ضيز

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ض-ي-ز1 sîga, 1 mücavir kök, 1 ayet, 1 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.ضيزقسمضِيزَى

KökSîga 1Ayet 1Sure 1Mücavir 1

▶ Ağı aç (3B)

ضيز

ض - ي - ز

KÖK
  • 1 geçiş
  • 1 ayet
  • 1 sîga
  • 10 sözlük

Kur'an'daki karşılığı: Eksik

Notlarım

Sözlükler(10)

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR433 harf
باب الضاد والزاي و و ا ي ء معهما ض ي ز، ض أ ز يستعملان فقط ضيز: تقول: ضِزْتُه حَقَّه أي مَنَعْتُه، ضَيْزاً. وقوله تعالى: تلكَ اذاً قِسْمةٌ ضِيزَى، أي ناقصة. ضأز: ضَأزَه بَضْأزَهُ ضَأزْاً، وضازَه يَضيزُه ضَيْزاً غير مهموز، فهو ضائِزٌ وذاكَ مَضيزٌ، واذا هَمَزْتَ قلت: مَضْؤوز. ويقال: قِسمةٌ ضِزَى وضُوْزَى وضِئْزَى بالهمز قال: فحَظُّكَ مَضْؤوزٌ وأَنْفُكَ راغِمُ قال: وما لا يُهمَز كان حَقُّه: ضازَ
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR304 harf
ضازَ في الحُكم، أي جار. يقال: ضازَهُ حقَّه يَضيزُهُ ضَيْزاً، عن الأخفش، أي بَخَسَه ونقَصه. قال: وقد يهمز فيقال: ضَأزَهُ ضَأْزاً وينشد: فإن تنأَ عنَّا نَنْتَقِصكَ وإنْ تُقِمْ فَحَقُّكَ مضؤُوزٌ وأنْفُكَ راغِمُ وقوله تعالى: "قِسْمَةٌ ضيزى"، أي جائرةٌ. قال الفراء: وبعض العرب يقول: ضِئْزى وضُؤْزى بالهمز.
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR2.109 harf
ض س ض ز ( و ا ي ء ) ضوز ، ضيس ، ضيز ، ضأز فأمّا الضّادُ والسِّين فإن المُنْذِرِيَّ أخبرَني عن الطُّوشيّ عن أبي جعفر الخرّاز عن ابن الأعرابي أنه قال : ( ضوز ضيس ) : الضَّوْزُ : لَوْكُ الشيء . والضَّوْسُ : أكلُ الطَّعام ، وأما الضّاد والزّايُ فإن الله جلّ وعزّ قال في كتابه : ( الاُنثَى تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزَى ) ( النجم : 22 ) . وروَى المفضّل بن سَلَمة عن أبيه عن الفرّاء أنه قال في قوله : (
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR5.928 harf
(باب الضاد والياء وما يثلثهما) (ضيل) الضاد والياء واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على نَباتٍ معروف. من ذلك الضَّالُ: السِّدْرُ البَرّيّ.الواحدة ضالة. قال الفرَّاء: أَضَالَت الأرض، وأضْيَلَت، إِذا صارَ فيها الضَّالُ. ويقال إنَّ الضَّالَةَ: بُرَة النّاقة. قال ابنُ ميّادة: قطعتُ بمِصلالِ الخِشاشِ يردُّها *** على الكَرْهِ منها ضالةٌ وجديلُ([1])(ضيح) الضاد والياء والحاء أُصَيلٌ صحيح، وهو اللَّبن الممزوج،
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR211 harf
- قال تعالى: ﴿تلك إذا قسمة ضيزى﴾ [النجم/22]، أي: ناقصة. أصله: فعلى، فكسرت الضاد للياء، وقيل: ليس في كلامهم فعلى (في النعوت لا مطلقا. قال ابن خالويه: ليس في كلام العرب صفة على فعلى. كتاب ليس في كلام العرب ص 256).
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR118 harf
ض ي ز ضامه حقه وضازه‏:‏ منعه ونقصه ‏"‏ تلك إذاً قسمة ضيزى ‏"‏ وتقول‏:‏ دعوتني إلى ردح الشيزى فما هذه القسمة الضيزى‏.‏
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR1.436 harf
ضازَ في المحكم أَي جار. وضازَه حقَّه يَضِيزُه ضَيْزاً: نقصه وبَخَسَه ومنعه. وضِزْتُ فلاناً أَضِيزُه ضَيْزاً: جُرْتُ عليه. وضازَ يَضِيزُ إِذا جار، وقد يهمز فيقال: ضَأَزَه يَضْأَزُه ضَأْزاً. وفي التنزيل العزيز: تلك إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزَى؛ وقسمة ضِيزَى وضُوزَى أَي جائرة، والقراء جميعهم على ترك همز ضِيزَى، قال: ومن العرب من يقول ضِيزَى، ولا يهمز، ويقولون ضِئْزَى وضُؤْزَى، بالهمز، ولم يقرأْ بهما أَحد
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR273 harf
* ض ي ز * * ضَازَ * في الحكم جار و * ضَازَهُ * حقه نقصه وبخسه وبابه باع وقوله تعالى ﴿قسمة ضيزى﴾ أي جائرة وهي فُعْلى مثل طُوْبى وحُبْلى وإنما كسروا الضاد لتسلم الياء لأنه ليس في الكلام فعلى صفة وإنما هو من بناء الأسماء كالشعرى والدفلى ومن العرب من يقول * ضِئْزَى * بالهمزة
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR1.274 harf
ضَازَ 1 ضَازَ ذ , (S, K,) aor. يَضِيزُ, inf. n. ضَيْزٌ, (TA,) He deviated from the right course; or acted unjustly, wrongfully, injuriously, or tyrannically; (S, K;) فِى الحُكْمِ in the judgment: (S:) like ضَأَزَ. (TA in art. ضأز.) ― -b2- ضَازَهُ حَقَّهُ, aor. and inf. n. as above, He deprived him, or defrauded him, of a part, or the whole, of his right, or due: (S, M, K:) like ضَازَهُ, aor.
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR147 harf
ضَازَ ضَازَ ( y ) I ( n. ac. ضَيْز 1 ), a. Acted unjustly, wrongfully. b. Defrauded. ضِيْزَى ضِيْزَى [ 2ya ], a. Unjust, unfair ( division ).
Tamamını oku

