قتل
ق - ت - ل
KÖK- 170 geçiş
- 122 ayet
- 103 sîga
- 13 sözlük
“Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine verilen addır. Sonra savaşmak ve adam öldürmek anlamında mastar olmuştur.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
“Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine verilen addır. Sonra savaşmak ve adam öldürmek anlamında mastar olmuştur.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.078 harfالقاف والتاء واللام معهما
ق ت ل، ق ل ت يستعملان فقط قتل: وقول الله عز وجل: "قاتلهم الله" أي لعنهم.
وقوم أقتال أي أهل الوتر والترة، من قول الأعشى:
وأسرى من معشر أقتال
أي أعداء ذوي ترات.
وقلب مُقَتَّلٌ أي قُتِلَ عشقاً.
وتَقَتَّلَتِ الجارية للفتى: تَزَيَّنَتْ ومَشَت مِشيةً حسنةً تقلبتْ فيها وتثنتْ وتكسرتْ يوصف به العشق، قال:
تَقَتَّلتِ لي، حتى إذا ما قَتَلْتِنـي تَنَسِّكْتِ، ما هذا بفعل
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.517 harfالقَتْلُ معروف. وقَتَلَهُ قَتْلاً وتَقْتالاً. وقَتَلَهُ قِتْلَةَ سَوْءٍ، بالكسر. ومَقاتِلُ الإنسانِ: المواضع التي إذا أُصيبت قَتَلَتْهُ. وقَتَلْتُ الشيءَ خُبْراً. قال الله تعالى: "وما قَتَلوهُ يَقيناً"، أي لم يُحيطوا به عِلماً. وقَتَلْتُ الشرابَ: مزجته بالماء. والمُقاتلَةُ: القِتالُ. وقد قاتلْتُهُ قِتالاً وقِيتالاً. وهو من كلام العرب. والمُقاتِلَةُ، بكسر التاء: القومُ الذين يصلحون للقِتالِ.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR5.003 harfق ت ل
قتل ، قلت ، تقلق : ( مستعملة ) .
قتل : قال الليث : القتل معروف ، يقال : قتَله : إذا أماته بضربٍ أو حجر أو سمّ أو علّة . والمنيّة قاتلة .
وقال المفسرون في قول الله جلّ وعزّ : ( قَاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ ) ( التوبة : 30 ) ، لعنهم الله أنّى يصرفون ، وليس هذا من القتال الذي هو بمعنى المقاتلة والمحاربة بين اثنين ؛ لأنَّ قولهم : قاتله الله بمعنى لَعَنه الله ، من واحدٍ ؛ فإذا قلتَ :
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.004 harf(باب القاف والتاء وما يثلثهما)
(قتد) القاف والتاء والدال أصلٌ صحيح، وهو كلمتان: القَتَد: خَشَبُ الرَّحْل، وجمعه أقتادٌ وقُتود. والكلمة الأخرى القَتَاد: ضربٌ من العِضاهِ، ليس فيه غير هذا. ويقولون: قُتَائد([1]): مكان.
(قتر) القاف والتاء والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على تجميعٍ وتضييقٍ. من ذلك القُتْرة: بيت الصَّائد؛ وسمِّي قُترةً لضيقِهِ وتجمُّع الصَّائد فيه؛ والجمع قُتَر. والإقْتار: التَّضييق. يقال:
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.209 harf- أصل القتل: إزالة الروح عن الجسد كالموت، لكن إذا اعتبر بفعل المتولي لذلك يقال: قتل، وإذا اعتبر بفوت الحياة يقال: موت. قال تعالى: ﴿أفإن مات أو قتل﴾ [آل عمران/144]، وقوله: ﴿فلم تقتلوهم ولكن الله قتلهم﴾ [الأنفال/17]، ﴿قتل الإنسان﴾ [عبس/17]، وقيل قوله: ﴿قتل الخراصون﴾ [الذاريات/10]، لفظ قتل دعاء عليهم، وهو من الله تعالى: إيجاد ذلك، وقوله: ﴿فاقتلوا أنفسكم﴾ [البقرة/54]، قيل معناه: ليقتل بعضكم بعضا.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.697 harfق ت ل
قتله قتلةَ سوء وقتل الرجل وقتّل الرجال وقاتله وتقاتلوا واقتتلوا.
وكانت بالروم مقتلة عظيمة.
وضربه فأصاب مقتله ومقاتله.
وأقتله: عرّضه للقتل.
