بخع

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ب-خ-ع1 sîga, 6 mücavir kök, 2 ayet, 2 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.حدثكونبخعبَاخِعٌنفسأسفأثر

KökSîga 1Ayet 2Sure 2Mücavir 6

▶ Ağı aç (3B)

بخع

ب - خ - ع

KÖK
  • 2 geçiş
  • 2 ayet
  • 1 sîga
  • 13 sözlük

Behik bir gözü kör kimsedir. Behia üzüntüden kendisini zayıflatmak, hasta etmek, çok üzülmek anlamındadır. Peşpeşe ekimden dolayı yıpranmış tarla.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Behik bir gözü kör kimsedir. Behia üzüntüden kendisini zayıflatmak, hasta etmek, çok üzülmek anlamındadır. Peşpeşe ekimden dolayı yıpranmış tarla.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR393 harf
باب العين و الخاء والباء )خ ب ع، ب خ ع مستعملان( خبع: الخَبْعُ: الخَبْءُ في لغة تميمٍ، يجعَلُون بدل الهمزة عَيْناً. وخَبَعَ الصَّبِيُّ خُبُوعا: أي فُحِمَ من شدَّة البكِاء حتّى انْقطع نفسُه. بخع: بَخَعَ نَفْسَهُ: قتلها غَيْظاً من شِدَّة الوَجْد، قال ذو الرمة: ألا أيُّهَذا الباخعُ الوَجْدِ نَفْسَهُ بَخَعْتُ به بُخُوعا أي أقَررْتُ به على نفسي، وبَخَعَ بالطاعة: أي أذْعَنَ وانْقَادَ وسَلَسَ.
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR265 harf
يقال بَخَعَ نفسَه بَخْعاً، أي قتَلَها غمَّاً. قال ذو الرمة: أَلا أَيُّهَذا الباخِعُ الوَجْدِ نَفْسَـهِ بشيءٍ نَحَتْهُ عن يديه المَقادِرُ ومنه قوله تعالى: فلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ. وبَخَعَ بالحق بُخوعاً: أقرّ به وخضَع له. وكذلك بَخِعَ بالكسر بُخوعاً وبَخاعَةً.
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR1.196 harf
باب العين والخاء مع الباء بخع ، خبع ، خعب استعمل من وجوهه : بخع ، خبع ، خعب . بخع : قال الله عزّ وجلّ : ( فَلَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَّفْسَكَ عَلَىءَاثَارِهِمْ ) ( الكهف : 6 ) قال الفراء : أي مخرجٌ نفسَك وقاتلٌ نفسَك . وقال الأخفش : يقال بخعت لك نفسي ونصحي ، أي جَهَدتهما ، أبخع بخوعاً . وفي حديث عائشة أنها ذكرت عُمَر فقالت : ( بَخع الأرضَ فقاءت أُكُلَها ) ، أي استَخرجَ ما فيها من الكنوز وأموال الملوك .
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR9.188 harf
(باب الباء والحاء وما معهما في الثلاثي) (بحر) الباء والحاء والراء. قال الخليل سمِّي البَحر بحراً لاستبحارِه وهو انبساطُه وسَعَتُه. واستبحر* فلانٌ في العلم، وتبَحَّر الرّاعي في رِعْيٍ كثير. قال أميّة([1]): انعِقْ بِضَانِكَ في بَقْلٍ تَبَحَّرُهُ *** بَيْنَ الأباطِح واحبِسْها بِجِلْدَانِ([2])وتبحَّر فلانٌ في المال. ورجلٌ بَحْرٌ، إذا كان سخيّاً، سمَّوْه لفَيضِ كفِّه بالعطاءِ كما يَفيض البحر. قال
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR358 harf
- البخع: قتل النفس غما، قال تعالى: ﴿فلعلك باخع نفسك﴾ [الكهف/6] حث على ترك التأسف، نحو: ﴿فلا تذهب نفسك عليهم حسرات﴾ [فاطر/8]. قال الشاعر: *ألا أيهذا الباخع الوجد نفسه* (الشطر لذي الرمة، وتتمته: *بشيء نحته عن يديك المقادر* وهو في ديوانه ص 338، ولسان العرب (بخع) ) وبخع فلان بالطاعة وبما عليه من الحق: إذا أقر به وأذعن مع كراهة شديدة تجري مجرى بخع نفسه في شدته.
