ضيع

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ض-ي-ع5 sîga, 76 mücavir kök, 10 ayet, 8 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.صبرأُضِيعُنُضِيعُصلحضيعيُضِيعُأجرحسنلِيُضِيعَعملخمصصوبرغب

KökSîga 5Ayet 10Sure 8Mücavir 76

▶ Ağı aç (3B)

ضيع

ض - ي - ع

KÖK
  • 10 geçiş
  • 10 ayet
  • 5 sîga
  • 10 sözlük

Kur'an'daki karşılığı: Zayi eder

Notlarım

Sözlükler(10)

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.730 harf
باب العين والضّاد وواي معهما ع ض و، ع و ض، ض و ع، ض ي ع، ض ع و، و ض ع عضو: العُضْوُ والعِضْوُ - لغتان - كلّ عظم وافر من الجسد بلحمه. والعِضة: القطعة من الشيء؛ عضّيت الشيء عِضةً عِضةً إذا وزّعته بكذا، قال: وليس دين الله بالمُعَضَّى وقوله تعالى: "جعلوا القرآن عضين"، أي: عضةً عضةً تفرقوا فيه فآمنوا ببعضه وكفروا ببعضه. عوض: العِوَضُ معروف، يقال: عِضْتُه عِياضاً وعَوْضاً، والاسم: العِوَضُ،
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR394 harf
ضاعَ الشيءُ يَضيعُ ضَيْعَةً وضَياعاً بالفتح، أي هلك، ومنه قولهم: فلان بدارِ مضيَعَةٍ. ورجلٌ مِضْياعٌ للمال، أي مُضَيِّعٌ. والإضاعَةُ والتَضْييعُ بمعنًى. والضَيْعَةُ: العقارُ، والجمع ضِياعٌ وضِيَعٌ أيضاً. وأضاعَ الرجل، إذا فشتْ ضِياعُهُ وكثرتْ، فهو مُضيعٌ. وتصغير الضَيْعَةِ ضُيَيْعَةٌ، ولا تقل ضُوَيْعَةٌ. وقولهم: فلان يأكل في مِعًى ضائِعٍ، أي جائعٍ. وتَضَيَّعَ المسكَ: لغةٌ في تَضَوّع، أي فاح.
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR5.928 harf
(باب الضاد والياء وما يثلثهما) (ضيل) الضاد والياء واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على نَباتٍ معروف. من ذلك الضَّالُ: السِّدْرُ البَرّيّ.الواحدة ضالة. قال الفرَّاء: أَضَالَت الأرض، وأضْيَلَت، إِذا صارَ فيها الضَّالُ. ويقال إنَّ الضَّالَةَ: بُرَة النّاقة. قال ابنُ ميّادة: قطعتُ بمِصلالِ الخِشاشِ يردُّها *** على الكَرْهِ منها ضالةٌ وجديلُ([1])(ضيح) الضاد والياء والحاء أُصَيلٌ صحيح، وهو اللَّبن الممزوج،
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR312 harf
- ضاع الشيء يضيع ضياعا، وأضعته وضيعته. قال تعالى: ﴿لا أضيع عمل عامل منكم﴾ [آل عمران/195]، ﴿إنا لا نضيع أجر من أحسن عملا﴾ [الكهف/30]، ﴿وما كان الله ليضيع إيمانكم﴾ [البقرة/143]، ﴿لا يضيع أجر المحسنين﴾ [التوبة/120]، وضيعة الرجل: عقاره الذي يضيع ما لم يفتقد، وجمعه: ضياع، وتضيع الريح: إذا هبت هبوبا يضيع ما هبت عليه.
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR531 harf
ض ي ع ضاع عياله ضيعة وضياعاً وتركتهم بضيعة ومضيعة‏.‏ وبلدكم منساة العلم ومضيعة العالم‏.‏ وشيء مضاع ومضيع‏.‏ وقيل‏:‏ إضاعة النساء أن لا يتزوجن في الأكفاء‏.‏ ويقال‏:‏ ما ضيعتك‏:‏ ما عملك وضنعتك‏.‏ وفشت عليك الضيعة حتى لا تدري بأي أمر تأخذ أي كثرت أشغالك وأمورك وانتشرت عليك‏.‏ وقال عبد الله ابن شرية في علم الأخبار‏:‏ هي ضيعتي وضيعة آبائي من قبلي‏.‏ وسمعت منهم من يقول لبغلة‏:‏ ما ضيعة هذه
