ضيز
ض - ي - ز
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 10 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Eksik
Notlarım
Sözlükler(10)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR433 harfباب الضاد والزاي و و ا ي ء معهما
ض ي ز، ض أ ز يستعملان فقط
ضيز:
تقول: ضِزْتُه حَقَّه أي مَنَعْتُه، ضَيْزاً. وقوله تعالى:
تلكَ اذاً قِسْمةٌ ضِيزَى، أي ناقصة.
ضأز:
ضَأزَه بَضْأزَهُ ضَأزْاً، وضازَه يَضيزُه ضَيْزاً غير مهموز، فهو ضائِزٌ وذاكَ مَضيزٌ، واذا هَمَزْتَ قلت: مَضْؤوز.
ويقال: قِسمةٌ ضِزَى وضُوْزَى وضِئْزَى بالهمز قال: فحَظُّكَ مَضْؤوزٌ وأَنْفُكَ راغِمُ قال: وما لا يُهمَز كان حَقُّه: ضازَ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR304 harfضازَ في الحُكم، أي جار. يقال: ضازَهُ حقَّه يَضيزُهُ ضَيْزاً، عن الأخفش، أي بَخَسَه ونقَصه. قال: وقد يهمز فيقال: ضَأزَهُ ضَأْزاً وينشد:
فإن تنأَ عنَّا نَنْتَقِصكَ وإنْ تُقِمْ فَحَقُّكَ مضؤُوزٌ وأنْفُكَ راغِمُ
وقوله تعالى: "قِسْمَةٌ ضيزى"، أي جائرةٌ. قال الفراء: وبعض العرب يقول: ضِئْزى وضُؤْزى بالهمز.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR2.109 harfض س ض ز ( و ا ي ء )
ضوز ، ضيس ، ضيز ، ضأز
فأمّا الضّادُ والسِّين فإن المُنْذِرِيَّ أخبرَني عن الطُّوشيّ عن أبي جعفر الخرّاز عن ابن الأعرابي أنه قال :
( ضوز ضيس ) : الضَّوْزُ : لَوْكُ الشيء .
والضَّوْسُ : أكلُ الطَّعام ، وأما الضّاد والزّايُ فإن الله جلّ وعزّ قال في كتابه : ( الاُنثَى تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزَى ) ( النجم : 22 ) .
وروَى المفضّل بن سَلَمة عن أبيه عن الفرّاء أنه قال في قوله : (
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.928 harf(باب الضاد والياء وما يثلثهما)
(ضيل) الضاد والياء واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على نَباتٍ معروف. من ذلك الضَّالُ: السِّدْرُ البَرّيّ.الواحدة ضالة. قال الفرَّاء: أَضَالَت الأرض، وأضْيَلَت، إِذا صارَ فيها الضَّالُ. ويقال إنَّ الضَّالَةَ: بُرَة النّاقة. قال ابنُ ميّادة:
قطعتُ بمِصلالِ الخِشاشِ يردُّها *** على الكَرْهِ منها ضالةٌ وجديلُ([1])(ضيح) الضاد والياء والحاء أُصَيلٌ صحيح، وهو اللَّبن الممزوج،
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR211 harf- قال تعالى: ﴿تلك إذا قسمة ضيزى﴾ [النجم/22]، أي: ناقصة. أصله: فعلى، فكسرت الضاد للياء، وقيل: ليس في كلامهم فعلى (في النعوت لا مطلقا. قال ابن خالويه: ليس في كلام العرب صفة على فعلى. كتاب ليس في كلام العرب ص 256).
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR118 harfض ي ز
ضامه حقه وضازه: منعه ونقصه " تلك إذاً قسمة ضيزى " وتقول: دعوتني إلى ردح الشيزى فما هذه القسمة الضيزى.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR1.436 harfضازَ في المحكم أَي جار. وضازَه حقَّه يَضِيزُه ضَيْزاً: نقصه وبَخَسَه ومنعه.