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR261 harf
ب خ ع بخع الشاة‏:‏ بلغ بذبحها القفا‏.‏ ألا أيهذا الباخع الوجد نفسه لشيء نحته عن يديه المقادر وبخعت له نفسي ونصحي‏:‏ جهدتهما له‏.‏ وأهل اليمن أبخع طاعة‏.‏ وبخـع أرضـه بالزراعـة‏:‏ نهكها ولم يجمها‏.‏ وبخع لي بحقي إذا أقر إقرار مذعن بالغ جهده في الإذعان به‏.‏
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR1.696 harf
بخَعَ نفْسَه يَبْخَعُها بَخْعاً وبُخوعاً: قتلَها غيْظاً أَو غَمّاً. وفي التنزيل: فلعلَّك باخعٌ نفْسَك على آثارِهم؛ قال الفرّاء: أَي مُخْرِجٌ نفسَك وقاتلٌ نفسَك؛ وقال ذو الرمة: أَلا أَيُّهذا الباخِعُ الوَجْدِ نفسَه بشيءٍ نَحَتْه عن يدَيْكَ المَقادِرُ قال الأَخفش: يقال بَخَعْتُ لك نفْسي ونُصْحِي أَي جَهَدْتها أَبْخَعُ بُخوعاً. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها، أَنها ذكرت عمر، رضي الله عنه، فقالت:
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR92 harf
* ب خ ع * * بَخَعَ * نفسه قتلها غما وبابه قطع ومنه قوله تعالى ﴿فلعلك باخع نفسك على آثارهم﴾
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR2.429 harf
بخع نفسه، كمنع: قتلها غما، نقله الجوهري، وهو مجاز. وأنشد لذي الرمة: ألا أيهذا الباخع الوجد نفسـه بشيء نحته عن يديك المقادر وقال غيره: بخعها بخعا وبخوعا: قتلها غيظا أو غما. وبخع له بالحق بخوعا: أقرب به وخضع له، كبخع له، بالكسر، بخاعة وبخوعا. ويقال: بخعت له، أي تذللت وأطعت وأقررت. قال الكسائي: بخع الركية يبخعها بخعا، إذا حفرها حتى ظهر ماؤها. ومنه حديث عائشة أنها
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR4.157 harf
بَخَعَ الذَّبِيحَةَ 1 بَخَعَ الذَّبِيحَةَ ذ , (Z, in the Fáïk,) or الشَّاةَ, (Z, in the A,) or بِالشَّاةِ, (O, K,) [aor. بَخَعَ , inf. n. بَخْعٌ,] He slaughtered the beast for slaughter, or the sheep or goat, with much, or extraordinary, effectiveness, or energy, (Z, K,) so that he reached the back of the neck, (Z, in the A,) or so that he reached the بِخَاع, (K, TA, [in the CK نُخَاع,]) cutting
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR362 harf
بَخَعَ بَخَعَ A ( n. ac. بَخْع 1 , بُخُوْع 27 ), a. Slaughtered ( an animal ). b. Killed himself with grief. c. Reprimanded, reproved. d. see infra. بَخِعَ بَخِعَ I ( n. ac. بَخَاْعَة 22t , بُخُوْع 27 ), a. Humbled himself, confessed, pleaded guilty. بَخْع بَخْع 1 , a. Reprimand. بَخْعَة بَخْعَة 1t , a. Reprimand, rebuke. b. Confusion, shame.
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR8.931 harf
بخع بَخَعَ - يَبْخَعُ - بَاخِع بَخَعَ - يَبْخَعُ + كائن + كائناً: أنهكه حتى قرب أن يهلك ويذهب ويزول خيره وفعله: بالغ في إجهاده والضغط عليه حتى قارب على الموت والهلاك أو الانتهاء باخِع: اسم فاعل صفة مشبهة من " بَخَعَ - يَبْخَعُ " واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التسبب بالموت بأنواعه المختلفة " وهي: خَنَقَ - يَخْنُقُ، غَالَ - يَغُوْلُ، وَقَذَ
Tamamını oku

