بخس

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ب-خ-س5 sîga, 75 mücavir kök, 7 ayet, 6 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.أنسيَبْخَسْوزنتَبْخَسُوابَخْسًابخسعثوفسدكيلتجر

KökSîga 5Ayet 7Sure 6Mücavir 75

▶ Ağı aç (3B)

بخس

ب - خ - س

KÖK
  • 7 geçiş
  • 7 ayet
  • 5 sîga
  • 13 sözlük

Çalgın ekin, cılız ekin demektir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Çalgın ekin, cılız ekin demektir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.485 harf
باب الخاء والسين والباء معهما خ ب س، س خ ب، ب خ س، س ب خ مستعملات خبس: أسد خابِسٌ وخبَاسٌ وخَبُوسٌ وخُنابسٌ، وخَبْسُهُ: أخذه بكفهِ. والخُباسةُ: ما يُخبس، أي: يؤخذ. قال: خُباساتُ الفوارس كل يومٍ يواري شمسه رهج الغبارِ والخُباسةُ: الغنيمة، قال أبو زبيد: ولكني ضبـارمة جـمـوحٌ على الأقرانِ مجترء خَبُوسُ سخب: السِّخابُ: قلادة تتخذ من قرنفل وسك ومحلبٍ، ليس فيها من الجوهر شيء، وجمعه: سُخُبٌ.
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR343 harf
البَخْسُ: الناقص. يقال: شَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ. وقد بَخَسَهُ حقَّه يَبْخَسُهُ بَخْساً، إذا نقَصَه. يقال للبيع إذا كان قَصْداً: لا بَخْسَ فيه ولا شَطَط. وفي المثل: تَحْسَبُها حمقاءَ وهي باخِسٌ. والبَخْسُ أيضاً: أرض تُنْبِتُ من غير سَقْي. قال الأمويّ: يقال بَخَّسَ المُخُّ تَبْخيساً، أي نقص ولم يَبْقَ إلا في السُلامى والعين، وهو آخر ما يبقَى.
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR4.260 harf
خ س ب خبس ، سخب ، سبخ ، بخس : مستعملة . خبس : قال الليث : أَسَدٌ خبَّاسٌ وخابِسٌ وخَبُوسٌ وخُنابِسٌ ، وخَبْسُه أخْذُه ، وأُسْدٌ خَوابِسُ . أَبو عبيد _ عن الأصمعي _ الخُبَاسةُ ما تَخَبَّسْتَ من شيء _ أي : أخذْته وغنِمته . ومنه يقال : رجلٌ خَبَّاسٌ . سخب : قال الليث : السِّخابُ قِلادةٌ تُتَّخَذ من قَرَنْفُلِ وسُكٍّ ومحلبٍ . . . ليس فيها من اللُّؤلؤ شيءٌ . قلت : السِّخابُ _ عند العرب _ كلُّ قِلادة
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR9.188 harf
(باب الباء والحاء وما معهما في الثلاثي) (بحر) الباء والحاء والراء. قال الخليل سمِّي البَحر بحراً لاستبحارِه وهو انبساطُه وسَعَتُه. واستبحر* فلانٌ في العلم، وتبَحَّر الرّاعي في رِعْيٍ كثير. قال أميّة([1]): انعِقْ بِضَانِكَ في بَقْلٍ تَبَحَّرُهُ *** بَيْنَ الأباطِح واحبِسْها بِجِلْدَانِ([2])وتبحَّر فلانٌ في المال. ورجلٌ بَحْرٌ، إذا كان سخيّاً، سمَّوْه لفَيضِ كفِّه بالعطاءِ كما يَفيض البحر. قال
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR310 harf
- البخس: نقص الشيء على سبيل الظلم، قال تعالى: ﴿وهم فيها لا يبخسون﴾ [هود/15]، وقال تعالى: ﴿ولا تبخسوا الناس أشياءهم﴾ [الأعراف/85]، والبخس والباخس: الشيء الطفيف الناقص، وقوله تعالى: ﴿وشروه بثمن بخس﴾ [يوسف/20] قيل: معناه: باخس، أي: ناقص، وقيل: مبخوس أي: منقوص، ويقال: تباخسوا أي: تناقصوا وتغابنوا فبخس بعضهم بعضا.
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR304 harf