وضِزْتُ فلاناً أَضِيزُه ضَيْزاً: جُرْتُ عليه. وضازَ يَضِيزُ إِذا جار، وقد يهمز فيقال: ضَأَزَه يَضْأَزُه ضَأْزاً. وفي التنزيل العزيز: تلك إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزَى؛ وقسمة ضِيزَى وضُوزَى أَي جائرة، والقراء جميعهم على ترك همز ضِيزَى، قال: ومن العرب من يقول ضِيزَى، ولا يهمز، ويقولون ضِئْزَى وضُؤْزَى، بالهمز، ولم يقرأْ بهما أَحد
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR273 harf* ض ي ز * * ضَازَ * في الحكم جار و * ضَازَهُ * حقه نقصه وبخسه وبابه باع وقوله تعالى ﴿قسمة ضيزى﴾ أي جائرة وهي فُعْلى مثل طُوْبى وحُبْلى وإنما كسروا الضاد لتسلم الياء لأنه ليس في الكلام فعلى صفة وإنما هو من بناء الأسماء كالشعرى والدفلى ومن العرب من يقول * ضِئْزَى * بالهمزة
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR1.274 harfضَازَ
1 ضَازَ ذ , (S, K,) aor. يَضِيزُ, inf. n. ضَيْزٌ, (TA,) He deviated from the right course; or acted unjustly, wrongfully, injuriously, or tyrannically; (S, K;) فِى الحُكْمِ in the judgment: (S:) like ضَأَزَ. (TA in art. ضأز.) ― -b2- ضَازَهُ حَقَّهُ, aor. and inf. n. as above, He deprived him, or defrauded him, of a part, or the whole, of his right, or due: (S, M, K:) like ضَازَهُ, aor.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR147 harfضَازَ
ضَازَ ( y ) I ( n. ac. ضَيْز 1 ),
a. Acted unjustly, wrongfully.
b. Defrauded.
ضِيْزَى
ضِيْزَى [ 2ya ],
a. Unjust, unfair ( division ).
Sîgalar(1)
Mücavir kökler1 mücavir (3 toplam)
- قسم
1 ortak ayet · Kasem sad ile gövdesi kopmuş ağacın yerinde duran köküdür
Geçtiği ayetler(1)
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ضيز |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (yâî, kök içi hemzeli ve vâvî varyantlı) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | جور, بخس, هضم |
| Zıt Kök | عدل |
| Çekirdek Özet 1 | Taksimatta haksızlık etme, payı kasten eksiltme ve karşı tarafın hakkından kısma |
| Çekirdek Özet 2 | Müşrik zihniyetin uydurduğu çarpık, çelişkili ve taraflı bölüştürme mantığını reddetme |
| Çekirdek Özet 3 | Asimetrik, keyfi ve ilkesiz bölüşüm modellerinin hem ahlaki hem ontolojik tutarsızlığı |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi sadece sıradan bir noksanlık sanarak arkasındaki bencilce kurgulanmış zulüm ve pay kapma mantığını gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ضي | Payın daraltılması, sınırlandırılması ve hak kaybına uğratılması temel hareketi; nitekim aynı ikili tabanı paylaşan ضيق kökünde mekân ve imkânın daralması, ضيع kökünde hakkın zayi edilip heba olması, ضير kökünde zarara ve eksilmeye uğratma, ضيف kökünde ise bir yere yanaşıp sınırına dâhil olma anlamı esastır. | ز | Kesme, ayırma ve biçme bildiren ز harfinin eklenmesiyle bu daraltma hareketi, paylaştırma esnasında bir tarafın hissesini kasten kesip kısma ve hak çiğneyerek yapılan adaletsiz taksimat anlamına özelleşmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ض | Olta, bitki (türetme; ص imgesi temelinde sesin yanak ve azı dişlerinden patlamasıyla doğan baskılama ve sıkıştırma) | Payı baskı altına alma, karşı tarafı sıkıştırarak hakkını sınırlandırma hamlesi |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Paylaştırma işine bilfiil müdahale etme, kendine doğru çekme ve tasarrufta bulunma |
| ز | Kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Karşı tarafa düşen paydan bir parçayı kesip ayırma, hisseyi bilerek kısma eylemi |
| ضيز | Güç kullanarak el uzatma ve payı kesip kısma | Dağıtım sürecinde zayıf tarafı baskılayıp onun payını kesmek suretiyle kendine haksız çıkar sağlama hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Paylaştırma esnasında bir tarafın hissesinden kırpmak, ortaklar veya hak sahipleri arasında bölüştürme yaparken karşı tarafa eksik verip kendine fazlasını ayırmak. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde kök hemzeli varyantı olan ضأز biçimiyle yer alır; şairin hasmına hitaben hakkının çiğnendiğini ve payının zorla kısıldığını bildirdiği şu beyitte geçer: فَحَقُّكَ مَضْؤوزٌ وأنفُكَ راغمُ |
| Erken Arapça kullanım | Klasik bedevi kullanımında miras veya ganimet dağıtımında bir kimsenin hakkını eksilten kişi için ضازَه حَقَّهُ ibaresi kullanılırdı; bu fiil zulüm (جور) ve haksız eksiltme (بخس) ile eşanlamlı görülmüştür. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde ضيز kökü, zayıf orta harf ve son harfindeki sert ıslıklı ses dolayısıyla fonetik varyantlara oldukça açık bir yapı sergiler. Kökün en eski morfolojik katmanında ضأز (hemzeli) ve ضوز (vavlı) biçimleriyle iç içe geçtiği klasik dilciler tarafından tespit edilmiştir. İbrancede pay kısma ve haksızlık etme fiilleri farklı köklerle karşılansa da daraltma, sıkıştırma ve hırpalama bildiren Batı Sami kökleriyle fonetik ve semantik akrabalık izleri görülür. Arapçada kök, genel bir zulüm anlamından ziyade doğrudan doğruya bölüştürme, hisselendirme ve taksimat süreçlerindeki kasıtlı adaletsizliği bildiren çok dar ve teknik bir alana yerleşmiştir.