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR4.702 harf
ضَيْعةُ الرجل : حِرْفَتُه وصِناعتُه ومعاشُه وكسبه . يقال : ما ضَيْعَتُك أَي ما حِرْفَتُك . وإِذا انتشرت على الرجل أَسبابه قيل : فشَت ضَيْعَتُه حتى لا يدري بأَيِّها يبدأُ ومعنى فشت أَي كثرت . قال شمر : كانت ضَيْعةُ العرب سِياسةَ الإِبل والغنم قال : ويدخل في الضَّيْعَة الحِرْفة والتجارة . يقال للرجل : قم إِلى ضَيْعَتِك . قال الأَزهري : الضَّيْعَةُ و الضِّياعُ عند الحاضرة مال الرجل من النخل والكرْم
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR425 harf
* ض ي ع * * ضاعَ * الشيء يضيع * ضِيَاعاً * و * ضَيَاعاً * بكسر الضاد وفتحها أي هلك وفلان بدار * مَضِيعةٍ * بوزن معيشة و * الإضَاعَةُ * و * التَّضْييعُ * بمعنى و * الضَّيْعَةُ * العقار والجمع * ضِيَاعٌ * و * ضِيَعٌ * كبدرة وبدر وتصغير الضيعة * ضُيَيْعَةٌ * ولا تقل ضويعة قلت قال الأزهري * الضَّيْعَةُ * عند الحاضرة النخل والكرم والأرض والعرب لا تعرف الضيعة إلا الحرفة والصناعة و * تَضَيَّعَ * المسك
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR5.459 harf
ضاع يضيع ضيعا، بالفتح ويكسر، وضيعة، وضياعا، بالفتح: هلك وتلف، قال متمم بن نويرة اليربوعي رضي الله عنه: ذاك الضياع، فإن حززت بمدية كفي فقولي محسن ما يصنـع وفي حديث سعد: إني أخاف على الأعناب الضيعة، أي أنها تضيع وتتلف. ضاع الشيء ضيعة وضياعا: صار مهملا، ومنه ضاعت الإبل، وضاع العيال، إذا خلوا من الرعاية والتعهد، وأهملوا. والضياع أيضا، أي بالفتح: العيال نفسه،
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR11.819 harf
ضَاعَ 1 ضَاعَ ذ , aor. يَضِيعُ, inf. n. ضَيَاعٌ and ضَيْعَةٌ (S, Mgh, O, Msb, K) and ضَيْعٌ and ضِيعٌ, (K,) It (a thing, S, Mgh, O, Msb) perished, came to nought, passed away, or became lost. (S, O, Msb, K.) It is said in a trad. of Saad, اـِنِّى أَخَافُ عَلَى الأَعْنَابِ الضَّيْعُةَ i. e. [Verily I fear, for the grapes,] their [lit. the] perishing, or becoming lost. (TA.) ― -b2- And ضاع, (K,
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR860 harf
ضَاعَ ضَاعَ ( y ) I ( n. ac. ضَيْع 1 , ضَيْعَة 1t , ضِيْع 2 , ضَيَاْع 22 ), a. Perished; became lost. b. Was neglected. ضَيَّعَ ضَيَّعَ II , a. Lost, mislaid. b. Wasted, squandered. c. Neglected; ruined. أَضْيَعَ أَضْيَعَ IV , a. see II (a) , ( b ), ( c ). d. Had large estates, had landed property. e. Perceived he had lost something. ضَيْع ضَيْع 1 , a. Loss. ضَيْعَة ضَيْعَة
Tamamını oku