Sîgalar(1)

Mücavir kökler1 mücavir (3 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. قسم

    1 ortak ayet · Kasem sad ile gövdesi kopmuş ağacın yerinde duran köküdür

Geçtiği ayetler(1)

  1. تِلْكَ إِذًا قِسْمَةٌ ضِيزَى

    EksikÖyleyse bu, insafsız bir paylaşma.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökضيز
YapıÜçlü
Özel DurumEcvef (yâî, kök içi hemzeli ve vâvî varyantlı)
Bağlamsal Yakın Köklerجور, بخس, هضم
Zıt Kökعدل
Çekirdek Özet 1Taksimatta haksızlık etme, payı kasten eksiltme ve karşı tarafın hakkından kısma
Çekirdek Özet 2Müşrik zihniyetin uydurduğu çarpık, çelişkili ve taraflı bölüştürme mantığını reddetme
Çekirdek Özet 3Asimetrik, keyfi ve ilkesiz bölüşüm modellerinin hem ahlaki hem ontolojik tutarsızlığı
Kritik Hata RiskiKelimeyi sadece sıradan bir noksanlık sanarak arkasındaki bencilce kurgulanmış zulüm ve pay kapma mantığını gözden kaçırmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
ضيPayın daraltılması, sınırlandırılması ve hak kaybına uğratılması temel hareketi; nitekim aynı ikili tabanı paylaşan ضيق kökünde mekân ve imkânın daralması, ضيع kökünde hakkın zayi edilip heba olması, ضير kökünde zarara ve eksilmeye uğratma, ضيف kökünde ise bir yere yanaşıp sınırına dâhil olma anlamı esastır.زKesme, ayırma ve biçme bildiren ز harfinin eklenmesiyle bu daraltma hareketi, paylaştırma esnasında bir tarafın hissesini kasten kesip kısma ve hak çiğneyerek yapılan adaletsiz taksimat anlamına özelleşmiştir.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
ضOlta, bitki (türetme; ص imgesi temelinde sesin yanak ve azı dişlerinden patlamasıyla doğan baskılama ve sıkıştırma)Payı baskı altına alma, karşı tarafı sıkıştırarak hakkını sınırlandırma hamlesi
يEl ve kol; iş, yapma, uzanmaPaylaştırma işine bilfiil müdahale etme, kendine doğru çekme ve tasarrufta bulunma
زKesici alet; kesme, ayırma, biçmeKarşı tarafa düşen paydan bir parçayı kesip ayırma, hisseyi bilerek kısma eylemi
ضيزGüç kullanarak el uzatma ve payı kesip kısmaDağıtım sürecinde zayıf tarafı baskılayıp onun payını kesmek suretiyle kendine haksız çıkar sağlama hareketi

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamPaylaştırma esnasında bir tarafın hissesinden kırpmak, ortaklar veya hak sahipleri arasında bölüştürme yaparken karşı tarafa eksik verip kendine fazlasını ayırmak.
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem şiirinde kök hemzeli varyantı olan ضأز biçimiyle yer alır; şairin hasmına hitaben hakkının çiğnendiğini ve payının zorla kısıldığını bildirdiği şu beyitte geçer: فَحَقُّكَ مَضْؤوزٌ وأنفُكَ راغمُ
Erken Arapça kullanımKlasik bedevi kullanımında miras veya ganimet dağıtımında bir kimsenin hakkını eksilten kişi için ضازَه حَقَّهُ ibaresi kullanılırdı; bu fiil zulüm (جور) ve haksız eksiltme (بخس) ile eşanlamlı görülmüştür.