Güven Muhtemel
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ضوز ve ضأز varyantları | Kökün aslı kimi dilcilere göre vâvî kimi dilcilere göre yâîdir; hemzeli biçimle birlikte taksimatta hakkı eksiltme çekirdeğinde birleşir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami daraltma kökleri | Payı kısma, baskılama ve eksiltme anlam alanında bölgesel Sami dilleriyle kavramsal paralellik taşır. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Afro-Asyatik dış bağ tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ضيز | Anlamlı | Eksiltmek, haksız taksim etmek | Taksimatta birinin hakkını bilerek kısmak ve zulmetmek | Hedef köktür, Kur'an'da 1 kez geçer (Necm 53:22). |
| ضزي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| يضز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| يزض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| زضي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| زيض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ضيز | Merkez | Taksimatta haksızlık | Karşı tarafın hissesini kasten kırpıp kendine yontarak yapılan çarpık bölüştürme. | Paylaştırmadaki bencilce adaletsizlik. |
| جور | Komşu | Haktan sapma | Doğru çizgiden, adaletten ve haktan genel olarak sapmayı anlatır; taksimat şartı aramaz. | Bütün haksızlık ve zulüm türlerini kapsayan geniş sapma. |
| بخس | Komşu | Eksik verme | Ölçüde, tartıda veya değer biçmede hakkı bilerek noksan kılma ve değerini düşürme. | Malın veya hakkın gerçek değerini eksiltme. |
| هضم | Komşu | Baskıyla ezme | Karşı tarafın hakkını zorbalıkla, sindirerek veya itibarını kırarak çiğneme hali. | Güç kullanarak payı gasp etme ve sindirme. |
| عدل | Zıt | Denge ve eşitlik | Her hak sahibine hakkını eksiksiz, dengeli, tarafsız ve dosdoğru verme hali. | Kusursuz hakkaniyet ve orantılı denge. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ضيز | Haksız taksimat | Bölüşümde taraf tutarak karşıdakinin payını kısma eylemi. | Kesin |
| Latince | iniquus, dispar | Hakkaniyetsiz, dengesiz | Paylaşımın adil olmadığını belirtir; kasten pay kısma dinamizmini tam kapsamaz. | Güçlü |
| İngilizce | unfair, inequitable, biased | Adil olmayan, çarpık, taraflı | Haksız ve yanlı bölüşümü karşılar; kökün içerdiği bencilce gasp vurgusunu dolaylı taşır. | Güçlü |
| Almanca | unrechtmäßig, schief, parteiisch | Haksız, çarpık, taraflı | Bölüşümdeki çarpıklığı ve meşruiyetsizliği verir; öznel dayatmayı dışarıda bırakabilir. | Güçlü |
| Fransızca | inique, biaisé, malpartagé | Hakkaniyetsiz, çarpık pay edilmiş | Taksimattaki keyfi adaletsizliği ifade eder; fonetik sertliği karşılamaz. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ضِيزَى (sıfat formu) | Çarpık, haksız ve temelsiz bölüştürme | Müşriklerin melekleri kız çocukları sayarak Allah’a nispet etmeleri, erkek çocukları ise kendilerine ayırmaları şeklindeki bencil ve mantıksız paylaşım zihniyetinin iptali (Necm 53:22). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Uluhiyet ve tenzih | Müşriklerin kendi aşağı gördüklerini Allah'a yakıştırmasındaki mantıki çelişki ve ontolojik edepsizlik | İlah tasavvurundaki ahlaki ve mantıksal tutarsızlık |
| Fıkıh | Miras ve ganimet taksimi | Hak sahiplerine pay dağıtılırken tarafgirlik yapmanın ve birinin hissesinden kısmanın haram oluşu | Batıl ve eksik bölüştürme yasağı |
