بخس
ب - خ - س
KÖK- 7 geçiş
- 7 ayet
- 5 sîga
- 13 sözlük
Çalgın ekin, cılız ekin demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Çalgın ekin, cılız ekin demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.485 harfباب الخاء والسين والباء معهما
خ ب س، س خ ب، ب خ س، س ب خ مستعملات خبس: أسد خابِسٌ وخبَاسٌ وخَبُوسٌ وخُنابسٌ، وخَبْسُهُ: أخذه بكفهِ. والخُباسةُ: ما يُخبس، أي: يؤخذ. قال:
خُباساتُ الفوارس كل يومٍ يواري شمسه رهج الغبارِ
والخُباسةُ: الغنيمة، قال أبو زبيد:
ولكني ضبـارمة جـمـوحٌ على الأقرانِ مجترء خَبُوسُ
سخب: السِّخابُ: قلادة تتخذ من قرنفل وسك ومحلبٍ، ليس فيها من الجوهر شيء، وجمعه: سُخُبٌ.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR343 harfالبَخْسُ: الناقص. يقال: شَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ. وقد بَخَسَهُ حقَّه يَبْخَسُهُ بَخْساً، إذا نقَصَه.
يقال للبيع إذا كان قَصْداً: لا بَخْسَ فيه ولا شَطَط. وفي المثل: تَحْسَبُها حمقاءَ وهي باخِسٌ. والبَخْسُ أيضاً: أرض تُنْبِتُ من غير سَقْي. قال الأمويّ: يقال بَخَّسَ المُخُّ تَبْخيساً، أي نقص ولم يَبْقَ إلا في السُلامى والعين، وهو آخر ما يبقَى.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR4.260 harfخ س ب
خبس ، سخب ، سبخ ، بخس : مستعملة .
خبس : قال الليث : أَسَدٌ خبَّاسٌ وخابِسٌ
وخَبُوسٌ وخُنابِسٌ ، وخَبْسُه أخْذُه ، وأُسْدٌ
خَوابِسُ .
أَبو عبيد _ عن الأصمعي _ الخُبَاسةُ
ما تَخَبَّسْتَ من شيء _ أي : أخذْته
وغنِمته .
ومنه يقال : رجلٌ خَبَّاسٌ .
سخب : قال الليث : السِّخابُ قِلادةٌ تُتَّخَذ من
قَرَنْفُلِ وسُكٍّ ومحلبٍ . . . ليس فيها من
اللُّؤلؤ شيءٌ .
قلت : السِّخابُ _ عند العرب _ كلُّ قِلادة
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.188 harf(باب الباء والحاء وما معهما في الثلاثي)
(بحر) الباء والحاء والراء. قال الخليل سمِّي البَحر بحراً لاستبحارِه وهو انبساطُه وسَعَتُه. واستبحر* فلانٌ في العلم، وتبَحَّر الرّاعي في رِعْيٍ كثير. قال أميّة([1]):
انعِقْ بِضَانِكَ في بَقْلٍ تَبَحَّرُهُ *** بَيْنَ الأباطِح واحبِسْها بِجِلْدَانِ([2])وتبحَّر فلانٌ في المال. ورجلٌ بَحْرٌ، إذا كان سخيّاً، سمَّوْه لفَيضِ كفِّه بالعطاءِ كما يَفيض البحر. قال
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR310 harf- البخس: نقص الشيء على سبيل الظلم، قال تعالى: ﴿وهم فيها لا يبخسون﴾ [هود/15]، وقال تعالى: ﴿ولا تبخسوا الناس أشياءهم﴾ [الأعراف/85]، والبخس والباخس: الشيء الطفيف الناقص، وقوله تعالى: ﴿وشروه بثمن بخس﴾ [يوسف/20] قيل: معناه: باخس، أي: ناقص، وقيل: مبخوس أي: منقوص، ويقال: تباخسوا أي: تناقصوا وتغابنوا فبخس بعضهم بعضا.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR304 harfب خ س
بخس الكيال مكياله.
وفي المثل: " تحسبها حمقاء وهي باخس ".
وبخس الناس: مكسهم وضرب عليهم بخساً فاحشاً.
قال: وفي كـل أسـواق العـراق إتـاوة وفي كل ما باع امرؤ بخس درهم ولا تبخـس أخاك حقه.
