زيد

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ز-ي-د46 sîga, 94 mücavir kök, 60 ayet, 32 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.قرأغفرمرضازْدَادُوازيدحططنفرتَزِدِيَزِيدُوَيَزِيدَهُمْكفربسطوَيَزِيدُهُمْفَزَادَتْهُمْأمن

KökSîga 46Ayet 60Sure 32Mücavir 94

▶ Ağı aç (3B)

زيد

ز - ي - د

KÖK
  • 62 geçiş
  • 60 ayet
  • 46 sîga
  • 11 sözlük

Zade : Azık demektir. Vav ye’ye dönüşmüş, artmak anlamını kazanmıştır.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(11)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Zade : Azık demektir. Vav ye’ye dönüşmüş, artmak anlamını kazanmıştır.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR991 harf
باب الزاي والدال ووايء معهما ز د و، ز و د، ز ي د، ز أ د، أ ز د مستعملات زدو: الزَّدْوُ: لغةٌ في السَّدْو، وهو منلعب الصّبيان بالجَوْز، والغالب عليه الزّاي. زود: الزّود: تأسيسُ الزّاد، وهو الطَّعام الذّي يُتَّخَذُ للسَّفَر والحَضَر. والمِزْوَد: وعاء الزّاد، وكلّ مُنْتَقلٍ بخيرٍ أو عَمَل فهو مُتَزَوِّد. وزُوَيدة: اسم امرأةٍ من المهالبة. زيد: زِدته زيداً وزيادة. وزاد الشّيءُ نفسُه زيادة. وإبل
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR640 harf
الزِيادة: النموُّ. وكذلك الزُوادَةُ. تقول: زادَ الشيءُ يَزيدُ زَيْداً وزِيادَةً، أي ازداد. وزاده الله خيراً، وزاد فيما عنده. والمَزيدُ: الزيادة. ويقال: أفعلُ ذلك زيادةً. واستزادَه، أي استَقْصَرَهُ. وتَزَيَّدَ السِعْرُ: غَلاَ. والتَزَيُّدُ في السير: فوق العَنَقِ. والتزيُّدُ في الحديث: الكذب. وزائِدةُ الكَبِد: هُنَيَّةٌ منها صغيرة إلى جنبها مُتَنَحِيَّةٌ عنها؛ وجمعها زَوائد. والأَسدُ ذو زَوائدَ،
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR2.700 harf
ز د ( و ا ي ء ) زود ، زدو ، زيد ، زأد ، أزد : مستعملات . زود : قال الليث : الزَّوْدُ : تأسيسُ الزّاد ، وهو الطعام الّذي يُتّخذ للسّفر والحَضَر جميعاً . والمِزْوَدُ : وعاءٌ يُجعَل فيه الزّاد ، وكلُّ من انتقل مَعَه بخيرٍ أو شَرَ مِن عمَلٍ أو كسبٍ فقد تَزَوَّد . وزُوَيْدة : اسمُ امرأةٍ من المَهالِبة ، قال : والْمَزادَة بمنزلةِ رِاويَةٍ لا عَزْلاَءَ لها . قلتُ : المَزادُ بغير ها هي الفَرْدة الّتي
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR3.932 harf
(باب الزاي والياء وما يثلثهما) (زيب) الزاي والياء والباء أصلٌ يدلُّ على خفّةٍ ونشاط وما يشبه ذلك. والأصلُ الخِفّة. يقولون: الأَزْيَبُ النشاط. ويقولون: مَرّ فلانٌ وله أزْيَبٌ إذا مَرَّ مَرّاً سريعاً. ومن ذلك قولهم للأمر المنكَر: أَزْيَبٌ. وهو القياس، وذلك أنّه يُستخفّ لمن رآه أو سمعه قال: تُكلّفُ الجارةَ ذَنْبَ الغُيّبِ *** وهي تُبيتُ زوجَها في أزيَبِ([1])ومن الباب قولهم للرجل الذّليل والدّعِيِّ
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR952 harf