Sîgalar(1)

Mücavir kökler6 mücavir (11 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. نفس

    2 ortak ayet · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir

  2. أسف

    1 ortak ayet · Esafe yumuşak, süngerimsi toprak, üzülmek demektir

  3. أمن

    2 ortak ayet · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir

  4. أثر

    1 ortak ayet · İnsan veya hayvan yürürken ayaklarının bıraktığı kalıntıya…

  5. حدث

    1 ortak ayet · Hadis : Kirlenmiş veya kapanmış şeyi parlattıktan sonra…

  6. كون

    1 ortak ayet · Kevn, tepe demektir

Geçtiği ayetler(2)

  1. فَلَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ عَلَى آثَارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهَذَا الْحَدِيثِ أَسَفًا

    Yiyip bitirenDemek ki bu söze inanmayanların ardından üzülerek neredeyse kendini mahvedeceksin.

  2. لَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ

    Yiyip bitirenMü’min olmuyorlar diye nerede ise kendini mahvedeceksin.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökبخع
YapıÜçlü kök
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerقتل, نهك, جهد, حسر
Zıt Kökأجم
Çekirdek Özet 1Bir canlının veya varlığın gücünü, ömrünü veya verimini aşırı yüklenme, tüketici keder ya da boğazlamada sınırı aşma yoluyla son damlasına kadar tüketip helak etmesi
Çekirdek Özet 2Tebliğ ve hidayet sorumluluğunu muhatapların inkârı karşısında nefsi tüketip öldürecek derecede derin bir kahır, hüzün ve içsel yıpranışa dönüştürme hali
Çekirdek Özet 3İlahi irade ve insan iradesi arasındaki sınırın ihlal edilerek, hidayet sorumluluğunun ontolojik bir tükeniş ve öz kıyım noktasına vardırılmasının yasaklanması
Kritik Hata RiskiKökün yalnızca sıradan bir üzüntü veya can sıkıntısı olarak algılanıp, canı tüketme, kendini helak etme ve aşırı yüklenmeyle tüketip bitirme boyutunun göz ardı edilmesi

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
بخBir şeyin hakkını, değerini, gücünü veya bütünlüğünü eksiltme, kısma, tüketme veya zarara uğratma hareketini gösterir; nitekim بخس kökünde hakkı eksiltip değer düşürme, بخل kökünde ise elde tutarak akışı kısıp tüketim dengesini bozma manası hâkimdir.عDerin boğaz harfi olan ع sesinin eklenmesiyle tükeniş ve kısılma eylemi varlığın en derin özüne, can damarına ve sınırlarına kadar dayanmış; eksiltme hareketi nefsi öldürecek veya toprağı dermanı kalmayacak derecede tüketecek nihaî bir helak ve bitiş manasına dönüşmüştür.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
بEv, çadır; iç, barınma, sınırlandırılmış iç alanEylemin dış dünyadan ziyade varlığın kendi iç yapısına, özüne, nefsine veya can haznesine yöneldiğini gösterir.
خÇit/duvar imgesinin hırıltılı varyantı; zorlama, sınır aşımı, yırtılmaVarlığı koruyan iç sınırların, dengenin ve fiziki direncin zorlanarak hırpalanmasını, yarılmasını veya yıpratılmasını ifade eder.
عGöz; kaynak, can damarı, derin içsel merkezCanın çıktığı boğaz merkezine, hayat pınarına ve varlığın en hassas içsel kaynağına doğrudan nüfuz edilişini simgeler.
بخعİç haznenin koruyucu sınırlarını aşırı bir zorlamayla derin kaynağına kadar yırtıp tüketme hareketiVarlığın kendi iç dengesini koruyamayıp, aşırı baskı, keder veya son raddeye vardırılan fiil neticesinde öz kaynağını tüketip kendini helak etmesini temsil eder.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamKesilen kurbanın boyun omuriliğine ve ense kökündeki can damarına kadar bıçağın ulaştırılıp boğaz kemiğinin ve can bağının koparılması; ayrıca dinlendirilmeden peş peşe ekilerek toprağın gücünün tamamen tüketilmesi
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem şairi Zü’r-Rimme bir beytinde takdirin elinden çekip aldığı bir şey yüzünden insanın içindeki aşırı keder ve kahırla kendini tüketip helak etmesini şu mısra ile tasvir etmiştir: ألا أيهذا الباخع الوجد نفسه / لشيء نحته عن يديك المقادر
Erken Arapça kullanımHz. Aişe’nin Hz. Ömer’in idaresini anlatırken yeryüzünü son sınırına kadar zorlayıp hazinelerini çıkardığını ifade etmek üzere b-kh-ʿ fiilini kullanması ve kişinin boyun eğerek bütün gayretiyle teslim olmasını anlatan baha‘a bi’t-tâ‘ati deyimi

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve Dîvânu Zî’r-Rimme.