Sîgalar(5)

Mücavir kökler76 mücavir (97 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. أجر

    7 ortak ayet · (EaCR) “Acur” tuğla demektir

  2. حسن

    6 ortak ayet · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…

  3. يوسف

    2 ortak ayet · Çorak yer anlamına gelen “esef”ten türemiştir

  4. خمص

    1 ortak ayet · Hames yumuşak toprağa ayak basılınca toprakta meydana gelen…

  5. صلح

    3 ortak ayet · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir

  6. ظمأ

    1 ortak ayet · Susamak

  7. صوب

    2 ortak ayet · Sağanak yağmur demektir

  8. وسط

    1 ortak ayet · Orta

  9. وطأ

    1 ortak ayet · “Vita” minder demektir

  10. صلو

    2 ortak ayet · Namaz

  11. صبر

    2 ortak ayet · Granit taş demektir

  12. رغب

    1 ortak ayet · Sel yığıntısı alüvyonlu topraktır

Geçtiği ayetler(10)

  1. يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ

    Zayi ederOnlar Allah’tan gelen bir nimet ve kerem ile ve Allah’ın mü’minlerin mükafatını zayi etmeyeceği müjdesiyle sevinirler.

  2. … كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صَالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ

    Zayi ederGerek Medine’liler için, gerekse onların çevresinde bulunan Bedeviler için; Allah’ın peygamberinden geri kalmak, kendilerini ona tercih etmek yaraşmaz. Çünkü Allah yolunda susuzluk, yorgunluk, açlık, kafirleri kızdıracak bir yere ayak basmak ve düşmana karşı başarı kazanmak karşılığında; onlara mutlaka bir salih amel yazılır. Muhakkak ki Allah, ihsan edenlerin mükafatını zayi etmez.

  3. وَاصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ

    Zayi ederSabret, çünkü Allah ihsan edenlerin ücretini zayi etmez.

  4. قَالُوا أَئِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ قَالَ أَنَا يُوسُفُ وَهَذَا أَخِي قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ

    Zayi ederDediler ki: Yoksa sen gerçekten Yusuf musun? O da dedi ki: Ben, Yusuf’um, bu da kardeşim. Doğrusu Allah, size lutfetti. Çünkü kim sakınır ve sabrederse; muhakkak ki Allah, ihsan edenlerin ecrini zayi etmez.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökضيع
YapıÜçlü
Özel DurumEcvef (orta harfi yâ)
Bağlamsal Yakın Köklerفوت, هلك, خسر
Zıt Kökحفظ
Çekirdek Özet 1Bir varlığın veya hakkın gözetimsizlik, bakımsızlık ve ilgisizlik sebebiyle elden çıkması, işlevsizleşerek heba olması
Çekirdek Özet 2İlahî adaletin teminatı olarak amellerin ve imanın asla heder edilmemesi; insanın ise sorumluluğu terk ederek ibadeti zayi etmesi
Çekirdek Özet 3Varlık, amel ve hakların muhafaza altına alınarak entropik çöküşe ve heder oluşa karşı korunması gerekliliği
Kritik Hata RiskiKökün yalnızca sıradan bir eşya kaybı sanılarak namazın ve amelin zayi edilmesinin doğurduğu itikadi ve ahlaki yıkımın gözden kaçırılması

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
ضيDaralma, baskılanma, sınırların sıkışması veya varlığın eksilerek zedelenmesi; nitekim ضيق alanın daralmasını, ضير eksilerek zarara uğramayı, ضيز payın eksiltilmesini, ضيف ise sığınarak sınırın kenarına yanaşmayı gösterir.عBoğaz harfi ayn harfinin sağladığı açığa çıkma, yayılma ve dışa salınım etkisiyle, daralan veya sahipsiz kalan varlığın tamamen elden çıkıp heba olması ve dağılarak kaybolması anlamı kesinleşmiştir.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
ضOlta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırmaSıkışma, baskı altında kalma ve sınırın daralması hareketini verir; harf ص ikizinden türetme olup yoğun bir tutma ve kıstırma baskısını taşır.
يEl ve kol; iş, yapma, uzanmaİnsanın müdahalesini, tasarrufunu, sahiplenmesini ve iş yapma kudretini simgeler.
عGöz; görme, bilme, kaynakDenetimi, gözetimi, farkındalığı ve varlığın başında durup onu koruma bilincini temsil eder.
ضيعİnsanın tasarruf elinin ي ve gözetici bakışının ع gevşeyerek koruyucu baskıyı ض yitirmesi sonucu nesnenin kontrol dışına çıkarak heba olması ve kaybolması hareketini bütünleştirir.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir sürünün çobansız, bir malın muhafazasız bırakılarak sahipsiz kalması, telef olması; ayrıca sürekli bakım ve gözetim isteyen, terk edildiğinde kuruyup heba olan bağ, bahçe, akar ve zanaat mülkü.
Cahiliye şiiri kullanımıŞemmâh bin Dırâr bir beytinde kavminin dini ve emaneti ihmal edip ziyan etmesini bu kökle kınar: أعائش ما لأهلك لا أراهم / أضاعوا الدين أم خبلوا جنونا
Erken Arapça kullanımİbn Mes'ûd'un rivayetinde dünyalığa ve sürekli bakım isteyen mülke dalıp asıl vazifeyi unutmayı yeren لا تتخذوا الضيعة فترغبوا في الدنيا ifadesi ile Hz. Peygamber'in malı boş yere heba etmeyi yasaklayan idâatü'l-mâl yasağı.