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde ضيز kökü, zayıf orta harf ve son harfindeki sert ıslıklı ses dolayısıyla fonetik varyantlara oldukça açık bir yapı sergiler. Kökün en eski morfolojik katmanında ضأز (hemzeli) ve ضوز (vavlı) biçimleriyle iç içe geçtiği klasik dilciler tarafından tespit edilmiştir. İbrancede pay kısma ve haksızlık etme fiilleri farklı köklerle karşılansa da daraltma, sıkıştırma ve hırpalama bildiren Batı Sami kökleriyle fonetik ve semantik akrabalık izleri görülür. Arapçada kök, genel bir zulüm anlamından ziyade doğrudan doğruya bölüştürme, hisselendirme ve taksimat süreçlerindeki kasıtlı adaletsizliği bildiren çok dar ve teknik bir alana yerleşmiştir.

Güven Muhtemel

Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönضوز ve ضأز varyantlarıKökün aslı kimi dilcilere göre vâvî kimi dilcilere göre yâîdir; hemzeli biçimle birlikte taksimatta hakkı eksiltme çekirdeğinde birleşir.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiGüney ve Batı Sami daraltma kökleriPayı kısma, baskılama ve eksiltme anlam alanında bölgesel Sami dilleriyle kavramsal paralellik taşır.Muhtemel
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıBelirgin bir Afro-Asyatik dış bağ tespit edilmedi.Veri bulunamadı

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
ضيزAnlamlıEksiltmek, haksız taksim etmekTaksimatta birinin hakkını bilerek kısmak ve zulmetmekHedef köktür, Kur'an'da 1 kez geçer (Necm 53:22).
ضزيKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir.
يضزKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir.
يزضKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir.
زضيKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir.
زيضKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir.

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
ضيزMerkezTaksimatta haksızlıkKarşı tarafın hissesini kasten kırpıp kendine yontarak yapılan çarpık bölüştürme.Paylaştırmadaki bencilce adaletsizlik.
جورKomşuHaktan sapmaDoğru çizgiden, adaletten ve haktan genel olarak sapmayı anlatır; taksimat şartı aramaz.Bütün haksızlık ve zulüm türlerini kapsayan geniş sapma.
بخسKomşuEksik vermeÖlçüde, tartıda veya değer biçmede hakkı bilerek noksan kılma ve değerini düşürme.Malın veya hakkın gerçek değerini eksiltme.
هضمKomşuBaskıyla ezmeKarşı tarafın hakkını zorbalıkla, sindirerek veya itibarını kırarak çiğneme hali.Güç kullanarak payı gasp etme ve sindirme.
عدلZıtDenge ve eşitlikHer hak sahibine hakkını eksiksiz, dengeli, tarafsız ve dosdoğru verme hali.Kusursuz hakkaniyet ve orantılı denge.

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaضيزHaksız taksimatBölüşümde taraf tutarak karşıdakinin payını kısma eylemi.Kesin
Latinceiniquus, disparHakkaniyetsiz, dengesizPaylaşımın adil olmadığını belirtir; kasten pay kısma dinamizmini tam kapsamaz.Güçlü
İngilizceunfair, inequitable, biasedAdil olmayan, çarpık, taraflıHaksız ve yanlı bölüşümü karşılar; kökün içerdiği bencilce gasp vurgusunu dolaylı taşır.Güçlü
Almancaunrechtmäßig, schief, parteiischHaksız, çarpık, taraflıBölüşümdeki çarpıklığı ve meşruiyetsizliği verir; öznel dayatmayı dışarıda bırakabilir.Güçlü
Fransızcainique, biaisé, malpartagéHakkaniyetsiz, çarpık pay edilmişTaksimattaki keyfi adaletsizliği ifade eder; fonetik sertliği karşılamaz.Güçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
ضِيزَى (sıfat formu)Çarpık, haksız ve temelsiz bölüştürmeMüşriklerin melekleri kız çocukları sayarak Allah’a nispet etmeleri, erkek çocukları ise kendilerine ayırmaları şeklindeki bencil ve mantıksız paylaşım zihniyetinin iptali (Necm 53:22).