Sami etimolojik katman

Arapça kök بخع Sami dilleri ailesinde büyük oranda Kuzeybatı ve Güney Sami havzasında içsel aşırılık, boğazlama sınırını aşma ve güç tüketme anlamlarıyla varlık gösteren özgün bir köktür. Kökün temel ses örüntüsü olan b-kh dizgesi, kısıtlama, kesme ve eksiltme bildiren ilksel bir ses köküne dayanır. İbranice ve Aramice gibi dillerde bu kök tam bu üçlü biçimiyle korunmaktan ziyade, benzer bir semantik matris içinde boğazlama ve tüketmeyle ilgili köklerle temas halindedir; nitekim boğazın derinliğini ve omuriliği kesme eylemi n-kh-ʿ köküyle de paralel seyreder. Klasik Arapçada bu kök bedensel sınırın aşılması (hayvanın boğazlanırken boyun kemiğinin ve can damarının parçalanması), toprağın gücünün bitirilmesi (peş peşe ekilerek toprağın takatsiz bırakılması) ve psikolojik sınırın aşılması (kederin canı alacak raddeye varması) biçiminde somuttan soyuta muntazam bir semantik gelişim sergilemiştir. Kökün Arapçadaki bu gelişimi, bedensel bir şiddet eyleminden psikolojik bir öz kıyım haline geçişin en yetkin filolojik örneklerinden biridir.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab ve Maqāyīs al-Lugha.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönبخع ve نخع paralelliği ile toprağın ve canın tüketilmesiBoyun omuriliğini ve can damarını kesmek manasındaki fiziksel fiilden, aşırı üzüntüyle nefsi tüketip öldürme ve boyun eğerek tüm varlığıyla teslim olma manasına genişlemiştir.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiBatı Sami dillerindeki eksiltme, aşırı zorlama ve can alma kökleriyle semantik ortaklıkArapça dışındaki Sami kollarında birebir b-kh-ʿ kökünden ziyade, can damarını kesme ve takatsiz bırakma eylemleri fonetik varyantlar ve eşdeğer semantik alanlar üzerinden takip edilir.Güçlü
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıAfro-Asyatik dil ailesinin diğer kollarında bu üçlü kök dizilimine dair doğrulanmış ve spekülatif olmayan doğrudan bir eşasıl tespit edilmemiştir.Veri bulunamadı

Kaynak Maqāyīs al-Lugha ve David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
بخعAnlamlıTüketerek öldürmeNefsi kederle helak etme, can damarını kesme, toprağı yıpratmaHedef köktür; Kur'an'da geçer.
بعخKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir.
خبعAnlamlıGizleme ve nefesi kesilmeSaklamak, örtmek veya çocuğun aşırı ağlamaktan sesinin ve soluğunun kesilmesiKitābü’l-ʿAyn’a göre Temîm lehçesinde hemzenin ayına dönüşmesidir; soluğun kesilmesi hedef kökle tematik paralellik taşır; Kur'an'da geçmez.
خعبKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir.
عبخKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir.
عخبKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir.

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
بخعMerkezCanı tüketmeKeder, kahır veya aşırı yüklenme sebebiyle canı ve gücü son raddesine kadar tüketip kendini helak etmeBıçakla boyun iliğini kesme ve toprağı tüketme gibi fiziksel bir kökten gelen içsel tükeniş
قتلKomşuHayata son vermeGenel olarak canı alma fiilidir; بخع ise kederin veya aşırı yüklenmenin doğurduğu öz kıyım ve tükenişe özgüdürMaddi veya manevi herhangi bir sebeple ölümün vuku bulması
نهكKomşuGücü tüketmeVarlığı zayıflatıp direncini bitirme eylemidir; بخع bu zayıflatmanın ölüm ve helak sınırına dayanmış nihai halidirHastalık veya aşırı çaba ile bedenin dermanını tüketme
جهدKomşuGayret ve zorlamaGücün tamamını bir amaca sarf etmektir; بخع kökünde ise gayretin neticesinde canın tükenip gitmesi tehlikesi mevcutturBir işi başarmak için bütün takatini ortaya koyma
حسرKomşuİçi yakan kederGeçip giden bir şeye duyulan esef ve derin pişmanlıktır; بخع bu hasretin doğrudan canı helak eden fiziki/ruhi tesiridirElden kaçan imkânlar karşısında duyulan keder ve takatsizlik
أجمZıtDinlendirme ve korumaToprağı nadasa bırakarak dinlendirmek ve canlının güç toplamasını sağlamak; toprağı peş peşe ekerek tüketmenin (بخع) tam zıddıdırTarlayı ekmeyip kuvvet bulması için kendi haline bırakma