ز ي د زاد المـاء والمـال وازداد وازددت مالاً‏.‏ وازداد الأمر صعوبة‏.‏ وازدد من الخير ازدياداً وزاده الله مالاً وزاد في ماله وزاد على ما أراد وزاد على الشيء ضعفه‏.‏ وأخذته بدرهم فزائداً‏.‏ واستزاد‏:‏ طلب الزيادة‏.‏ ولا مستزاد على ما فعلت ولا مزيـد عليـه‏.‏ وتزايـد السعـر وتزيـد‏.‏ وتزايدوا في ثمن السلعة حتى بلغ منتهاه‏.‏ وزايد أحد المبتاعين الآخر مزايدة‏.‏ وهو يتزيد في حديثه‏.‏ وتزيدت
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR5.060 harf
الزِّيادة النُّموّ وكذلك الزُّوادَةُ الزيادة خلاف النقصان زَاد الشيءُ يزيدُ زَيْداً زِيداً زيادة زياداً مَزيداً مَزاداً أَي ازدَاد الزَّيْدُ الزِّيدُ الزيادة وهم زِيدٌ على مائة زَيْدٌ قال ذو الأُصبع العدواني وأَنْتُمُ مَعْشَرٌ زَيْدٌ على مائة فأَجْمِعُوا أَمرَكم طُرًّا فكيدونِي يروى بالكسر والفتح زدته أَنا أَزيده زيادة جعلت فيه الزيادة واستزدته طلبت منه الزيادة واستزاده أَي استَقْصَرَه واستزاد
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR408 harf
* ز ي د * * الزِّيَادَةُ * النمو وبابه باع و * زِيادَةً * أيضا و * زادَهُ * الله خيرا قلت يقال * زَادَ * الشيء وزاده غيره فهو لازم ومتعدٍ إلى مفعولين وقولك زاد المال درهما والبُرُّ مُدّا فدرهما ومُدَّا تمييز اه كلامي و * المَزِيدُ * بكسر الزاي الزيادة و * اسْتَزَادَهُ * استقصره و * تَزَيَّدَ * السعر أي غلا و * التَّزَيُّدُ * في الحديث الكذب و * المَزَادَةُ * بالفتح الرواية والجمع * مَزَادٌ * و *
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR13.233 harf
الزيد بالفتح والكسر والتحريك قال شيخنا: ولو قال الزيد، ويكسر ويحرك، كان أخصر، وأوفق بقواعده، والزيادة، بالكسر والمزيد، والمزاد، والزيدان، بفتح فسكون، كل ذلك بمعنى، أي بمعنى النمو والزكاء. الأخير شاذ كالشنآن، ولذلك قالوا: الشنآن والليان، لا ثالث لهما، وعلى ما للمصنف يزاد: زيدأن. ويقال هم زيد على المائة وزيد، بالكسر والفتح، وبهما، روي قول ذي الإصبع العدواني: وأنتم معشر زيد علـى مـائة
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR16.059 harf
زَادَ 1 زَادَ ذ , (S, A, Mgh, Msb, K,) aor. يَزِيدُ, (S, Mgh, Msb,) inf. n. زِيَادَةٌ (S, A, * Msb, K *) and زَيْدٌ, (S, Mgh, Msb, K, *) with which are syn. زِيدٌ (S, K) and زَيَدٌ (K) and مَزِيدٌ (S, K) and زَيْدَانٌ, which last is anomalous, like شَنْآنٌ (K) and لَيَّانٌ, said to be the only instances of the kind, (TA,) all as inf. ns., (TK,) and so is مَزَادٌ, (TA,) and J adds that زُوَادَةٌ
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.409 harf
زَادَ زَادَ ( y ) I ( n. ac. زَيْد 1 , زَيَد 4 , مَزِيْد [ 18 ] , زِيَاْدَة 23t ), a. Grew; increased; throve, flourished, prospered. b. [ 'Ala ], Surpassed, exceeded. c. Prospered, blessed; increased, multiplied. زَيَّدَ زَيَّدَ II , a. see I (c) . b. Added to, augmented; raised ( price ). زَاْيَدَ زَاْيَدَ III , a. Outbid. تَزَيَّدَ تَزَيَّدَ V , a. Became dear, high, rose (
Tamamını oku

