Alametin, işaretten başka şekillerle insanlarla konuşmamandır. Bununla beraber Rabbını çok an ve akşam sabah tesbih et.
… أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ
ÇokAnd olsun ki; mallarınız ve nefisleriniz konusunda deneneceksiniz. Sizden önce kendilerine kitab verilenlerden ve Allah’a şirk koşanlardan birçok incitici şeyler işiteceksiniz. Eğer sabreder ve sakınırsanız işte bu, azme değer işlerdendir.
… نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا كَثِيرًا وَنِسَاءً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحَامَ إِنَّ …
ÇokEy insanlar; sizi bir tek nefisten yaratan, ondan eşini var eden ve ikisinden bir çok erkek ve kadın üreten Rabbınızdan korkun. Kendisi adına birbirinizden dilekte bulunduğunuz Allah’dan korkun da, akrabalık bağını kesmekten sakının. Muhakkak ki Allah; sizin üzerinizde tam bir gözeticidir.
… فَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا
ÇokEy iman edenler; kadınlara zorla varis olmaya kalkmanız size helal değildir. Apaçık hayasızlık etmedikçe onlara verdiğinizden mehrin bir kısmını alıp götürmeniz için onları sıkıştırmayın, onlarla iyi geçinin. Eğer onlardan boşanmıyorsanız; olabilir ki bir şey, sizin hoşunuza gitmez de Allah onu çok daha hayırlı kılar.
أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا
ÇokOnlar hala Ku’an’ı gereği gibi düşünmeyecekler mi? Eğer o, Allah’tan başkası tarafından gelseydi, muhakkak ki içinde birbirini tutmayan bir çok şeyler bulurlardı.
… يُهَاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُرَاغَمًا كَثِيرًا وَسَعَةً وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللَّهِ …
ÇokHer kim, Allah yolunda hicret ederse; yeryüzünde bereketli yer ve genişlik bulur. Allah’a ve Rasulüne hicret ederek evinden çıkan kimseye ölüm gelirse; onun ecrini vermek Allah’a düşer. Ve Allah, Gafur’dur, Rahim’dir.
فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيرًا
ÇokYahudi olanların zulümleri ve bir çok kimseleri Allah yolundan çevirmelerinden dolayı; kendilerine, helal kılınmış şeyleri yasakladık.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كثر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | زيد, ربو, وفر, عظم |
| Zıt Kök | قلل |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin sayıca, miktarca veya hacimce artması, kabarması ve yığılarak çoğalması |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın niceliksel çoğalmaya aldanışı karşısında hakikatin ve niteliğin azlıkta kalabilmesi; ilahi ihsanın ise tükenmez bolluk oluşu |
| Çekirdek Özet 3 | Sayısal üstünlüğün hakikat ölçüsü olamayacağı ilkesi ve kibre yol açan yığmacılığın kınanması |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca aritmetik veya maddi bir fazlalık sayılarak Kur'an'ın çoğunluk eleştirisinin ve bereket boyutunun gözden kaçırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كث | Birikme, toplanma, yoğunlaşma ve üst üste yığılma. Bu çekirdek, parçaların bir araya gelerek kütle oluşturmasını ifade eder; nitekim kum tepesi ve yakın birikinti anlamındaki كثب, yoğunlaşma ve kalınlaşma anlamındaki كثف ve birikip taşan kan için kullanılan كثع köklerinde de aynı toplanma ve yığılma hareketi esastır. | ر | Çekirdeğe eklenen ر harfi, harekete yayılma, süreklilik, serbest akış ve sayısal tekrarlanma boyutu kazandırmış; durağan kütlesel birikimi kesintisiz ve sayılabilir bir artışa, yani çoğalmaya dönüştürmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Nesneleri bir araya getirme, kapsama ve toplayıcı bir hacim oluşturma hareketini başlatır. |
| ث | İşaret, sınır (ikiz harf ت türetmesi) | Yoğunlaşma, kabarma ve sınırları zorlayarak birikme payı ekler; dikey ve yatay katmanlaşmayı temsil eder. |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Başlangıçtan uca doğru akma, yukarı doğru yükselme, tepeleme yığılma ve süreklilik katar. |