وباعه بثمن بخس أي مبخوس.
ومنه بخس المخ وتبخس إذا دخل في السلامى والعين وهو آخر ما يبقى.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR2.278 harfالبَخْسُ: النَّقْصُ. بَخَسَه حَقَّه يَبْخَسُه بَخْساً إِذا نقصه؛ وامرأَة باخِسٌ وباخِسَةٌ. وفي المثل في الرجل تَحْسَبُه مغفلاً وهو ذو نَكْراءَ: تَحسَبُها حمقاءَ وهي باخِسٌ أَو باخِسَةٌ؛ أَبو العباس: باخِسٌ بمعنى ظالم، ولا تَبْخَسُوا الناس. لا تظلموهم. والبَخْسُ من الظلم أَنْ تَبْخَسَ أَخاك حَقَّه فتنقصه كا يَبْخَسُ الكيالُ مكياله فينقصه. وقوله عز وجل: فلا يَخافُ بَخْساً ولا رَهَقاً؛ أَي لا ينقص
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR138 harf* ب خ س * * البَخْسُ * الناقص يقال شراه بثمن بخس وقد * بَخَسَهُ * حقه أي نقصه وبابه قطع ويقال للبيع إذا كان قصدا لا * بَخْسَ * فيه ولا شطط
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR2.246 harfالبخس: النقص والظلم، وقد بخسه بخسا، كمنعه، وقوله تعالى: ولا تبخسوا الناس أي لا تظلموهم، وقوله تعالى: فلا يخاف بخسا ولا رهقا أي لا ينقص من ثواب عمله، ولا رهقا، أي ظلما. وقوله تعالى: وشروه بثمن بخس ، وقال الزجاج: بخس أي ظلم، لأن الإنسان الموجود لا يجوز بيعه، وقيل: إنه ناقص دون ما يجب، وقيل: دون ثمنه، وجاء في التفسير: أنه بيع بعشرين درهما، وقيل باثنين وعشرين درهما، أخذ كل واحد من إخوته درهمين،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR3.207 harfبَخَسَهُ
1 بَخَسَهُ بخس بخسه بخسة خس خسة , aor. بَخَسَ , inf. n. بَخْسٌ, He diminished it; lessened it; made it deficient, or defective: (S, A, Msb, K:) or he made it faulty. (Msb.) You say, بَخَسَ الكَيَّالُ [for بَخَسَ الكَيَّالُ الكَيْلَ The measurer made defective measure]. (A.) And of a just sale, لَا بَخْسَ فِيهِ وَ لَا شَطَطَ, (S,) or وَلَا شُطُوطَ, (T, TA,) [There is no deficiency in it
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR332 harfبَخَسَ
بَخَسَ A ( n. ac. بَخْس 1 ),
a. Diminished.
b. Wronged, defrauded.
c. Put out ( the eye of ).
تَبَاْخَسَ
تَبَاْخَسَ VI ,
a. Defrauded one another.
بَخْس
بَخْس 1 , ( pl. بُخُوْس 27 ),
a. Deficient, defective.
b. Low ( price ).
بَخِس
بَخِس 5 ,
a. Low priced: cheap.
بَاْخِس
بَاْخِس 21 ,
a. Tyrannous, tyrannical.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR10.182 harfبخس
بَخَسَ - يَبْخَسُ - بَخْس - بَخْساً
بَخَسَ - يَبْخَسُ + كائن + كائناً + شيئاً: أنقصه حقه بتقدير ثمن الشيء بأقل من الصواب
بَخَسَ - يَبْخَسُ + كائن + شيئاً + من كائن أوشيء: أنقصه من حقه وثمنه شيئاً بتقدير ثمنه أقل من الصواب
بَخْس: على وزن "فـَعـْل": اسم فعل من " بَخَسَ - يَبْخَسُ ": إنقاص حق الآخر بتقدير الثمن بأقل من الصواب: وهو كذلك اسم
Mücavir kökler75 mücavir (97 toplam)
- عثو
2 ortak ayet · Sopa, değnek demektir
- فسد
3 ortak ayet · Fesad “Visad” yıkılmış uzanmış ağaç parçası, yastık…
- وفي
3 ortak ayet · “Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler…
- كيل
2 ortak ayet · Kile ölçü birimidir
- وزن
2 ortak ayet · Terazi demektir
- قسط
2 ortak ayet · Bir şeyi böldükten sonraki yarım parçası, “nısf” bölmeden…
- درهم
1 ortak ayet · Dirhemler
- زهد
1 ortak ayet · Zade : Azık demektir
- شيأ
4 ortak ayet · Şey
- سأم
1 ortak ayet · Körleşmiş bıçaktır
- أنس
3 ortak ayet · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
- تجر
1 ortak ayet · Vicar tilki ve sırtlan gibi hayvanların inleri demektir
Geçtiği ayetler(7)
… جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا …
Değeri eksiltmeyinMedyen’e de kardeşleri Şuayb’ı. Dedi ki: Ey kavmim; Allah’a kulluk edin. Sizin O’ndan başka hiç bir ilahınız yoktur. Rabbınızdan size apaçık bir burhan gelmiştir. O halde ölçüyü ve tartıyı doğru tutun. İnsanların eşyasını eksik vermeyin. Ve o, ıslah olduktan sonra yeryüzünde fesad çıkarmayın. Bunlar, sizin için hayırlıdır, eğer mü’minlerden iseniz.