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde ضيع kökü, özellikle Güney-Batı Sami sahasında belirginleşen zengin bir semantik çekirdeğe sahiptir. Kökün temelinde bir şeyin gözetimsiz kalarak sınırlarını kaybetmesi, sahipsiz kalarak heba olması fikri yer alır. İbranice ve Süryanice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde kök doğrudan ض-ي-ع harfleriyle değil, ses denkliği ekseninde צ-ו-ע veya צ-ע-ה kökleriyle (eğilme, yıkılma, başıboş ve sahipsiz dolaşma) anlamsal bir kesişim gösterir. Ancak Arapçada kök, somut bedevi tecrübesinden (sürünün güdülmeyip kurda kuşa yem olması) yerleşik hayatın ziraat ve mülk idaresine (day'ah: ihmal edildiğinde helak olan bağ ve zanaat) doğru kesintisiz bir soyutlama çizgisi izlemiştir. İhmal edilen varlığın geri döndürülemez biçimde yok oluşunu niteleyen bu yapı, Arap dilinde koruma ve muhafaza zıddı olarak müstakil ve merkezi bir konuma oturmuştur.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönÇekirdeğin bakımsızlık sonucu heder olmayı niteleyen ecvef fiil formuna evrilmesiVarlığın özünü koruyan denetimin kalkmasıyla değerin yok olması; day'ah (akar/zanaat) isminden türeyen fonksiyonel kayıp bağıKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiKuzeybatı Sami dillerindeki başıboş kalma ve kayba uğrama çağrışımlı köklerle paralellikDoğrudan üçlü harf denkliğinden ziyade semantik çekirdek ortaklığı ve fonetik kayma sınırında kalmasıGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıAfro-Asyatik dil ailesinin diğer kollarında bu kökle doğrudan kanıtlanmış bir eşdeğer tespit edilmemiştirVeri bulunamadı

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, David Cohen, Brown-Driver-Briggs.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
ضيعAnlamlıKaybolma, heba olma, zayi etmeGözetimsizlik yüzünden varlığın yok olması veya hakkın ödenmeyip boşa çıkarılmasıHedef kök; Kur'an'da geçer
ضعيAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir
يضعKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKur'an'da bağımsız kök olarak geçmez; وضع kökünün muzari biçimidir
يعضKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKur'an'da bağımsız kök olarak geçmez; عضض kökünün muzari biçimidir
عضيAnlamlıParçalara ayırma, bölmeBütünlüğü bozarak uzuvlara ayırma, parçalayarak işlevsiz kılmaKur'an'da geçer (Hicr 15:91); parçalama yoluyla yok etme anlam bağı
عيضAnlamlıBedel, ivaz, karşılık vermeKaybedilen bir şeyin yerine yenisini koyma ve telafi etmeKur'an'da geçmez; zayi olanın ikamesi olarak tamamlayıcı anlam ilgisi

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
ضيعMerkezKayıp ve heder olmaGözetim ve bakım eksikliğinden kaynaklanan, hak ve amelin boşa gitmesini ifade eden kayıpBir değerin ihmal yüzünden işlevsiz kalarak kaybolması
فوتKomşuKaçırma ve elde edememeVaktin veya imkanın elden kaçması; henüz elde edilememiş fırsatın kaçırılması yönüyle ayrılırHedef kök eldekinin ihmalle kaybı iken, fevt yakalanamayan imkandır
هلكKomşuYok oluş ve tükenmeVarlığın bütünüyle fiziki ve ontolojik olarak çökmesi ve tamamen yok olması yönüyle ayrılırHedef kök hak ve amelin boşa çıkmasını, helak ise toptan yok oluşu bildirir
خسرKomşuZarar ve sermaye kaybıBir mübadele veya amel sürecinde çıktının girdiden az olması ve sermayenin eksilmesiyle ayrılırHedef kök doğrudan kaybolup gitmeyi, husr ise bilançodaki eksilmeyi anlatır
حفظZıtKoruma ve gözetimDeğerin, amelin ve hakkın titiz bir kayıt ve gözetimle ziyan olmaktan muhafaza edilmesiZayi olmanın mutlak zıddı olup varlığın eksiksiz korunmasıdır