ب خ س بخس الكيال مكياله‏.‏ وفي المثل‏:‏ ‏"‏ تحسبها حمقاء وهي باخس ‏"‏‏.‏ وبخس الناس‏:‏ مكسهم وضرب عليهم بخساً فاحشاً‏.‏ قال‏:‏ وفي كـل أسـواق العـراق إتـاوة وفي كل ما باع امرؤ بخس درهم ولا تبخـس أخاك حقه‏.‏ وباعه بثمن بخس أي مبخوس‏.‏ ومنه بخس المخ وتبخس إذا دخل في السلامى والعين وهو آخر ما يبقى‏.‏
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR2.278 harf
البَخْسُ: النَّقْصُ. بَخَسَه حَقَّه يَبْخَسُه بَخْساً إِذا نقصه؛ وامرأَة باخِسٌ وباخِسَةٌ. وفي المثل في الرجل تَحْسَبُه مغفلاً وهو ذو نَكْراءَ: تَحسَبُها حمقاءَ وهي باخِسٌ أَو باخِسَةٌ؛ أَبو العباس: باخِسٌ بمعنى ظالم، ولا تَبْخَسُوا الناس. لا تظلموهم. والبَخْسُ من الظلم أَنْ تَبْخَسَ أَخاك حَقَّه فتنقصه كا يَبْخَسُ الكيالُ مكياله فينقصه. وقوله عز وجل: فلا يَخافُ بَخْساً ولا رَهَقاً؛ أَي لا ينقص
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR138 harf
* ب خ س * * البَخْسُ * الناقص يقال شراه بثمن بخس وقد * بَخَسَهُ * حقه أي نقصه وبابه قطع ويقال للبيع إذا كان قصدا لا * بَخْسَ * فيه ولا شطط
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR2.246 harf
البخس: النقص والظلم، وقد بخسه بخسا، كمنعه، وقوله تعالى: ولا تبخسوا الناس أي لا تظلموهم، وقوله تعالى: فلا يخاف بخسا ولا رهقا أي لا ينقص من ثواب عمله، ولا رهقا، أي ظلما. وقوله تعالى: وشروه بثمن بخس ، وقال الزجاج: بخس أي ظلم، لأن الإنسان الموجود لا يجوز بيعه، وقيل: إنه ناقص دون ما يجب، وقيل: دون ثمنه، وجاء في التفسير: أنه بيع بعشرين درهما، وقيل باثنين وعشرين درهما، أخذ كل واحد من إخوته درهمين،
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR3.207 harf
بَخَسَهُ 1 بَخَسَهُ بخس بخسه بخسة خس خسة , aor. بَخَسَ , inf. n. بَخْسٌ, He diminished it; lessened it; made it deficient, or defective: (S, A, Msb, K:) or he made it faulty. (Msb.) You say, بَخَسَ الكَيَّالُ [for بَخَسَ الكَيَّالُ الكَيْلَ The measurer made defective measure]. (A.) And of a just sale, لَا بَخْسَ فِيهِ وَ لَا شَطَطَ, (S,) or وَلَا شُطُوطَ, (T, TA,) [There is no deficiency in it
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR332 harf
بَخَسَ بَخَسَ A ( n. ac. بَخْس 1 ), a. Diminished. b. Wronged, defrauded. c. Put out ( the eye of ). تَبَاْخَسَ تَبَاْخَسَ VI , a. Defrauded one another. بَخْس بَخْس 1 , ( pl. بُخُوْس 27 ), a. Deficient, defective. b. Low ( price ). بَخِس بَخِس 5 , a. Low priced: cheap. بَاْخِس بَاْخِس 21 , a. Tyrannous, tyrannical.
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR10.182 harf
بخس بَخَسَ - يَبْخَسُ - بَخْس - بَخْساً بَخَسَ - يَبْخَسُ + كائن + كائناً + شيئاً: أنقصه حقه بتقدير ثمن الشيء بأقل من الصواب بَخَسَ - يَبْخَسُ + كائن + شيئاً + من كائن أوشيء: أنقصه من حقه وثمنه شيئاً بتقدير ثمنه أقل من الصواب بَخْس: على وزن "فـَعـْل": اسم فعل من " بَخَسَ - يَبْخَسُ ": إنقاص حق الآخر بتقدير الثمن بأقل من الصواب: وهو كذلك اسم
Tamamını oku

Sîgalar(5)

Mücavir kökler75 mücavir (97 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. عثو