وَيَاقَوْمِ أَوْفُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ
Değeri eksiltirsinizEy kavmim; ölçüyü ve tartıyı yerine getirin. İnsanlara eşyalarını eksik vermeyin, yeryüzünde bozgunculuk yaparak karışıklık çıkarmayın.
وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ
Değeri eksiltirsinizİnsanların eşyasını azaltmayın ve yeryüzünde bozgunculuk yaparak karışıklık çıkarmayın.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بخس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | نقص, طفف, غبن, هضم |
| Zıt Kök | وفى |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin hakkı olan değerini, miktarını veya payını haksızlık ve hile kastıyla kasten eksiltmek, değerini düşürmek |
| Çekirdek Özet 2 | Ölçü ve tartıda, sözleşmelerde ve karşılıklı haklarda insanların paylarını kısarak adaleti ve piyasa dengesini bozmaktan menedilme |
| Çekirdek Özet 3 | Hak ediş ile teslim edilen arasındaki bilinçli asimetrinin yol açtığı ahlaki ve iktisadi fesadın önlenmesi, adil denklik ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca ticari tartı noksanlığına indirgenmesi ve emeğin, toplumsal itibarın veya manevi hakların kasten değersizleştirilmesini dışarıda bırakması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بخ | Bir varlığın özünü, kuvvetini veya can damarını zorlayarak söndürme, kısma veya daraltma (بخع, بخل) | س | Çekirdeğin taşıdığı kısma ve tüketme hareketine sinsi bir sürtünme, görünmez kılma ve aşındırma boyutu katarak bir hakkı veya değeri haksızca eksiltme eylemine dönüştürür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır | Belirlenmiş, sınırlı ve korunaklı bir mülkiyet ya da hak alanını temsil eder |
| خ | Çit, duvar | Ayrılmış alanın sınırını, aşılmaması gereken eşiği ve yoğunlaşmış engeli ifade eder (ikiz harf ح imgesinden türetme yoğunlaşma) |
| س | Diken, destek | Tutunma, batma, gizlice sürtünerek aşındırma veya arkadan tutarak alıkoyma hareketini gösterir |
| بخس | Korunaklı bir alandaki hakkın sınırını sinsice aşındırarak değerini düşürme | Mülkiyet veya hak dairesi içindeki bir varlığın belirlenmiş sınırına gizli bir sürtünme ve müdahale uygulayarak onun payını veya itibarını kasten eksiltme hareketidir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sulamasız, cılız ve kıraç arazide kendi kendine bitip dolgunlaşmayan cılız ekin (el-bahas); parmağı göze daldırarak göz çukurunu zedeleyip görme payını eksiltme veya iliğin azalarak sadece göz ve kemik ekleminde kalması (bahhase’l-muhhu) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem bedevi deyiminde saf ve ahmak sanılan bir kadının aslında alışverişte hakkı eksilten kurnaz bir tacir olduğunu anlatan şu atasözü meşhurdur: Saf sanırsın oysa o hakkı eksiltendir تَحْسَبُهَا حَمْقَاءَ وَهِيَ بَاخِسٌ |
| Erken Arapça kullanım | İbnü’r-Rıkā‘ (Emevî dönemi) Irak pazarındaki haksız kesintileri ve eksiltmeleri şu mısra ile tasvir etmiştir: Irak çarşılarının hepsinde bir haraç vardır / İnsanın sattığı her şeyde eksiltilen bir dirhem bulunur وَفِي كُلِّ أَسْوَاقِ الْعِرَاقِ إِتَاوَةٌ / وَفِي كُلِّ مَا بَاعَ امْرُؤٌ بَخْسُ دِرْهَمِ |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça بخس kökü, merkezi Sami dil gövdesinde fiziksel eksilme, zayıflama, göz oyması ve bir nesnenin hacminden çalma tasvirleriyle temsil edilir. Kökün biliteral çekirdeği olan بخ unsuru, canı tüketen, nefesi kesen veya malı kısan bir daralmayı ifade ederken; sibilant س sesinin