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaضيعKaybolma, heder olma, zayi etmeGözetimsizlik sebebiyle hakkın, amelin veya malın boşa gitmesiKesin
Latinceperdere, amittereKaybetmek, telef etmek, boşa harcamakMaddi kayıp ve ziyanı karşılar; ancak kökün ilahi adalet ve amel bağlamındaki muhafaza karşıtlığını tam yansıtmazGüçlü
İngilizceto waste, to lose, to forfeitZayi etmek, heba etmek, kaybetmekTo waste ihmal kaynaklı heder olmayı, to forfeit ise hakkın düşmesini karşılar; ecrin heba olmaması derinliğini bağlam kurarGüçlü
Almancavergeuden, verlieren, einbüßenHeba etmek, kaybetmek, ziyan etmekVergeuden ihmal ve israf boyutunu, einbüßen ise hak veya değer kaybını başarılı biçimde karşılarGüçlü
Fransızcaperdre, gaspillerKaybetmek, israf etmek, heder etmekGaspiller amelin ve kaynağın dikkatsizce boşa harcanmasını, perdre ise genel kaybı ifade ederGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Collins-Robert French Dictionary.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
يُضِيعُ / نُضِيعُ / أُضِيعُ (Olumsuz yapı ile)İyiliklerin ve ecrin karşılıksız bırakılmaması, ilahî adalette hakkın heba edilmemesiSalih amel işleyenlerin, sabredenlerin ve ıslahatçıların çabalarının Allah katında mutlak koruma altında olduğu bağlamlar (Âl-i İmrân 3:171, 3:195; Tevbe 9:120; Hûd 11:115; Yûsuf 12:56, 12:90; A'râf 7:170; Kehf 18:30)
لِيُضِيعَ (Olumsuz yapı ile)İmanın ve önceki ibadetlerin geçersiz kılınmamasıKıble değişimi sonrasında müminlerin önceki namazlarının ve samimi yönelişlerinin hükümsüz kalmayacağı teminatı (Bakara 2:143)
أَضَاعُوا (Olumlu/Haberî yapı ile)İbadetin terk edilmesi, vaktinin ve ruhunun heder edilmesiHidayet çizgisinden saparak namazı zayi eden ve şehvetlerine uyarak helake sürüklenen nesillerin akıbeti (Meryem 19:59)

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamAdalet-i ilahiye ve amel-ceza dengesiAllah'ın salih amelleri zayi etmeyeceği ilkesi; amellerin boşa çıkması (ihbât) ile korunması arasındaki ilahî vaat ve adalet güvencesiKulun hiçbir haklı eyleminin karşılıksız kalmayacağı ontolojik kesinlik
Fıkıhİbadetlerin ifası ve malın korunmasıNamazın vaktinde kılınmayarak zayi edilmesi hükmü; yetim ve kamu malının heba edilmesinin (idâatü'l-mâl) haramlığıİhmal ve gevşeklik sebebiyle doğan sorumluluk ve tazmin borcu
Tefsirİmanın ve namazın zayi edilmemesi âyetleriBakara 2:143'te geçen "iman" kelimesinin önceki kıbleye kılınan namazları ifade ettiği tespiti ve Meryem 19:59'da namazı zayi etmenin büsbütün terk mi yoksa vakti geciktirmek mi olduğu tartışmasıİman ile ibadetin zayi olmaya karşı birbirini koruyan ayrılmazlığı
HadisMal ve imkanların korunması nehyiHz. Peygamber'in dedikodu ve çok soru sormakla birlikte malı zayi etmeyi (idâatü'l-mâl) açıkça yasaklamasıKaynakların şuursuzca tüketilmesinin ve görevin ihmalinin ahlaki vebali