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaبخعAşırı kederle kendini tüketip helak etmeBedensel ve ruhi sınırları tüketip canını çıkaracak dereceye vardırma halini tam karşılar.Kesin
Latinceconficere, enecareTüketmek, kahrederek öldürmekİçsel keder veya aşırı ıstırapla birini tüketip öldürme manasını verir; ancak kökün boyun iliğini kesme ve tarla tüketme somut katmanını taşımaz.Güçlü
İngilizceto consume oneself with grief, to wear out to deathKederden kendini tüketmek, helak etmekİnsanın kendi nefsini tüketici bir üzüntüyle bitirmesini karşılar; ancak kökün tek kelimelik yoğunluğunu ve boğazlama kökenini vermez.Güçlü
Almancasich verzehren vor Kummer, zu Tode grämenÜzüntüden kendini tüketmek, kahrolmakKederin içten içe insanı yiyip bitirmesi durumunu başarılı biçimde ifade eder; biyolojik/somut boğazlama arka planı dışarıda kalır.Güçlü
Fransızcase consumer de douleur, s'épuiser à mortAcıdan eriyip bitmek, ölesiye tükenmekİçsel ızdırabın canlıyı yok oluş sınırına getirmesini ifade eder; kurbanın can damarını aşırı kesme çağrışımını kapsamaz.Güçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane's Arabic-English Lexicon.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
بَاخِعٌ نَفْسَكَTebliğde muhatapların yüz çevirmesi ve inanmaması karşısında duyulan kahredici üzüntüyle canını tüketip helak etme haliPeygamber’in inkârcıların tavrı karşısında hissettiği derin keder ve sorumluluk baskısının ikaz edildiği bağlamlar; örnek ayetler: Kehf 18:6, Şuarâ 26:3

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamPeygamberin beşerî tabiatı ve irade sınırlarıPeygamberin vahyi ulaştırma gayreti ile hidayetin tamamen Allah’ın elinde oluşu arasındaki ontolojik denge; peygamberin insanları kurtarma yönündeki aşırı arzusunun kendi nefsini helak noktasına getirmesinin ilahi fıtrata ve kadere uygunluğuHidayetin kula değil Allah'a ait olduğu gerçeği karşısında peygamberi kahredici sorumluluk vehminden arındırma
FıkıhZebh (kurban/kesim) hükümleri ve ziraatKurban kesilirken boğazlama sınırının aşılıp omuriliğin ve ense kökünün kesilmesinin (el-bah‘) mekruh veya sakıncalı sayılışı; tarlanın dinlendirilmeden peş peşe ekilmesinin toprağa zulüm kabul edilmesiBir varlığı fıtri ve meşru sınırının ötesinde son raddeye kadar hırpalayıp tüketmenin yasaklanması
TefsirKehf 18:6 ve Şuarâ 26:3 ayetlerinin tahlili{فَلَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ} ifadelerinde yer alan nehy ve teselli üslubunun mahiyeti; ifadenin bir kınama değil, bilakis derin bir şefkat ve tebliğcinin canını feda edecek seviyedeki merhametini dizginleme hitabı oluşuPeygamberin muhataplarına karşı duyduğu nihai şefkatin canını tüketme derecesine varması
HadisSahabe rivayetleri ve idari itaat diliHz. Ömer'in hilafetinde insanların boyun eğerek tam bir sadakatle itaat etmelerini anlatan baha‘a bi’t-tâ‘ati ve yeryüzünün imkânlarının sonuna kadar çıkarılmasını anlatan rivayetlerVarlığın bütün gücüyle, sakınmadan ve boyun eğerek tam bir teslimiyet göstermesi

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniTebliğ ve kulluk dengesiAmelde ve davette ifratın önlenmesiNefsin emanet olduğunu hatırlatarak intiharvarî sorumluluk vehmini engellemekDini tebliğ eden kimsenin, muhatabın inkârından kendini sorumlu tutarak öz varlığını tüketmesini haram ve batıl kılan denge ilkesiKesin
İlmiFikri ve zihni çabaZihinsel tükenmişlik (burnout) eşiğiZihnin ve bedenin doğal taşıma kapasitesini korumakHakikati anlatma veya anlama cehdinde kapasitenin ötesine geçilerek aklın veya bedenin iflas ettirilmemesiGüçlü
SiyasiLiderlik ve kamu yönetimiYöneticinin tebaanın ıslahındaki sınırlarıİdari sorumluluğun psikolojik çöküşe dönüşmesini önlemekBir yöneticinin toplumun sapkınlıkları karşısında kendini helak edecek derecede yıpranmasını önleyip hukuki ve kurumsal sınırlarda kalmasını sağlamakGüçlü
İktisadiÜretim ve kaynak kullanımıKaynakların sürdürülebilirliği ve aşırı sömürünün yasaklanmasıTarlayı ve emeği tüketmeden nadas ve dinlendirme dengesini kurmakToprağın peş peşe ekilerek verimsizleştirilmesini veya iş gücünün canını çıkarırcasına çalıştırılmasını engelleyen fıtri üretim dengesiKesin