| كثر | Avuç içinde toplananın katmanlanarak yukarı ve ileriye doğru taşması | Bir araya toplanan unsurların birikip sınırları aşarak sayılabilir ve görünür bir hacimle çoğalması hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Hurma ağacının gövdesinde filizlenen, üst üste binen ve kesilip içi yenen taze öz, lif ve göbek dokusu; toplanıp kabaran yoğun toz bulutu. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Sayıca ve kabile nüfusunca üstün gelme yarışında kullanılmıştır. A‘şâ bir beytinde şöyle der: ولست بالأكثر منهم حصى / وإنما العزة للكاثر |
| Erken Arapça kullanım | İslâm’ın ilk asrında hem sayısal galibiyet hem de tükenmeyen cömertlik ve yoğun savaş tozu anlamında işlenmiştir. Hassân b. Nüşeybe savaş tozunun kabarmasını şöyle tasvir eder: أبوا أن يبيحوا جارهم لعدوهم / وقد ثار نقع الموت حتى تكوثرا |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Batı Sami dillerinde ve genel Sami gövdesinde كثر kökü, biçimsel ve anlamsal açıdan zengin bir süreklilik sergiler. Kökün en eski Akatça katmanında kashāru / kašāru biçiminde biriktirmek, telafi etmek, başarıya ulaştırmak veya artırmak gibi kurucu anlamlar izlenebilir. Kuzeybatı Sami dillerine gelindiğinde Ugarit dilinde k-t-r kökünden türeyen Kothar (hünerli, bereket getiren zanaat tanrısı) ismi bolluk, yetkinlik ve yapıcılık kavramlarıyla doğrudan bağlantılıdır. İbranicede k-sh-r kökü (kasher / kosher) esasen uygun olmak, elverişli olmak, artmak ve başarı kazanmak semantiğini taşırken, Aramice ve Süryanicede k-sh-r ve k-t-r biçimleri gayret etmek, çoğalmak, zenginleşmek ve birikmek çizgisine uzanır. Arapçada كثر biçimi, peltek ث fonemiyle fonetik sertleşmeden yumuşak sürtünmeliye geçerek özellikle sayısal artış, yığılma ve bolluk ekseninde özelleşmiştir. Kökün İbranice ve Süryanice hatlarında başarı ve yetkinlik yönü ağır basarken, Arapçada hem saf sayısal çoğalma (kesret) hem de nitelikli ve bereketli bolluk (kevser) ayrımı netleşmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak HALOT, Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | كثر kökünden كَثْرَة, كَوْثَر, تَكَاثُر türevleri | Sayının artması, hurma lifinin/özünün birikmesi ve tozun kabarması gibi fiziksel köklerden soyut çoğalma ve yarışa evrilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice כָּשֵׁר (kāšēr), Süryanice ܟܫܝܪܐ (kšīrā), Ugaritçe ktr | Başarı, gayret, uygunluk ve bereket ortak paydasından Arapçada sayısal ve hacimsel fazlalığa daralmıştır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çatı altında birikme ve kabarma kökleri | Doğu Çad ve Berberi dillerindeki bazı birikinti ve yığın adlarıyla tipolojik benzerlikler kurulsa da doğrudan ödünçleme bağı sınırlıdır. | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كثر | Anlamlı | Çoğalma, artma | Sayıca, hacimce ve miktarca fazlalaşma, sınırları aşma. | Hedef kök; Kur'an'da 167 kez geçer. |
| كرث | Anlamlı | Ağır basma, bunaltma | Bir derdin, kederin veya yükün insanı çaresiz bırakacak şekilde ezmesi ve sarması. | Kur'an'da geçmez; hedef kökle ağırlık ve kaplama bağlamında uzak ilişki taşır. |
| ثكر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyondur. |
| ثرك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyondur. |
| ركث | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyondur. |
| رثك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyondur. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كثر | Merkez | Sayısal ve hacimsel çoğalma | Sayılabilir nesnelerin veya parçaların birikerek oluşturduğu fazlalık. | Çoğunluk, bereket veya çokluk yarışını içine alan genel fazlalık hali. |
| زيد | Komşu | Eklenme ile artış | Mevcut bir miktarın üzerine dışarıdan bir parçanın eklenmesiyle büyüme. | كثر kendi başına çokluğu ifade ederken, زيد bir önceki duruma göre fazlalaşmayı gösterir. |