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamUluhiyet ve tenzihMüşriklerin kendi aşağı gördüklerini Allah'a yakıştırmasındaki mantıki çelişki ve ontolojik edepsizlikİlah tasavvurundaki ahlaki ve mantıksal tutarsızlık
FıkıhMiras ve ganimet taksimiHak sahiplerine pay dağıtılırken tarafgirlik yapmanın ve birinin hissesinden kısmanın haram oluşuBatıl ve eksik bölüştürme yasağı
TefsirLafız ve fonetik tahlilKelimenin vezninin özgünlüğü, benzeri olmayan bir vasıf kalıbı oluşu ve ayet sonundaki tını sertliğiÇarpıklığı lafzen de hissettiren istisnai yapı
HadisTaksimat ahlakıVeri bulunamadıHadis metinlerinde ıstılahi bir yoğunlaşma tespit edilmedi

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniUlûhiyet tasavvuruAsimetrik nispetŞirk mantığının temelsizliğini göstermeİnsanın beğenmediğini yaratıcısına layık görme küstahlığını teşhir eder.Kesin
İlmiMantık ve tutarlılıkMantıksal çelişkiHatalı önermeyi çürütmeKendi kabullerine dahi uymayan bir önermenin epistemolojik geçersizliğini açığa çıkarır.Güçlü
SiyasiHukuk ve adaletAyrımcı taksimatKamusal adaletsizliği nitelemeGüçlünün kendine imtiyaz, zayıfa külfet yüklediği gayrimeşru düzeni reddeder.Güçlü
İktisadiGelir bölüşümüÇarpık dağılımHaksız artık-değer transferini engellemeOrtak kaynakların bir zümre lehine taraflı ve haksız paylaşımını mahkûm eder.Güçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerAsimetrik dağılım ve bozuk matrisSimetri ekseni kaymış, toplam değerin hakkaniyetli dağılmadığı ve katsayıların taraflı ağırlıklandırıldığı dengesiz sistem hali.Güçlü
Beşeri bilimlerÇıkar çatışmasında taraflı tahsisatKarar alıcının hem paylaştıran hem pay alan olduğu durumlarda ortaya çıkan bilişsel önyargı ve keyfi kaynak bölüşümü.Güçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKelimeyi yalnızca «kusurlu veya noksan bir taksim» şeklinde teknik bir oran hatası gibi algılamak.
Kur'an içi daha geniş anlamTaksimin arkasındaki ahlaki çürüme, zihniyet çelişkisi, karşı tarafı aşağılayıp kendini üstün tutma kibri ve şirkin mantıksal iflası.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataAyetin getirdiği derin teolojik ve ahlaki eleştiriyi sıradan bir miras bölüşümü seviyesine indirgeyerek müşrik aklın ontolojik küstahlığını görememek.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Müşrik zihniyetin kendi içinde düştüğü apaçık mantıksal tutarsızlığı tek bir kelimeyle ve son derece sarsıcı bir tonla deşifre eden özgün bir kullanımdır.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Putperestlerin melekleri Allah’ın kızları saydığı, buna karşılık kız çocuk sahibi olmayı kendilerine zül gördüğü batıl inançları eleştiren ayetlerde (Necm 53:21-22).
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Şirkin sadece bir inanç hatası değil, aynı zamanda bencilce, ahlaksızca ve mantıksızca kurgulanmış bir çıkar ve taksimat sahtekarlığı olduğunu gösterir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBir bölüştürme esnasında karşı tarafın payını kesip kısarak kendine fazlasını ayırmak, hakkı eksiltmek.
  • Soyut anlamBir önermede veya hükümde çifte standart uygulayarak kendi lehine taraflı, mantıksız ve adaletsiz bir denge kurmak.
  • Sistematik karşılıkHem ontolojik hem iktisadi hem ahlaki düzlemde simetrinin ve hakkaniyetin bilinçli biçimde bozulması hali.
  • LaTeX modeliD(x,y)  ⟹  (x>y∧V(x)≪V(y))
  • LaTeX açıklamasıFormülde D paylaştırma fonksiyonunu, x öznenin kendisine ayırdığı payı, y karşı tarafa bıraktığı payı temsil eder. Çarpık taksimat (D), öznenin miktar olarak kendine büyüğü alması (x>y), fakat değer ve kıymet atfında (V) en aşağı gördüğünü karşı tarafa yıkıp (V(x)≪V(y)) çifte standart üretmesiyle oluşan dengesizliği sembolize eder.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ض