Sîgalar(46)

Mücavir kökler94 mücavir (297 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. حطط

    2 ortak ayet · Hatit (Tı) cüce demektir

  2. نفر

    3 ortak ayet · Avcılıkta veya savunmada oluşturulmuş çatışma grubu, sonra…

  3. قرأ

    5 ortak ayet · “Karye”, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın…

  4. بسط

    3 ortak ayet · Bisat kilim demektir

  5. مرض

    3 ortak ayet · “Bürde” gocuk demektir

  6. مأه

    2 ortak ayet · Yüz

  7. كفر

    12 ortak ayet · Hufre, çukur demektir

  8. خسر

    4 ortak ayet · Husrin : “Hasre" harap olmuş yer demektir

  9. رهق

    2 ortak ayet · Bira gibi hafif sarımtırak içkidir

  10. ربب

    17 ortak ayet · Ribve, tümsek demektir

  11. غفر

    7 ortak ayet · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır

  12. أمن

    15 ortak ayet · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir

Geçtiği ayetler(60)

  1. وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلَا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَسَارًا

    ArtırırKur’an’dan; müminler için rahmet ve şifa olanı indiririz. Zalimler için ise ancak hüsranı artırır.

  2. … جَاعِلِ الْمَلَائِكَةِ رُسُلًا أُولِي أَجْنِحَةٍ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ يَزِيدُ فِي الْخَلْقِ مَا يَشَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ …

    ArtırırHamd; göklerin ve yerin yaratanı, melekleri ikişer, üçer, dörder kanatlı elçiler kılan Allah’a mahsustue. Yaratmada dilediği kadar fazlalaştırır. Muhakkak ki Allah; her şeye kadirdir.

  3. … خَلَائِفَ فِي الْأَرْضِ فَمَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَلَا يَزِيدُ الْكَافِرِينَ كُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلَّا مَقْتًا وَلَا يَزِيدُ …

    ArtırırO’dur; sizi, yeryüzünde halifeler kılmış olan. Kim, küfrederse; küfrü kendi aleyhinedir. Kafirlerin küfrü Rabbları katında ancak gazabı artırır. Kafirlerin küfrü onlara hüsrandan başka bir şeyi artırmaz.

  4. … يَزِيدُ الْكَافِرِينَ كُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلَّا مَقْتًا وَلَا يَزِيدُ الْكَافِرِينَ كُفْرُهُمْ إِلَّا خَسَارًا

    ArtırırO’dur; sizi, yeryüzünde halifeler kılmış olan. Kim, küfrederse; küfrü kendi aleyhinedir. Kafirlerin küfrü Rabbları katında ancak gazabı artırır. Kafirlerin küfrü onlara hüsrandan başka bir şeyi artırmaz.

Sîga sayfası: وَيَزِيدُهُمْ
Sîga sayfası: فَزَادَتْهُمْ
Sîga sayfası: لِيَزْدَادُوا
Sîga sayfası: وَلَيَزِيدَنَّ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökزيد
YapıÜçlü
Özel Durumİlletli (ecvef-i yâî)
Bağlamsal Yakın Köklerنمى, ربو, كثر
Zıt Kökنقص
Çekirdek Özet 1Bir şeyin mevcut hacim, miktar, sayı veya sınırının üzerine eklenerek çoğalması, taşması ve fazlalaşması
Çekirdek Özet 2İnsanın yönelimine göre imanın, hidayetin ve mükâfatın yahut küfrün, nifakın ve azabın katlanarak büyümesi
Çekirdek Özet 3Varlık ve amel süreçlerinin durağan kalmayıp girdilere bağlı olarak müspet veya menfi yönde kümülatif genişlemesi
Kritik Hata RiskiArtışı yalnızca niceliksel ve maddi bir büyüme sayıp Kur’an’daki ahlaki ve ontolojik nitelik katlanmasını gözden kaçırmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
زيBir sınırdan dışa doğru açılma, yayılma, belirginleşme ve yön değiştirme hareketidir; bu hareket زيت kökünde sıvının sızıp yayılmasında, زيغ kökünde doğruluk ekseninden sapmada ve زين kökünde güzelliğin dışa vurup görünürleşmesinde izlenir.دKapı ve ileri itilme imgesini taşıyan د harfi, açılma hareketini mevcut sınırın ötesine doğru iterek hacimce, sayıca veya dereceğe eklemlenme ve taşma (artma, fazlalaşma) boyutuna ulaştırmıştır.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
زKesici alet; kesme, ayırma, biçmeMevcut sınırın kesilip aşılması, durağan yapının bölünerek dışına çıkılması.
يEl ve kol; iş, yapma, uzanmaDışa doğru uzanma, etkin müdahale ve ekleme eylemi.
دKapı; giriş, geçiş, hareketBir merhaleden diğerine geçiş, eşiğin aşılması ve yeni bir alana katılım.
زيدSınırı kesip aşarak ileriye doğru uzanmak ve yeni bir eşikten geçerek büyümekSabit olan haddin veya miktarın el/müdahale ile aşılarak bir kapıdan geçercesine mevcut olanın üzerine eklenmesi ve büyümesi hareketi.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir sıvının, suyun veya kabın içindekinin taşacak derecede çoğalması; devenin yürüyüşünde boynunu öne uzatarak adımlarını mutat sınırın üzerine çıkarması; ciğerin kenarındaki fazlalık et parçası (ziyâdetü’l-kebid).
Cahiliye şiiri kullanımıZü’l-İsba‘ el-Advânî bir beytinde kavmine meydan okurken topluluğun yüzden fazla olduğunu belirtmek üzere kökü şu şekilde kullanmıştır: وَأَنْتُمُ مَعْشَرٌ زَيْدٌ عَلَى مِائَةٍ / فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ كَيْداً فَكِيدُونِي
Erken Arapça kullanımErken dönem Arap şiirinde ve nesrinde devenin yürüyüş temposunu zorlaması veya konuşanın lafı gereğinden fazla uzatıp mübalağa yapması bağlamında Adî b. Zeyd’in şu beytinde yer almıştır: إِذَا أَنْتَ فَاكَهْتَ الرِّجَالَ فَلَا تَلَعْ / وَقُلْ مِثْلَ مَا قَالُوا وَلَا تَتَزَيَّدِ