كما قال مالك ابن نويرة لامرأته حين رآها خالد بن الوليد: أقتلتني يا مرأة يعني سيقتلني خالد من أجلك.
واستقتل فلان: استسلم للقتل كما يقال: استمات.
ورجل وامرأة قتيل وقومٌ قتلى.
وهذه قتيلة بني فلان.
وهم قتلة إخوتك.
وقتل
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR13.637 harfالقَتْل: معروف، قَتَلَه يَقْتُله قَتْلاً وتَقْتالاً وقَتَل به سواء عند ثعلب، قال ابن سيده: لا أَعرفها عن غيره وهي نادرة غريبة، قال: وأَظنه رآه في بيت فحسِب ذلك لغة؛ قال: وإِنما هو عندي على زيادة الباء كقوله:
سُودُ المَحاجِرِ لا يَقْرَأْنَ بالسُّوَر
وإِنما هو يقرأْن السُّوَر، وكذلك قَتَّله وقَتَل به غيرَه أَي قتله مكانه؛ قال:
قَتَلتُ بعبد الله خيرَ لِداتِه
ذُؤاباً، فلم أَفخَرْ بذاك وأَجْزَعا
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR749 harf* ق ت ل * * القَتْلُ * معروف وبابه نصر و * تَقْتالا * و * قَتَلَهُ قِتْلَةَ * سوء بالكسر و * مَقَاتِلُ * الإنسان المواضع التي إذا أصيبت * قَتَلَتْهُ * يقال * مَقْتَلُ * الرجل بين فكيه و * قَتَلَ * الشيء خبرا قال الله تعالى ﴿وما قتلوه يقينا﴾ أي لم يحيطوا به علما و * المُقاتَلَةُ * القتال و * قَاتَلَهُ * * قِتَالاً * و * قِتَالاً * و * المُقَاتِلةُ * بكسر التاء القوم الذين يصلحون للقتال و *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR9.021 harfقتله، وقتل به سواء عن ثعلب، قال ابن سيده: لا أعرفها عن غيره، وهي نادرة غريبة، قال: وأظنه رآه في بيت فحسب ذلك لغة، قال: وإنما هو عندي على زيادة الباء، كقوله:
سود المحاجر لا يقرأن بالسور وإنما هو يقرأن السور، قتلا وتقتالا نقلهما الجوهري، قال سيبويه: والتقتال، القتل، وهو بناء موضوع للتكثير: أماته بضرب أو حجر أو سم أو علة، فهو قاتل، وذاك مقتول، والمنية قاتلة، وأما قول الفرزدق:
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR1.623 harfقَتَلَ الشَّىْءَ
1 قَتَلَ الشَّىْءَ ذ , inf. n. قَتْلٌ, (assumed tropical:) He knew the thing; he was, or became, acquainted with it: (Msb:) [or rather, i. q.] قَتَلَهُ عِلْمًا, (Bd in iv. 156, and TA,) and خُبْرًا, (K,) and بِعِلْمِهِ, (Bd, ubi supra,) he knew it (Bd, K, TA) completely, (TA,) or thoroughly, very well, or superlatively well; as also نَحَرَهُ عِلْمًا. (Bd.) See أَثْبَتَ الشَّىْء
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.973 harfقَتَلَ
قَتَلَ U ( n. ac. قَتْل 1 ),
a. Killed, slew; put to death, executed.
b. Killed ( himself ), Committed suicide. - c ), Stilled, allayed, appeased, lessened ( hunger & c. ).
d. Mixed with water ( wine ).
e. Struck.
قَتَّلَ
قَتَّلَ II ,
a. Slew; slaughtered, massacred.
قَاْتَلَ
قَاْتَلَ III ,
a. Fought with; warred against.
b. Cursed.