    2 ortak ayet · Sopa, değnek demektir

  2. فسد

    3 ortak ayet · Fesad “Visad” yıkılmış uzanmış ağaç parçası, yastık…

  3. وفي

    3 ortak ayet · “Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler…

  4. كيل

    2 ortak ayet · Kile ölçü birimidir

  5. وزن

    2 ortak ayet · Terazi demektir

  6. قسط

    2 ortak ayet · Bir şeyi böldükten sonraki yarım parçası, “nısf” bölmeden…

  7. درهم

    1 ortak ayet · Dirhemler

  8. زهد

    1 ortak ayet · Zade : Azık demektir

  9. شيأ

    4 ortak ayet · Şey

  10. سأم

    1 ortak ayet · Körleşmiş bıçaktır

  11. أنس

    3 ortak ayet · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir

  12. تجر

    1 ortak ayet · Vicar tilki ve sırtlan gibi hayvanların inleri demektir

Geçtiği ayetler(7)

  1. … جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا …

    Değeri eksiltmeyinMedyen’e de kardeşleri Şuayb’ı. Dedi ki: Ey kavmim; Allah’a kulluk edin. Sizin O’ndan başka hiç bir ilahınız yoktur. Rabbınızdan size apaçık bir burhan gelmiştir. O halde ölçüyü ve tartıyı doğru tutun. İnsanların eşyasını eksik vermeyin. Ve o, ıslah olduktan sonra yeryüzünde fesad çıkarmayın. Bunlar, sizin için hayırlıdır, eğer mü’minlerden iseniz.

  2. وَيَاقَوْمِ أَوْفُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ

    Değeri eksiltirsinizEy kavmim; ölçüyü ve tartıyı yerine getirin. İnsanlara eşyalarını eksik vermeyin, yeryüzünde bozgunculuk yaparak karışıklık çıkarmayın.

  3. وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ

    Değeri eksiltirsinizİnsanların eşyasını azaltmayın ve yeryüzünde bozgunculuk yaparak karışıklık çıkarmayın.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökبخس
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerنقص, طفف, غبن, هضم
Zıt Kökوفى
Çekirdek Özet 1Bir şeyin hakkı olan değerini, miktarını veya payını haksızlık ve hile kastıyla kasten eksiltmek, değerini düşürmek
Çekirdek Özet 2Ölçü ve tartıda, sözleşmelerde ve karşılıklı haklarda insanların paylarını kısarak adaleti ve piyasa dengesini bozmaktan menedilme
Çekirdek Özet 3Hak ediş ile teslim edilen arasındaki bilinçli asimetrinin yol açtığı ahlaki ve iktisadi fesadın önlenmesi, adil denklik ilkesi
Kritik Hata RiskiKökün yalnızca ticari tartı noksanlığına indirgenmesi ve emeğin, toplumsal itibarın veya manevi hakların kasten değersizleştirilmesini dışarıda bırakması

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
بخBir varlığın özünü, kuvvetini veya can damarını zorlayarak söndürme, kısma veya daraltma (بخع, بخل)سÇekirdeğin taşıdığı kısma ve tüketme hareketine sinsi bir sürtünme, görünmez kılma ve aşındırma boyutu katarak bir hakkı veya değeri haksızca eksiltme eylemine dönüştürür

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
بEv, çadırBelirlenmiş, sınırlı ve korunaklı bir mülkiyet ya da hak alanını temsil eder
خÇit, duvarAyrılmış alanın sınırını, aşılmaması gereken eşiği ve yoğunlaşmış engeli ifade eder (ikiz harf ح imgesinden türetme yoğunlaşma)
سDiken, destekTutunma, batma, gizlice sürtünerek aşındırma veya arkadan tutarak alıkoyma hareketini gösterir
بخسKorunaklı bir alandaki hakkın sınırını sinsice aşındırarak değerini düşürmeMülkiyet veya hak dairesi içindeki bir varlığın belirlenmiş sınırına gizli bir sürtünme ve müdahale uygulayarak onun payını veya itibarını kasten eksiltme hareketidir

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamSulamasız, cılız ve kıraç arazide kendi kendine bitip dolgunlaşmayan cılız ekin (el-bahas); parmağı göze daldırarak göz çukurunu zedeleyip görme payını eksiltme veya iliğin azalarak sadece göz ve kemik ekleminde kalması (bahhase’l-muhhu)
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem bedevi deyiminde saf ve ahmak sanılan bir kadının aslında alışverişte hakkı eksilten kurnaz bir tacir olduğunu anlatan şu atasözü meşhurdur: Saf sanırsın oysa o hakkı eksiltendir تَحْسَبُهَا حَمْقَاءَ وَهِيَ بَاخِسٌ
Erken Arapça kullanımİbnü’r-Rıkā‘ (Emevî dönemi) Irak pazarındaki haksız kesintileri ve eksiltmeleri şu mısra ile tasvir etmiştir: Irak çarşılarının hepsinde bir haraç vardır / İnsanın sattığı her şeyde eksiltilen bir dirhem bulunur وَفِي كُلِّ أَسْوَاقِ الْعِرَاقِ إِتَاوَةٌ / وَفِي كُلِّ مَا بَاعَ امْرُؤٌ بَخْسُ دِرْهَمِ

Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.