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

Sami etimolojik katman

Arapça زيد kökü, Kuzeybatı Sami dillerinde ve genel Sami dil ailesinde kök morfolojisi ve ünlü dönüşümleri bakımından zengin bir yayılıma sahiptir. Kökün İbranice ve Aramicedeki birincil eşdeğeri, kaynama, taşma, taşkınlık yapma, haddi aşma veya kibrinden ötürü ileri gitme anlamlarını taşıyan zyd (İbranice zud / zid, Aramice ve Süryanice zyad) köküdür. İbranicede bu kökten türeyen isimler suyun kaynayıp taşmasını ve insanın haddini aşarak kibirlenmesini (kasti ve taşkınca günah işlemeyi) ifade eder. Arapçada ise kök hem nötr hem de bağlama göre müspet veya menfi olarak bir nesnenin, miktarın yahut hâlin kendi sınırını aşarak fazlalaşması ve üzerine eklenmesi anlamına odaklanmıştır. Fonetik ve semantik süreklilik, içsel kabarma ve sınırını aşarak büyüme çekirdeğinin Sami zeminindeki ortak kökene dayandığını göstermektedir.

Güven Kesin

Kaynak Gesenius’ Hebrew and Chaldee Lexicon, Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönزيد ve زود ilişkisiKök, yol azığı anlamına gelen زود ile akraba olup bünyeye veya yola sonradan eklenen, taşınan ve fazladan güç katan ek unsuru imler; ecvef yâî yapıda fazlalaşma fiili haline gelmiştir.Güçlü
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice zud/zid, Süryanice zyadİbranice ve Aramicede kabarma, taşma, haddini aşma ve cüret etme anlamı Arapçadaki miktar ve derece artışıyla semantik ortaklık taşır.Kesin
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıSami dilleri ötesinde Afro-Asyatik katmanda doğrudan kanıtlanmış fonetik denkliği olan bir türev tespit edilmedi.Veri bulunamadı

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
زيدAnlamlıArtmak, çoğalmak, eklenmekMevcut miktarın veya hâlin üzerine ilave olma, büyüme.Hedef kök; Kur'an'da geçer.
زديAnlamlıUzanmak, adım atmak, çözgü germekDevenin adımlarını uzatarak yürümesi veya dokumada ipliklerin boyuna gerilmesi.Hedef kökle doğrusal genişleme ve ileri uzanma paydasında birleşir; Kur'an'da geçmez.
يزدKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir.Kur'an'da geçmez.
يدزKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir.Kur'an'da geçmez.
دزيAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir.Kur'an'da geçmez.
ديزAnlamlıEksik vermek, haksızlık etmekضيز kökünün fonetik varyantı olarak hakkı kısmak, adaletsiz paylaştırmak.Hedef kökün artırma anlamına zıt bir eksiltme hareketi barındırır; Kur'an'da geçmez.