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerMalzeme yorulması ve aşırı gerilim kırılması (material fatigue / yield point failure)Bir cismin veya elastik yapının taşıma kapasitesinin ve elastik sınırının ötesinde sürekli bir gerilime maruz bırakılarak iç bağlarının kopması ve kalıcı tahribatla çökmesi olayıGüçlü
Beşeri bilimlerÖzgeci tükenmişlik ve ikincil travmatik stres (compassion fatigue)Başkalarının kurtuluşu veya acısı için aşırı empati ve sorumluluk üstlenen bireyin, kendi duygusal ve biyolojik kaynaklarını sıfırlayarak psikolojik çöküşe uğraması ve kendi benliğini tüketmesiKesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökün yalnızca modern Türkçedeki «üzülmek», «canı sıkılmak» veya «tasa etmek» gibi yüzeysel, hafif ve geçici duygusal durumlara indirgenmesi
Kur'an içi daha geniş anlamKökün, nefsi öldürme, can damarını koparma, bütün içsel direnci son damlasına kadar harcayıp tüketerek intihar eşiğine getirecek derecede kahredici bir öz kıyım boyutunu barındırması
Yanlış anlamanın doğuracağı hataPeygamber’in çektiği ontolojik ve ruhi sancının boyutunun anlaşılamaması; ayetin tebliğciye yönelik hayati uyarısının ve ilahi kader-hidayet sınırının sıradan bir ahlaki tavsiyeymiş gibi basitleştirilmesi

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an’ın tebliğciye yüklediği sorumluluğun sınırlarını çizer; peygamberin ümmetine olan eşsiz şefkatini gösterirken, bu şefkatin dahi ilahi iradenin ve insanın seçme özgürlüğünün önüne geçemeyeceğini, tebliğin bir kendini yok etme krizine dönüşmemesi gerektiğini en sarsıcı kelimeyle vazeder.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Peygamber’in risalet görevi sırasında inkârcıların alay, yüz çevirme ve inadı karşısında hissettiği içsel daralmayı, hüznü ve risalet yükünü konu edinen mekkî ayet gruplarında belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Hidayetin peygamberin gayretine ve çırpınışına bağlı olduğu vehmini düzeltir; tebliğcinin görevinin yalnızca tebliğ olduğunu, neticeden ve kalplerin durumundan sorumlu tutularak kendi canını tüketmesinin ilahi iradeye aykırı olduğunu netleştirir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamHayvanın boğazlanmasında boyun iliğini ve can damarını parçalayacak dereceye varmak; tarlayı aralıksız ekip dermanını bitirerek tüketmek.
  • Soyut anlamAşırı keder, kahır, sorumluluk duygusu veya baskı sebebiyle bir canlının kendi nefsini ve iç rezervlerini helak sınırına kadar tüketmesi.
  • Sistematik karşılıkDinî, ahlakî ve iktisadî alanlarda fıtrî ve meşru kapasitenin ötesine geçerek kaynağı veya benliği tahrip eden aşırı yüklenmelerin ilahî sınırla durdurulması.
  • LaTeX modeliB=lim⁡Δt→0∫0T(dEdt+dSdt)dt≥Emax⁡  ⟹  Ω→0
  • LaTeX açıklamasıFormülde E, sistemin veya nefsin hayati iç enerjisini; S, muhatapların inkârından kaynaklanan keder ve sorumluluk baskısını temsil eder. Bu iki büyüklüğün zamana bağlı tükeniş ve artış oranlarının toplamının T süresince birikimi, varlığın nihai taşıma kapasitesi olan Emax⁡ eşiğini aştığında, varlığın ontolojik bütünlüğü ve hayatta kalma durumu olan Ω sıfıra yaklaşır; yani can helak ve tükeniş noktasına ulaşır. Kökün işaret ettiği bu kritik sınır, Kur'an'da ilahi bir teselli ve sınırlandırma ile dengelenmektedir.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ب