Sami etimolojik katman

Arapça بخس kökü, merkezi Sami dil gövdesinde fiziksel eksilme, zayıflama, göz oyması ve bir nesnenin hacminden çalma tasvirleriyle temsil edilir. Kökün biliteral çekirdeği olan بخ unsuru, canı tüketen, nefesi kesen veya malı kısan bir daralmayı ifade ederken; sibilant س sesinin katılımıyla hareket kaba bir yok edişten ziyade sinsice yürütülen bir pay kısma eylemine evrilmiştir. İbranice ve Aramice katmanlarda doğrudan birebir aynı kökten ziyade benzer semantik matrisler üzerinden yürüyen ve hakkı çiğneme, küçültme ve değerden düşürme bildiren biçimlerle temas kurulur; özellikle Arapçada gözü çıkarma ya da kıraç toprağın zayıf mahsul vermesi anlamı, kökün fiziksel bir noksanlığı ve zayıflığı imlediğini belgeler. Söz konusu kök Arapçada hem somut ölçü-tartı eksiltmesini hem de soyut değer düşürmeyi kuşatacak biçimde gelişmiştir.

Güven Güçlü

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönCılız ekin, iliğin çekilmesi ve gözün hasara uğratılmasıFiziksel bir bütünün veya uzvun özünün zayıflaması ve eksilmesi anlamından, ölçüde ve değerde bilinçli noksanlaştırmaya geçişKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiGüney ve Batı Sami semantik alanıEksiltme, hakkı gasp etme ve payı kısmaya dair fiillerle morfo-fonetik paralellikGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıSami ailesi dışında doğrulanabilir ve düzenli bir ses denkligi gösteren kök ilişkisi tespit edilmemiştirVeri bulunamadı

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Tahdhīb al-Lugha, David Cohen.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
بخسAnlamlıEksiltmek, hakkı kısmakHedef köktür; ölçüde, tartıda ve değer biçmede bilinçli noksanlık yapmayı bildirirKur'an'da geçer
بسخKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir
خبسAnlamlıAvuçla kapıp almak, zorla almakAslanın avını pençesiyle yakalaması veya ganimetten haksızca pay koparmakKitābü'l-ʿAyn ve Tahdhīb müsta'mel kaydetmiştir; Kur'an'da geçmez
خسبKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir
سبخAnlamlıÇoraklaşmak, yünü kabartıp inceltmekToprağın tuzlu ve verimsiz olması ya da pamuğun tiftilerek seyreltilmesiHafifletme ve inceltme yönüyle noksanlaştırma semantiğine yakındır; Kur'an'da geçmez
سخبAnlamlıGürültü ve bağrışmaÇarşı pazardaki gürültü, şamata ve sürtüşme haliPazar ortamındaki çekişmeyi imler; Kur'an'da geçmez

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
بخسMerkezKasıtlı eksiltmeHak edilen payı veya nesnenin değerini hile ve küçümsemeyle bilinçli olarak noksanlaştırmakKökün odağında hem miktar hem de değer yönünden karşı tarafı aldatarak eksiltme kastı vardır
نقصKomşuSalt eksilme ve eksiltmeDeğer yargısı içermeksizin bir şeyin bütününden herhangi bir parçanın azalması veya azaltılmasıبخس kavramı her zaman zulüm ve haksızlık içerirken, نقص doğal eksilmeleri de kapsar
طففKomşuÖlçü ve tartıda çalmaÖlçek kabının kenarını veya tartı dengesini tam doldurmayarak milimetrik kısmakطفف yalnızca hacim ve ağırlık aletlerindeki hileye özgüyken, بخس nesnenin manevi ve piyasa kıymetini düşürmeyi de içerir
غبنKomşuFiyat aldatmasıPiyasa fiyatını bilmeyenin malını ucuza kapatmak veya fahiş fiyatla satmakغبن akdin bedel dengesizliğine odaklanır; بخس ise doğrudan hakkın inkarı veya küçümsenmesidir
هضمKomşuSindirme ve payı çiğnemeGüç kullanarak zayıfın hakkının üstüne oturmak ve payını eksiltmekهضم kuvvet kullanılarak yapılan doğrudan baskıyı imlerken, بخس sinsi hile ve değersizleştirmeyle gerçekleşir
وفىZıtTamamlama ve tastamam vermeSözleşilen veya hak edilen payı eksiksiz, tastamam ve fazlasıyla yerine getirmekبخس eyleminin panzehiri olan kamil adalet ve hakkaniyetli teslim halidir