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
زيدMerkezMiktar ve derecede artışMevcut olan bir yapının, sınırın veya niteliğin üzerine doğrudan eklemlenerek büyümesi.Hem niceliksel hem niteliksel, hem müspet hem menfi bağlamda kümülatif artışı karşılar.
نمىKomşuOrganik büyüme ve gelişmeCanlı organizmanın iç dinamikleriyle, tabii bir süreçle boy atıp serpilmesi.زيد dışarıdan eklenmeyle de olurken نمى içsel ve organik beslenmeyle gerçekleşir.
ربوKomşuŞişme, kabarma ve yükselmeBir şeyin hacminin köpürerek, kabararak veya fazlalık talep ederek yukarı doğru çıkması.ربو kabarma ve dikey yükselme veya haksız nema vurgusu taşır; زيد ise yalın ilavedir.
كثرKomşuÇokluk ve sayıca fazlalıkBireylerin veya parçaların sayısal olarak yoğunlaşması ve azlığın zıddı olması.كثر mevcut durumun çokluğunu belirtirken زيد bir önceki duruma göre artış sürecini vurgular.
نقصZıtEksilme ve azalmaMevcut olan hacim, sayı veya kaliteden bir kısmının eksilip eksik kalması.زيد fazlalaşmayı ve üzerine eklenmeyi sağlarken نقص bütünden kopmayı ve eksilmeyi kurar.

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaزيدArtmak, çoğalmak, fazlalaşmakBir şeyin mevcudunun üzerine eklenmesi; kümülatif büyüme.Kesin
LatinceAugere, incrementumArtırmak, büyütmek; büyümeMevcut olanı büyüterek yüceltme veya ekleme yapma boyutunu karşılar; ahlaki menfi kutbu zayıftır.Güçlü
İngilizceIncrease, augment, accrueArtmak, eklenmek, çoğalmakIncrease genel artışı, augment dışarıdan eklemeyi, accrue ise süreç içinde birikerek artmayı karşılar.Kesin
AlmancaZunehmen, vermehren, steigernArtmak, çoğalmak, yükselmekZunehmen durumun/hacmin büyümesini, steigern ise derece ve yoğunluğun artırılmasını çok iyi yansıtır.Kesin
FransızcaAugmenter, accroîtreArtmak, çoğaltmakBoyut, miktar ve derece bakımından var olanın üzerine eklenme eylemini taşır.Kesin

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Collins French Dictionary.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
İman ve hidayetin artmasıKalbi ve ahlaki kesinliğin, teslimiyetin güçlenmesiMüminlerin ayetleri dinlediklerinde veya zorlukla karşılaştıklarında sebatlarının pekişmesi (Âl-i İmrân 3:173, Tevbe 9:124, Ahzâb 33:22).
Küfür, nifak ve sapkınlığın artmasıKalpteki manevi hastalığın ve azgınlığın katlanmasıİnkârcıların ve münafıkların uyarılara inatla direnerek batılda derinleşmesi (Bakara 2:10, Mâide 5:64, Tevbe 9:125).
Mükâfat, ihsan ve lütfun artırılmasıHak edilen karşılığın kat kat fazlasının bahşedilmesiSalih amel işleyenlere ilahi fazl u keremden fazlasının verilmesi (Nisâ 4:173, Fâtır 35:30, Şûrâ 42:26).
Azap ve cezanın artırılmasıCezanın şiddetinin ve katmanlarının çoğaltılmasıHaddi aşanlara ve sapanlara azabın katmerli hale getirilmesi (Nahl 16:88, İsrâ 17:97, Nebe 78:30).
Yaratılışta veya bedende fiziki fazlalıkCüsse, güç veya organ zenginliğiTalut'un ilim ve beden üstünlüğü yahut meleklerin kanat sayısındaki çokluk (Bakara 2:247, Fâtır 35:1).
Ahiretteki sınırsız lütuf (Mezîd)Cennet ehline tasavvurun ötesinde sunulan nihai tecelliHesapsız nimetlerin ötesinde Allah'ın cemali ve rızasıyla buluşma (Kāf 50:35).