| ربو | Komşu | Kabarma ve yükselme | Hacmin içten dışa doğru şişmesi, tepeleşmesi ve yukarı çıkması. | ربو fiziksel veya mecazi kabarmaya odaklanır; كثر doğrudan sayı ve kütle artışıdır. |
| وفر | Komşu | Eksiksiz doluluk | Bir şeyin dağıtılmadan, eksiltilmeden tam ve bol olarak bir arada bulunması. | وفر ziyan olmamış bolluğu, كثر ise yığılan ve sayısı kabaran niceliği anlatır. |
| عظم | Komşu | Değer ve hacim büyüklüğü | Parçaların sayısı yerine tekil nesnenin heybeti, ağırlığı ve saygınlığı. | كثر çokluk iken, عظم irilik, ululuk ve büyüklüktür. |
| قلل | Zıt | Azlık ve yetersizlik | Sayıca ve hacimce eksik olma, hafif çekme ve parmakla sayılacak kadar az kalma. | كثر kökünün tam zıddıdır; niceliğin seyrekleşmesini ifade eder. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كثر | Çokluk, artış, fazlalık | Hem sayılabilir ayrık niceliklerin çokluğunu hem de tükenmez bereketi kapsar. | Kesin |
| Latince | Multitudo, Copia, Plurimus | Çokluk, bolluk, çoğunluk | Multitudo sayısal yığını, copia ise kaynak zenginliğini karşılar; kevser boyutundaki ilahi lütuf anlamını tam vermez. | Güçlü |
| İngilizce | Abundance, Multitude, Plurality | Bolluk, sayısal çokluk, çoğunluk | Multitude insan ve nesne yığınını, plurality salt çoğunluğu, abundance ise tükenmezliği ifade ederek kökü parçalı karşılar. | Kesin |
| Almanca | Vielheit, Mehrheit, Fülle | Çokluk, çoğunluk, doluluk/bolluk | Vielheit niceliksel çokluğu, Mehrheit Kur'an'daki kınanan çoğunluk zihniyetini, Fülle ise bereket yönünü karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | Multitude, Pluralité, Abondance | Sayısal yığın, çokluk, bolluk | Sayısal çoğunluk ve maddi zenginlik yönleri tam aktarılırken ahlaki tekasür zaafı soyut kalır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| كَثِير / كَثِيرًا | Sayısal veya zamansal büyüklük | Zikrin ve ibadetin kesintisiz çokluğu veya helak edilen nesillerin fazlalığı (Ahzâb 33:41, Furkân 25:38). |
| أَكْثَرُهُمْ | Hakikatten sapan insan çoğunluğu | Sosyolojik bir kural olarak vahye, akla ve şükre sırt çeviren kitleler (Bakara 2:100, Mâide 5:103, Yûnus 10:36). |
| التَّكَاثُر | Karşılıklı çoklukla övünme yarışı | Kabir kapısına varıncaya kadar insanı kör eden dünyalık, servet ve nüfus rekabeti (Tekâsür 102:1). |
| الْكَوْثَر | Kesintisiz ve tükenmez ilahi hayır | Peygambere bahşedilen manevi rütbe, cennet ırmağı, ümmetin bereketi ve mutlak hayır (Kevser 108:1). |
| اسْتَكْثَرَ | Aşırı yararlanma veya çok görme | Cinlerin insanları sömürmesi yahut verilen iyiliği gözde büyüterek başa kakma yasağı (En‘âm 6:128, Müddessir 74:6). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Çoğunluğun epistemolojik değeri ve kesret-vahdet ilişkisi | Bir inancın veya hükmün doğruluğunda sayısal çoğunluğun ölçü olup olamayacağı; çokluk ile tevhid arasındaki ontolojik zıtlık. | Hakikatin sayıya indirgenemeyeceği ve batılın çoğunluk arkasına sığınamayacağı ilkesi. |
| Fıkıh | Hükümlerin tayininde azlık-çokluk sınırları | Necasetin, amelin, ticaret malının ve suyun çokluk ölçüsü (mâ-i kesîr, amel-i kesîr). | Kesin bir sınır konulamayan durumlarda örfe veya galip zanna dayanan sayısal ve hacimsel eşik. |
| Tefsir | Kur'an'ın çoğunluk psikolojisini eleştiri yöntemi | Ayetlerdeki kınayıcı çoğunluk ifadelerinin inkârcı kitlelerle mi yoksa genel insan tabiatıyla mı ilgili olduğu. | Çoğunluğun bilgisizliği, nankörlüğü ve zanna uyması üzerinden kitle psikolojisinin yerilmesi. |
| Hadis | Ahir zaman fitneleri ve infak ahlakı | Mal ve can çokluğunun kıyamet alameti sayılması; çokluğun değil gönül tokluğunun zenginlik kabul edilmesi. | Mal biriktirme hırsı olarak tekasürün kınanması, az fakat devamlı amelin çokluğa üstün tutulması. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık mertebeleri ve yöneliş | Kesret karmaşasından vahdet dinginliğine geçiş | İnsanı dağılmaktan koruyup tek olan ilahi merkeze bağlama | Çoğalan dünyevi bağlar insan zihnini parçalar; din çokluk içinde tevhidi korumayı hedefler. | Kesin |