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaبخسKasıtlı eksiltme ve değersizleştirmeHakkı olan payı veya kıymeti noksanlaştırarak karşı tarafı zarara uğratma eylemiKesin
Latincefraudare, deminuereEksiltmek, hileyle kısmakfraudare hile ile hakkı alıkoymayı karşılarken, deminuere niceliksel küçültmeyi verir; değer küçümsemesini tam içermezGüçlü
İngilizcedefraud, depreciate, shortchangeEksik vermek, değerini düşürmek, hakkını kısmakdefraud yasal/maddi hakkı çalmayı, depreciate değer düşürmeyi, shortchange ise para üstünü kasten eksik vermeyi karşılarGüçlü
Almancaunterschlagen, schmälern, entwertenKırpmak, hakkını kısmak, değersizleştirmekschmälern payı daraltmayı ve kısmayı, entwerten ise nesnenin kıymetini düşürmeyi başarıyla yansıtırGüçlü
Fransızcaléser, déprécier, écorniflerHakka zarar vermek, değerini düşürmek, paydan aşırmakléser haksızlığa uğratıp mağdur etmeyi, déprécier değerini baltalamayı karşılarGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Robert.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
تَبْخَسُواİnsanların mallarını ve haklarını eksiltmek, değersizleştirmekŞuayb peygamberin kavmine hitabında, ticari ahlak ve hakkaniyet bağlamı; A'râf 7:85, Hûd 11:85, Şuarâ 26:183
بَخْسٍDeğersiz, noksan, hak ettiğinin çok altında kıymetHz. Yûsuf'un kervancılar tarafından haksız ve sembolik birkaç dirheme satılması bağlamı; Yûsuf 12:20
بَخْسًاHak edilen mükâfattan eksiltme, hak kaybı korkusuCinlerin Kur'an'ı dinleyip iman etmelerinin ardından ilahi adalete duydukları güven bağlamı; Cinn 72:13
يَبْخَسْBorç ve sözleşme metninden hiçbir şeyi kısmamakBorçlanma hukukunda borçlunun veya yazıcının hakkı noksanlaştırmadan kaydetmesi bağlamı; Bakara 2:282
يُبْخَسُونَAmellerin karşılığının dünyada veya ahirette zerre kadar kırpılmamasıDünya hayatını isteyenlerin amellerinin karşılığının eksiksiz verilmesi bağlamı; Hûd 11:15

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
Kelamİlahi adalet ve amel-ceza dengesiAllah'ın kulların iyi amellerini eksiltip eksiltmeyeceği (va'd ve vaîd) meselesi; zerre kadar haksızlığa uğramama teminatıCezalandırmada hak edilenin üstünde baskı olmaması gibi, mükafatta da payın kısılmaması güvencesi
FıkıhAkitler, ölçü-tartı ve borçlar hukukuGabin (aldatma), ölçüde eksiltme, ayıplı mal teslimi ve borç senedine miktarı eksik yazdırma yasağıHukuki sözleşmelerde karşılıklı edimler arası denkliğin hile yoluyla bozulmasını yasaklayan haram hükmü
TefsirŞuayb kıssası ve Yûsuf suresiİnsanların eşyasını eksiltmenin sadece tartı değil, emeğin ve itibarın değersizleştirilmesini de kapsayıp kapsamadığıMaddi ölçü noksanlığından başlayıp hakikatin ve beşeri kıymetlerin üstünü örtmeye kadar genişleyen anlam katmanı
HadisPiyasa denetimi ve dürüst tüccar vasfıPiyasada fiyatı kasten kırma, malın değerini düşürerek ucuza kapatma veya eksik tartma nehyiPazar nizamının güven esasına bağlanması ve kul hakkı ihlalinin şiddetle menedilmesi