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
Kelamİmanın mahiyetiİmanın artıp eksilmesi (ziyâdetü’l-îmân ve noksânuhâ) meselesinde amelin imana dahil olup olmadığı tartışması.İmanın yakîn, amel ve nur bakımından derecelenmesi.
FıkıhAkitler ve ceza hukukuSatışta artırma (müzâyede), faiz fazlalığı (ribâ ziyâdesi) ve akit konusu mala yapılan sonradan eklemeler.Hak edilmemiş karşılıksız fazlalık veya meşru bedel artışı.
Tefsirİlahi adalet ve fazl dengesiİyiliklere karşı ziyadenin Allah'ın lütfu (fazl), kötülüklere karşı ziyadenin ise amelin kendi cinsinden cezası olması.Fazl u keremin hak ediş sınırını aşan sınırsızlığı.
HadisŞefaat ve rü'yetullahAmellerin karşılığında on misli ve daha fazlası (ve ezîd) müjdesi ile Yunus 10:26'daki ziyadenin cemalullah olarak tefsiri.Kesintisiz ilahi ihsan ve müşahede.

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniKul-Yaratıcı ilişkisiFazl ve istidraçYönelimin karşılığını büyütmeKişi hayra yönelirse hidayet ve ecir, şerre yönelirse batıl ve dalalet katlanarak geri döner.Kesin
İlmiBilgi birikimi ve epistemolojiKümülatif idrakBilginin amelle derinleşmesiDoğru bilgiye göre yaşamak feraseti ve yeni idrak kapılarını açarak ilmi artırır (Tâhâ 20:114).Kesin
SiyasiOtorite ve toplumsal güçLiyakat ve kapasiteİktidar meşruiyetini tahkim etmeYöneticiye verilen ilim ve beden üstünlüğü siyasal kabiliyeti artırır (Bakara 2:247).Güçlü
İktisadiServet ve sermaye akışıNema, artık değer ve infakSermaye dolaşımında bereketMeşru infak ve şükür reel bereketi artırırken (İbrâhîm 14:7), faizdeki suni artış yok oluşa mahkûmdur.Kesin

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerPozitif geri besleme (positive feedback) ve kümülatif büyümeSisteme giren çıktının bir sonraki adımda girdi olarak işlev görüp büyüklüğü üssel veya doğrusal artırması mantığı.Güçlü
Beşeri bilimlerPekiştirme (reinforcement) ve sermaye birikimiBireyin tutumlarının ödül veya sonuçlarla kemikleşerek çoğalması; sosyolojide avantajın avantajı doğurması etkisi.Kesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökü sadece niceliksel, parasal veya mekanik bir rakam büyümesine indirgeyerek kalbi, ahlaki ve ontolojik nitelik artışını göz ardı etmek.
Kur'an içi daha geniş anlamزيد, sadece dışsal bir fazlalık değil; imanın yakinleşmesi, kalpteki hastalığın kokuşması, ilahi cezanın veya mükâfatın varoluşsal olarak katmerlenmesidir.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataİmanın artmasını imkânsız sayan donuk bir inanç anlayışına sapmak veya kötülüğün kendi kendini büyüterek sahibini yutacağını fark edememek.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın dinamik ahlak ve varlık yasasını açıklar: İnsan hiçbir zaman sabit kalmaz; her tercih ya hayrı ya da şerri büyüten bir sürecin tohumudur.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Müminlerin psikolojik olgunlaşmasını anlatan ayetlerde, münafıkların içsel çürüme süreçlerinde ve ahiret nimetlerinin sınırsızlığını bildiren tablolarda.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Dinî hayatın statik bir kabulden ibaret olduğu vehmini yıkar; amelin inanca, nankörlüğün ise hüsrana doğrudan çarpan etkisi yaptığını gösterir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBir sıvının taşması veya bir nesnenin mevcut sınırının üzerine dışarıdan bir parçanın ilave edilmesiyle hacmin büyümesi.
  • Soyut anlamBilinçli bir tercihin doğurduğu sonuçların kümülatif birikimle varoluşsal bir nitelik ve derece sıçramasına dönüşmesi.
  • Sistematik karşılıkSisteme yapılan her ahlaki veya ontolojik girdinin, kendi mahiyetine uygun biçimde katlanarak artmasını sağlayan dinamik geri besleme mekanizması.
  • LaTeX modeliSt+1=St+f(St,ut)buradaf(St,ut)>0
  • LaTeX açıklamasıModel, sistemin bir sonraki andaki durumunu (St+1), mevcut durumu (St) ile dışsal girdi veya iradi tercihin (ut) mevcut durumla etkileşiminden doğan pozitif artış fonksiyonunun (f) toplamı olarak gösterir; bu fonksiyon sıfırdan büyük olduğu müddetçe sistemde kesintisiz bir büyüme ve fazlalaşma gerçekleşir.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ز