| İlmi | Bilgi metodolojisi ve epistemoloji | Sayısal üstünlük safsatası (ad numerum) eleştirisi | Kalabalıkların onayını değil delilin sağlamlığını ölçü alma | Bilimsel doğruluk kitlelerin kabullenişiyle değil olgusal ve mantıksal kesinlikle belirlenir. | Kesin |
| Siyasi | Meşruiyet ve kamuoyu baskısı | Çoğunluk tahakkümünün sınırlandırılması | Azınlıkta kalsa dahi hakkın ve adaletin üstün tutulması | Karar alma süreçlerinde istişare esastır; ancak salt sayısal çoğunluk ahlaki ve hukuki hakkı yok edemez. | Güçlü |
| İktisadi | Servet dolaşımı ve yığmacılık | Sermayenin belli ellerde birikmesi ve tekasür yarışı | Stokçuluğun, rantın ve gösteriş tüketiminin engellenmesi | Malın sadece zenginler arasında dönen bir güç olmaktan çıkarılıp infakla berekete (kevsere) dönüştürülmesi. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ayrık kümelerin eleman sayısının artışı ve kütleçekimsel yığılma (aggregation) | Parçacıkların bir araya gelerek yoğun kütleler oluşturması gibi, ayrık sayısal elemanların da üst üste eklenerek hacim ve frekans patlaması üretmesi yapısal birikimle örtüşür. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kitleleşme, sürü psikolojisi ve rasyonel olmayan tüketim fetişizmi | Bireyin kalabalık içinde kaybolması, çoğunluğun yanlış kararlarına boyun eğmesi ve servet biriktirmeyi amaçsız bir statü yarışına çevirmesi tekasür olgusuyla tam bir nedensel benzerlik taşır. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece istatistiksel, matematiksel bir fazlalık veya kapitalist anlamda maddi sermaye bolluğu olarak algılanması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün hem kitlelerin epistemolojik ve ahlaki sefaletini niteleyen bir uyarı, hem kibri besleyen hastalıklı bir yarış (tekâsür), hem de ilahi lütfun tükenmez ve bereketli feyzi (kevser) olması. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Çoğunluğun tercihlerini meşru ve doğru zannetmek; ibadet ve ahlakta niceliği niteliğin önüne geçirerek az fakat ihlaslı olanı değersiz görmek. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın değer dizgesinde kemiyet ile keyfiyet arasındaki ayrımı kurar. İnsanın sayı, güç ve servet çokluğuyla üstünlük kurma yanılsamasını deşifre ederek hakkın terazisinin kalabalıklara göre tartılmayacağını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanlığın büyük kısmının akletmediğini, bilmediğini ve şükretmediğini bildiren sosyolojik tasvir ayetlerinde; zikir ve şükür emirlerinde; kabile ve güç yarışını kınayan uyarı surelerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Demokratik veya kabilevi çoğunluğun ahlaki ve dini doğruluğun göstergesi olduğu yanılgısını kökünden yıkar; sermaye yığmayı başarı sayan dünya görüşünü mahkûm eder. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamHurma gövdesinde biriken lif ve öz dokusu, tozun yoğunlaşıp kabarması ve sayılabilir nesnelerin üst üste yığılması.
- Soyut anlamSayısal, hacimsel ve kütlesel fazlalık; insanın nicelikle avunması karşısında ilahi lütfun tükenmeyen bereketi.
- Sistematik karşılıkDeğerin nicelikte değil nitelikte arandığı, kitle psikolojisine karşı hakikatin bağımsızlığını savunan adalet ilkesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde parametresi eleman sayısını ve niceliksel çoğalmayı temsil eder. Sayı sonsuza doğru yaklaştıkça veya kontrolsüzce arttıkça (), bu çoğunluğun epistemolojik ve ahlaki doğruluk değeri olan , sistemin nitelik ve derinlik parametresi olan ile ters orantılı bir seyir izler. Yığılan nicelik, ilahi tefekkür ve nitelik süzgecinden geçmedikçe hakikat değerini yitirir.