| Tefsir | Lafız ve fonetik tahlil | Kelimenin vezninin özgünlüğü, benzeri olmayan bir vasıf kalıbı oluşu ve ayet sonundaki tını sertliği | Çarpıklığı lafzen de hissettiren istisnai yapı |
| Hadis | Taksimat ahlakı | Veri bulunamadı | Hadis metinlerinde ıstılahi bir yoğunlaşma tespit edilmedi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ulûhiyet tasavvuru | Asimetrik nispet | Şirk mantığının temelsizliğini gösterme | İnsanın beğenmediğini yaratıcısına layık görme küstahlığını teşhir eder. | Kesin |
| İlmi | Mantık ve tutarlılık | Mantıksal çelişki | Hatalı önermeyi çürütme | Kendi kabullerine dahi uymayan bir önermenin epistemolojik geçersizliğini açığa çıkarır. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve adalet | Ayrımcı taksimat | Kamusal adaletsizliği niteleme | Güçlünün kendine imtiyaz, zayıfa külfet yüklediği gayrimeşru düzeni reddeder. | Güçlü |
| İktisadi | Gelir bölüşümü | Çarpık dağılım | Haksız artık-değer transferini engelleme | Ortak kaynakların bir zümre lehine taraflı ve haksız paylaşımını mahkûm eder. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Asimetrik dağılım ve bozuk matris | Simetri ekseni kaymış, toplam değerin hakkaniyetli dağılmadığı ve katsayıların taraflı ağırlıklandırıldığı dengesiz sistem hali. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Çıkar çatışmasında taraflı tahsisat | Karar alıcının hem paylaştıran hem pay alan olduğu durumlarda ortaya çıkan bilişsel önyargı ve keyfi kaynak bölüşümü. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca «kusurlu veya noksan bir taksim» şeklinde teknik bir oran hatası gibi algılamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Taksimin arkasındaki ahlaki çürüme, zihniyet çelişkisi, karşı tarafı aşağılayıp kendini üstün tutma kibri ve şirkin mantıksal iflası. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetin getirdiği derin teolojik ve ahlaki eleştiriyi sıradan bir miras bölüşümü seviyesine indirgeyerek müşrik aklın ontolojik küstahlığını görememek. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Müşrik zihniyetin kendi içinde düştüğü apaçık mantıksal tutarsızlığı tek bir kelimeyle ve son derece sarsıcı bir tonla deşifre eden özgün bir kullanımdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Putperestlerin melekleri Allah’ın kızları saydığı, buna karşılık kız çocuk sahibi olmayı kendilerine zül gördüğü batıl inançları eleştiren ayetlerde (Necm 53:21-22). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Şirkin sadece bir inanç hatası değil, aynı zamanda bencilce, ahlaksızca ve mantıksızca kurgulanmış bir çıkar ve taksimat sahtekarlığı olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir bölüştürme esnasında karşı tarafın payını kesip kısarak kendine fazlasını ayırmak, hakkı eksiltmek.
- Soyut anlamBir önermede veya hükümde çifte standart uygulayarak kendi lehine taraflı, mantıksız ve adaletsiz bir denge kurmak.
- Sistematik karşılıkHem ontolojik hem iktisadi hem ahlaki düzlemde simetrinin ve hakkaniyetin bilinçli biçimde bozulması hali.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde paylaştırma fonksiyonunu, öznenin kendisine ayırdığı payı, karşı tarafa bıraktığı payı temsil eder. Çarpık taksimat (), öznenin miktar olarak kendine büyüğü alması (), fakat değer ve kıymet atfında () en aşağı gördüğünü karşı tarafa yıkıp () çifte standart üretmesiyle oluşan dengesizliği sembolize eder.