katılımıyla hareket kaba bir yok edişten ziyade sinsice yürütülen bir pay kısma eylemine evrilmiştir. İbranice ve Aramice katmanlarda doğrudan birebir aynı kökten ziyade benzer semantik matrisler üzerinden yürüyen ve hakkı çiğneme, küçültme ve değerden düşürme bildiren biçimlerle temas kurulur; özellikle Arapçada gözü çıkarma ya da kıraç toprağın zayıf mahsul vermesi anlamı, kökün fiziksel bir noksanlığı ve zayıflığı imlediğini belgeler. Söz konusu kök Arapçada hem somut ölçü-tartı eksiltmesini hem de soyut değer düşürmeyi kuşatacak biçimde gelişmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Cılız ekin, iliğin çekilmesi ve gözün hasara uğratılması | Fiziksel bir bütünün veya uzvun özünün zayıflaması ve eksilmesi anlamından, ölçüde ve değerde bilinçli noksanlaştırmaya geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami semantik alanı | Eksiltme, hakkı gasp etme ve payı kısmaya dair fiillerle morfo-fonetik paralellik | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında doğrulanabilir ve düzenli bir ses denkligi gösteren kök ilişkisi tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Tahdhīb al-Lugha, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بخس | Anlamlı | Eksiltmek, hakkı kısmak | Hedef köktür; ölçüde, tartıda ve değer biçmede bilinçli noksanlık yapmayı bildirir | Kur'an'da geçer |
| بسخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| خبس | Anlamlı | Avuçla kapıp almak, zorla almak | Aslanın avını pençesiyle yakalaması veya ganimetten haksızca pay koparmak | Kitābü'l-ʿAyn ve Tahdhīb müsta'mel kaydetmiştir; Kur'an'da geçmez |
| خسب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| سبخ | Anlamlı | Çoraklaşmak, yünü kabartıp inceltmek | Toprağın tuzlu ve verimsiz olması ya da pamuğun tiftilerek seyreltilmesi | Hafifletme ve inceltme yönüyle noksanlaştırma semantiğine yakındır; Kur'an'da geçmez |
| سخب | Anlamlı | Gürültü ve bağrışma | Çarşı pazardaki gürültü, şamata ve sürtüşme hali | Pazar ortamındaki çekişmeyi imler; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بخس | Merkez | Kasıtlı eksiltme | Hak edilen payı veya nesnenin değerini hile ve küçümsemeyle bilinçli olarak noksanlaştırmak | Kökün odağında hem miktar hem de değer yönünden karşı tarafı aldatarak eksiltme kastı vardır |
| نقص | Komşu | Salt eksilme ve eksiltme | Değer yargısı içermeksizin bir şeyin bütününden herhangi bir parçanın azalması veya azaltılması | بخس kavramı her zaman zulüm ve haksızlık içerirken, نقص doğal eksilmeleri de kapsar |
| طفف | Komşu | Ölçü ve tartıda çalma | Ölçek kabının kenarını veya tartı dengesini tam doldurmayarak milimetrik kısmak | طفف yalnızca hacim ve ağırlık aletlerindeki hileye özgüyken, بخس nesnenin manevi ve piyasa kıymetini düşürmeyi de içerir |
| غبن | Komşu | Fiyat aldatması | Piyasa fiyatını bilmeyenin malını ucuza kapatmak veya fahiş fiyatla satmak | غبن akdin bedel dengesizliğine odaklanır; بخس ise doğrudan hakkın inkarı veya küçümsenmesidir |
| هضم | Komşu | Sindirme ve payı çiğneme | Güç kullanarak zayıfın hakkının üstüne oturmak ve payını eksiltmek | هضم kuvvet kullanılarak yapılan doğrudan baskıyı imlerken, بخس sinsi hile ve değersizleştirmeyle gerçekleşir |
| وفى | Zıt | Tamamlama ve tastamam verme | Sözleşilen veya hak edilen payı eksiksiz, tastamam ve fazlasıyla yerine getirmek | بخس eyleminin panzehiri olan kamil adalet ve hakkaniyetli teslim halidir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بخس | Kasıtlı eksiltme ve değersizleştirme | Hakkı olan payı veya kıymeti noksanlaştırarak karşı tarafı zarara uğratma eylemi | Kesin |