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniKul hakkı ve ilahi mizanAdaletin ihlaliHaram sınırını belirlemeDinin merkezindeki adalet dengesini sarsan ve tövbesi hak sahibine iadeye bağlı olan temel ihlalKesin
İlmiHakikat ve veri aktarımıBilimsel sansür ve çarpıtmaVeri dürüstlüğünü korumaBilimsel araştırmada veya şahitlikte hakikatin bir kısmını kasten gizleyip veriyi değersizleştirmeGüçlü
SiyasiKamu yönetimi ve liyakatLiyakat hakkını gasbetmeToplumsal adalet düzeniHak sahibinin makam veya toplumsal itibarını küçümseyerek ehliyetsiz kimseleri öne çıkarma adaletsizliğiGüçlü
İktisadiTicaret, mizan ve iş gücüEmeğin ve malın sömürülmesiAdil piyasa regülasyonuMalın değerini manipülasyonla kırma, emeğin ücretini kısma ve ölçü-tartıda haksız artık değer üretmeKesin

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerKasıtlı sistematik hata ve asimetrik veri kaybı (systematic truncation bias)Bir ölçüm cihazının veya algoritmanın kalibrasyonunu kasten bozarak ölçülen her girdiden belirli bir payı sürekli ve tek taraflı olarak eksiltmesi durumuGüçlü
Beşeri bilimlerEmeğin marjinal sömürüsü ve değersizleştirme (devaluation & exploitation)Sosyoloji ve iktisatta bir grubun veya bireyin ürettiği artı değerin, toplumsal saygınlığının ya da ekonomik hak edişinin yapısal baskıyla bastırılması ve hak ettiğinden aşağıya çekilmesiKesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökün yalnızca bakkal terazisinde yapılan hileye veya fiziki tartı aletindeki birkaç gramlık hırsızlığa indirgenmesi
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an'da insanların eşyaları ifadesiyle bütün hakları, emekleri, fikirleri, sanatları, toplumsal konumları ve sözleşme paylarını kapsayan külli bir kıymet koruma ilkesi
Yanlış anlamanın doğuracağı hataEnflasyonist soygun, emek sömürüsü, telif hakkı gasbı ve liyakatsizlikle insanların manevi değerini düşürme eylemlerinin bu kökün getirdiği ilahi yasak kapsamında görülmemesi

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın iktisadi ve ahlaki adalet nizamını salt ibadetle sınırlamayıp çarşıya, sözleşmelere ve insan ilişkilerine doğrudan bağladığını gösterir; toplumsal barışın temelinin hakkın teslimine dayandığını ortaya koyar.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Medyen ve Eyke kavimlerinin helak gerekçesini anlatan Şuayb kıssalarında, Hz. Yûsuf'un köle olarak satılma sahnesinde ve müdayene (borçlanma) hukukunu düzenleyen ayetlerde belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Ticarette serbestliğin sınırsız bir kar ve hile alanı olduğu algısını yıkar; malın veya emeğin fiyatını yapay biçimde düşürüp karşı tarafın çaresizliğinden faydalanmanın açık bir haram ve toplumsal çürüme sebebi olduğunu öğretir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamCılız ve sulamasız kalmış ekinin dane tutmaması, iliğin çekilerek kuruması veya bir nesnenin hacminden ve ağırlığından hile ile pay çalınması.
  • Soyut anlamBir hak sahibine ait nesnel veya manevi kıymetin, kasten ve haksızca hak ettiği seviyenin altına çekilmesi, değersizleştirilmesi ve eksik ödenmesi.
  • Sistematik karşılıkGiriş değeri ile hak edilen çıkış değeri arasındaki bilinçli asimetrik noksanlaştırma; adalet ekseninde tanımlanan denklik bağının sömürü lehine kırılması.
  • LaTeX modeliHv−Δ=Vt(Δ>0  ⟹  Vt<Hv)
  • LaTeX açıklamasıFormülde Hv bir varlığın, emeğin veya akdin gerçek ve hak edilmiş değerini temsil eder. Δ unsuru, kasten ve haksızlıkla yapılan eksiltme, çalma veya değer düşürme miktarını gösterir. Vt ise hileli müdahale sonucunda teslim edilen veya biçilen noksan değeri ifade eder. Δ>0 olduğu müddetçe ortaya çıkan Vt<Hv eşitsizliği, kökün işaret ettiği hak gaspını ve adaletsiz daraltmayı modeller.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ب