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
Diniİbadet ve amel bilinciİlahî muhafaza güvencesiAmelin değerini korumakMüminin ortaya koyduğu hiçbir gayretin kozmik düzlemde boşa gitmeyeceği inancı ibadette sebatı sağlarKesin
İlmiEpistemoloji ve kayıt düzeniMetodik korumaBilgiyi heder olmaktan kurtarmakİlmi verilerin ve delillerin ihmal edilmeksizin tespiti, cehalet ve unutuluş kaynaklı bilgi zayiatını önlerGüçlü
SiyasiKamu yönetimi ve tebaa hukukuLiyakat ve emanet bilinciKamu hakkını heba etmemekYöneticilerin ihmalkarlığı toplumun adaletini ve can-mal güvenliğini zayi ederek idari meşruiyeti yıkarGüçlü
İktisadiKaynak idaresi ve mülkiyetDeğer ve sermaye muhafazasıİsrafı ve atıl kalmayı engellemekMalın ve sermayenin verimsiz kılınarak zayi edilmesi iktisadi dengenin ve refahın çöküşüne yol açarKesin

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerEntropi ve enerjinin korunumuKapalı bir sistemde enerjinin yok olmaması gibi ilahî yasada ameller zayi olmaz; ancak denetimsiz sistemde kullanılabilir enerjinin heba olması gibi ihmal de verimi sıfırlarGüçlü
Beşeri bilimlerKurumsal sermaye kaybı ve ihmal kuramıHukuk ve sosyolojide denetim mekanizmalarının işletilmemesi sonucu kurumsal hafızanın, hakların ve insan kaynağının işlevsizleşerek tasfiye olmasıKesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökü yalnızca gündelik bir eşyayı kaybetmek veya boş vakit geçirmek gibi yüzeysel ve bireysel bir dikkatsizlik seviyesine indirgemek.
Kur'an içi daha geniş anlamKökün Kur'an'da mutlak bir ilahî adalet ilkesi olarak "ameli ve imanı asla karşılıksız bırakmama" yasasını temsil ettiğini; insanın zayi etmesinin ise hayatın mihveri olan namazı terk edip arzulara teslim olmak anlamına geldiğini gözden kaçırmamak gerekir.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataÇabalarının karşılıksız kalacağı zannıyla ümitsizliğe düşmek yahut Meryem 19:59'daki namazı zayi etme ikazını basit bir ihmal sayıp toplumsal ve ahlaki çözülmenin temel sebebi olduğunu fark edememek.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Varlık nizamında hiçbir samimi gayretin, ıslahat çabasının ve imanın sahipsiz kalmayacağını ilan ederek müminin ahlaki eylemine ontolojik bir dokunulmazlık ve değer kazandırdığı için hayatidir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Muhsinlerin ecrinin eksiksiz ödeneceğini bildiren vaat âyetlerinde (Âl-i İmrân, Hûd, Tevbe, Yûsuf, Kehf) ve toplumların dinden uzaklaşma sürecini özetleyen kavim kıssalarında belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Sonuçları hemen dünyada görülmeyen salih amellerin boşa gittiği vehmini yıkar; ibadetteki savsaklamanın sadece ferdî bir kusur değil, topyekun bir zihniyet ve istikamet kaybı olduğunu ortaya koyar.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBir sürünün, malın veya sürekli bakım isteyen bir akarın (day'ah) çobansız ve gözetimsiz bırakılması neticesinde telef olması, dağılıp gitmesi.
  • Soyut anlamAmelin, inancın ve hakkın ihmal edilerek değerini yitirmesi; insanın varoluşsal sorumluluğu terk etmesi, buna karşılık ilahî adaletin hiçbir emeği heba etmemesi.
  • Sistematik karşılıkİlahî düzlemde adaletin ve mükâfatın mutlak korunumu kanunu; beşerî düzlemde ise denetim ve ibadetin aksatılmasıyla başlayan entropik değer çöküşü.
  • LaTeX modeliV=A⋅(1−D)
  • LaTeX açıklamasıModelde V korunan ve varlığını sürdüren nihai değeri, A ortaya konulan ameli ve potansiyeli, D ise gözetimsizlik, heva ve ihmal sebebiyle oluşan zayiat katsayısını (0≤D≤1) temsil eder. İlahî nizamda salih ameller için D=0 olup amel asla eksilmeksizin korunur (V=A). İnsanın namazı ve sorumluluklarını zayi ettiği fısk ortamında ise D=1 haline gelir ve ortaya konan varoluşsal değer sıfırlanarak (V=0) tam bir hüsran doğar.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ض