| Latince | fraudare, deminuere | Eksiltmek, hileyle kısmak | fraudare hile ile hakkı alıkoymayı karşılarken, deminuere niceliksel küçültmeyi verir; değer küçümsemesini tam içermez | Güçlü |
| İngilizce | defraud, depreciate, shortchange | Eksik vermek, değerini düşürmek, hakkını kısmak | defraud yasal/maddi hakkı çalmayı, depreciate değer düşürmeyi, shortchange ise para üstünü kasten eksik vermeyi karşılar | Güçlü |
| Almanca | unterschlagen, schmälern, entwerten | Kırpmak, hakkını kısmak, değersizleştirmek | schmälern payı daraltmayı ve kısmayı, entwerten ise nesnenin kıymetini düşürmeyi başarıyla yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | léser, déprécier, écornifler | Hakka zarar vermek, değerini düşürmek, paydan aşırmak | léser haksızlığa uğratıp mağdur etmeyi, déprécier değerini baltalamayı karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Robert.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَبْخَسُوا | İnsanların mallarını ve haklarını eksiltmek, değersizleştirmek | Şuayb peygamberin kavmine hitabında, ticari ahlak ve hakkaniyet bağlamı; A'râf 7:85, Hûd 11:85, Şuarâ 26:183 |
| بَخْسٍ | Değersiz, noksan, hak ettiğinin çok altında kıymet | Hz. Yûsuf'un kervancılar tarafından haksız ve sembolik birkaç dirheme satılması bağlamı; Yûsuf 12:20 |
| بَخْسًا | Hak edilen mükâfattan eksiltme, hak kaybı korkusu | Cinlerin Kur'an'ı dinleyip iman etmelerinin ardından ilahi adalete duydukları güven bağlamı; Cinn 72:13 |
| يَبْخَسْ | Borç ve sözleşme metninden hiçbir şeyi kısmamak | Borçlanma hukukunda borçlunun veya yazıcının hakkı noksanlaştırmadan kaydetmesi bağlamı; Bakara 2:282 |
| يُبْخَسُونَ | Amellerin karşılığının dünyada veya ahirette zerre kadar kırpılmaması | Dünya hayatını isteyenlerin amellerinin karşılığının eksiksiz verilmesi bağlamı; Hûd 11:15 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi adalet ve amel-ceza dengesi | Allah'ın kulların iyi amellerini eksiltip eksiltmeyeceği (va'd ve vaîd) meselesi; zerre kadar haksızlığa uğramama teminatı | Cezalandırmada hak edilenin üstünde baskı olmaması gibi, mükafatta da payın kısılmaması güvencesi |
| Fıkıh | Akitler, ölçü-tartı ve borçlar hukuku | Gabin (aldatma), ölçüde eksiltme, ayıplı mal teslimi ve borç senedine miktarı eksik yazdırma yasağı | Hukuki sözleşmelerde karşılıklı edimler arası denkliğin hile yoluyla bozulmasını yasaklayan haram hükmü |
| Tefsir | Şuayb kıssası ve Yûsuf suresi | İnsanların eşyasını eksiltmenin sadece tartı değil, emeğin ve itibarın değersizleştirilmesini de kapsayıp kapsamadığı | Maddi ölçü noksanlığından başlayıp hakikatin ve beşeri kıymetlerin üstünü örtmeye kadar genişleyen anlam katmanı |
| Hadis | Piyasa denetimi ve dürüst tüccar vasfı | Piyasada fiyatı kasten kırma, malın değerini düşürerek ucuza kapatma veya eksik tartma nehyi | Pazar nizamının güven esasına bağlanması ve kul hakkı ihlalinin şiddetle menedilmesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kul hakkı ve ilahi mizan | Adaletin ihlali | Haram sınırını belirleme | Dinin merkezindeki adalet dengesini sarsan ve tövbesi hak sahibine iadeye bağlı olan temel ihlal | Kesin |
| İlmi | Hakikat ve veri aktarımı | Bilimsel sansür ve çarpıtma | Veri dürüstlüğünü koruma | Bilimsel araştırmada veya şahitlikte hakikatin bir kısmını kasten gizleyip veriyi değersizleştirme | Güçlü |
| Siyasi | Kamu yönetimi ve liyakat | Liyakat hakkını gasbetme | Toplumsal adalet düzeni | Hak sahibinin makam veya toplumsal itibarını küçümseyerek ehliyetsiz kimseleri öne çıkarma adaletsizliği | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret, mizan ve iş gücü | Emeğin ve malın sömürülmesi | Adil piyasa regülasyonu | Malın değerini manipülasyonla kırma, emeğin ücretini kısma ve ölçü-tartıda haksız artık değer üretme | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kasıtlı sistematik hata ve asimetrik veri kaybı (systematic truncation bias) | Bir ölçüm cihazının veya algoritmanın kalibrasyonunu kasten bozarak ölçülen her girdiden belirli bir payı sürekli ve tek taraflı olarak eksiltmesi durumu | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Emeğin marjinal sömürüsü ve değersizleştirme (devaluation & exploitation) | Sosyoloji ve iktisatta bir grubun veya bireyin ürettiği artı değerin, toplumsal saygınlığının ya da ekonomik hak edişinin yapısal baskıyla bastırılması ve hak ettiğinden aşağıya çekilmesi | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca bakkal terazisinde yapılan hileye veya fiziki tartı aletindeki birkaç gramlık hırsızlığa indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da insanların eşyaları ifadesiyle bütün hakları, emekleri, fikirleri, sanatları, toplumsal konumları ve sözleşme paylarını kapsayan külli bir kıymet koruma ilkesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Enflasyonist soygun, emek sömürüsü, telif hakkı gasbı ve liyakatsizlikle insanların manevi değerini düşürme eylemlerinin bu kökün getirdiği ilahi yasak kapsamında görülmemesi |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın iktisadi ve ahlaki adalet nizamını salt ibadetle sınırlamayıp çarşıya, sözleşmelere ve insan ilişkilerine doğrudan bağladığını gösterir; toplumsal barışın temelinin hakkın teslimine dayandığını ortaya koyar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Medyen ve Eyke kavimlerinin helak gerekçesini anlatan Şuayb kıssalarında, Hz. Yûsuf'un köle olarak satılma sahnesinde ve müdayene (borçlanma) hukukunu düzenleyen ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ticarette serbestliğin sınırsız bir kar ve hile alanı olduğu algısını yıkar; malın veya emeğin fiyatını yapay biçimde düşürüp karşı tarafın çaresizliğinden faydalanmanın açık bir haram ve toplumsal çürüme sebebi olduğunu öğretir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamCılız ve sulamasız kalmış ekinin dane tutmaması, iliğin çekilerek kuruması veya bir nesnenin hacminden ve ağırlığından hile ile pay çalınması.
- Soyut anlamBir hak sahibine ait nesnel veya manevi kıymetin, kasten ve haksızca hak ettiği seviyenin altına çekilmesi, değersizleştirilmesi ve eksik ödenmesi.
- Sistematik karşılıkGiriş değeri ile hak edilen çıkış değeri arasındaki bilinçli asimetrik noksanlaştırma; adalet ekseninde tanımlanan denklik bağının sömürü lehine kırılması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde bir varlığın, emeğin veya akdin gerçek ve hak edilmiş değerini temsil eder. unsuru, kasten ve haksızlıkla yapılan eksiltme, çalma veya değer düşürme miktarını gösterir. ise hileli müdahale sonucunda teslim edilen veya biçilen noksan değeri ifade eder. olduğu müddetçe ortaya çıkan eşitsizliği, kökün işaret ettiği hak gaspını ve adaletsiz daraltmayı modeller.