أَقْتَلَ
أَقْتَلَ IV ,
a. Put to
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR64.249 harfقتل
قَتَلَ - يَقْتُلُ، قُُتِلَ - يُقْتَلُ - قَتْل - قِتَال - مَقْتُوْل - قَتْلى - قَاتََل - يُُقَاتِلُ - قاتله الله - قَتَّلَ - يُقَتِّلُ - تَقْتِيْل - اقْتَتَلَ - يَقْتَتِلُ
قَتَلَ - يَقْتُلُ + كائن + كائناً: يقوم بفعل يؤدي إلى موته
قُُتِلَ - يُقْتَلُ: مبني للمجهول من " قَتَلَ - يَقْتُلُ "
قَتْل: اسم فعل " قَتَلَ - يَقْتُلُ "
مَقْتُوْل: اسم
Sîgalar(103)
- تَقْتُلُواÖldürmeyin(تَفْعُلُوا)×7
- قُتِلَÖldürüldü(فُعِلَ)×6
- الْقِتَالُVuruşma(الْفِعَالُ)×5
- قُتِلُواÖldürüldüler(فُعِلُوا)×5
- يُقَاتِلُوكُمْSizinle vuruşurlar(يُفَاعِلُوكُمْ)×5
- يُقَاتِلُونَVuruşurlar(يُفَاعِلُونَ)×5
- الْقَتْلِÖldürmek(الْفَعْلِ)×4
- تَقْتُلُونَÖldürürsünüz(تَفْعُلُونَ)×4
- قَتَلَÖldürdü(فَعَلَ)×4
- وَيَقْتُلُونَVe öldürürler(وَيَفْعُلُونَ)×4
Mücavir kökler229 mücavir (488 toplam)
- أله
79 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- سبل
24 ortak ayet · Biribirini kesen yoldur
- خرج
17 ortak ayet · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
- نفس
22 ortak ayet · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
- كفر
28 ortak ayet · Hufre, çukur demektir
- حرم
11 ortak ayet · Hiram keçe demektir
- عدو
12 ortak ayet · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
- دين
12 ortak ayet · Dane, inek yavrusuna denir
- ثقف
4 ortak ayet · Sigaf demirin dövüldüğü örs ve çekiç demektir
- موسى
12 ortak ayet · Musa
- بنو
12 ortak ayet · Oğullar
- نصر
12 ortak ayet · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
Geçtiği ayetler(122)
يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا
ÖldürmeyinEy iman edenler; mallarınızı aranızda karşılıklı rıza ile gerçekleştirdiğiniz ticaret yolu hariç, batıl yollarla yemeyin. Ve kendinizi öldürmeyin. Şüphesiz ki Allah, sizin için Rahim olandır.
يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ …
ÖldürmeyinEy iman edenler; siz ihramlı iken avı öldürmeyin. Sizden her kim; bile bile onu öldürürse; öldürdüğü o hayvanın benzeri bir ceza vardır ki, Ka’be’ye ulaşmış bir kurbanlık olmak üzere, buna içinizden adil iki kişi hükmedecektir. Yahut düşkünlere yemek yedirmek şeklinde keffaret veya onun dengi oruç tutmaktır. Ta ki yaptığının vebalini tatmış olsun. Allah; geçmiştekileri affetmiştir. Kim de sonradan böyle yaparsa; Allah, ondan intikamını alır. Allah, Aziz’dir, İntikam sahibidir.
… عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ مِنْ إِمْلَاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ وَلَا تَقْرَبُوا …
ÖldürmeyinDe ki: Gelin, Rabbınızın size neleri haram kıldığını ben söyleyeyim; O’na hiçbir şeyi ortak koşmayın, anaya-babaya iyilik edin. Fakirlik korkusuyla çocuklarınızı öldürmeyin. Sizin de onların da rızkını veren Biziz. Kötülüğün gizlisine de, açığına da yaklaşmayın. Hak ile olmadıkça, Allah’ın haram kıldığı bir cana kıymayın. İşte aklınızı başınıza alasınız diye size, bunları emretti.
… تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ …
ÖldürmeyinDe ki: Gelin, Rabbınızın size neleri haram kıldığını ben söyleyeyim; O’na hiçbir şeyi ortak koşmayın, anaya-babaya iyilik edin. Fakirlik korkusuyla çocuklarınızı öldürmeyin. Sizin de onların da rızkını veren Biziz. Kötülüğün gizlisine de, açığına da yaklaşmayın. Hak ile olmadıkça, Allah’ın haram kıldığı bir cana kıymayın. İşte aklınızı başınıza alasınız diye size, bunları emretti.
قَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ لَا تَقْتُلُوا يُوسُفَ وَأَلْقُوهُ فِي غَيَابَةِ الْجُبِّ يَلْتَقِطْهُ بَعْضُ السَّيَّارَةِ إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ
Öldürmeyinİçlerinden bir sözcü dedi ki: Yusuf’u öldürmeyin, onu bir kuyunun derinliklerine bırakın da yolculardan bir onu bulup alsın, eğer yapacaksanız.
وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلَاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا كَبِيرًا
ÖldürmeyinÇocuklarınızı açlık korkusuyla öldürmeyin. Onlara da size de Biz; rızık veririz. Muhakkak ki onları öldürmek, büyük bir günahtır.
وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا فَلَا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا
ÖldürmeyinAllah’ın haram kıldığı canı öldürmeyin. Ancak hak ile olursa müstesna. Kim, zulmedilerek öldürülürse; gerçekten Biz, onun velisine bir yetki kılmışızdır. Artık o da öldürmekte aşırı gitmesin. Muhakkak ki o, yardım görenlerden olmuştur.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قتل |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | موت, هلك, ذبح, حرب |
| Zıt Kök | حيي |
| Çekirdek Özet 1 | Bir canlının fiziki direncini kırarak, darbe veya kesintiyle canlılığına son vermek, boyun eğdirmek ve etkisizleştirmek |
| Çekirdek Özet 2 | Haksız cana kıymayı yasaklama, nefsi müdafaa ve adaleti sağlama amacıyla meşru çatışmayı (kıtâl) hukuki ve ahlaki sınırlara bağlama |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın veya saldırgan iradenin direncini sıfırlayan nihai müdahale; şüpheyi kesin bilgiyle yok etme ve zulmü etkisiz kılma ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün türevleri olan «kıtâl» (meşru savunma ve vuruşma) ile «katl» (tek taraflı cana kıyma/cinayet) kavramlarını birbirine karıştırarak Kur’an’daki savaş ayetlerini sebepsiz bir imha veya terör emri gibi okumak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قت | Bir şeyi sınırlandırma, daraltma, kesme, canlılığını ve hareket kabiliyetini kırpıp azaltma; قتر kökünde görüldüğü gibi rızkı daraltma ve darlık verme | ل | Çoban değneği ve nihai sevk imgesi eklenerek daraltma ve güç kırma eylemi, canlının hayatını tamamen sonlandıran ve bedenini kesin biçimde etkisizleştiren nihai bir fiziki müdahaleye dönüştürülmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Hayati enerjinin sınırına ulaşması, canın toplanıp çıkış noktasına gelmesi ve hareket sahasının daraltılması |
| ت | İşaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Varlığın hayat çizgisine nihai sınırın çekilmesi, can bütünlüğünün kesintiye uğratılarak sonlandırılması |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Dışarıdan uygulanan zorlayıcı bir yönelim, boyun eğdirme, iradeyi bağlama ve yere serme |
| قتل | Sınırlandırıp sonlandırma ve boyun eğdirici güç uygulama | Canlının hayati direncinin zorlayıcı bir güçle bastırılarak hayat sınırına mühür vurulması ve bedenin hareketsiz bırakılması |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir canlıyı darbe, kesici alet, zehir veya boğma ile öldürmek; canlının direncini kırıp boyun eğdirmek ve uysallaştırmak (örneğin مُقَتَّل sıfatı uysallaşmış deve için kullanılır); şarabın sertliğini su katarak kırmak (قُتِلَتِ الخَمْرُ) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmrüülkays bir beytinde kalbin aşk ve tutku karşısında direncinin tamamen kırılmasını ve teslim olmasını bu kökle tasvir eder: وما ذَرَفَتْ عيناك إلاّ لتَضرِبي / بسهميكِ في أعشارِ قلبٍ مقتَّلِ |
| Erken Arapça kullanım | Mâlik b. Nüveyre’nin eşine söylediği ve kişinin ölüm tehlikesine maruz bırakılmasını anlatan أقتلتني ya da Ferezdek’in Ziyâd’ın ölümü üzerine söylediği قد قَتَلَ اللهُ زياداً عَنِّي ifadesinde kök, bir engelin ortadan kaldırılması ve savuşturulması anlamında kullanılmıştır |
Kaynak Kitâbü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinde قتل kökü, merkezi ve batı Sami kollarında doğrudan cana kıymak, darbe indirerek öldürmek ve mücadele etmek anlamlarında köklü bir süreklilik gösterir. İbranicede קָטַל (qāṭal) fiili nadir olmakla birlikte öldürmek anlamına gelirken, Aramice ve Süryanicede ܩܛܠ (qṭal) kökü hayatı sona erdirmek, katletmek ve öldürmek anlamında en yaygın ve birincil fiildir. Erken Sami katmanında kökün somut çekirdeği, canlının direncinin dışarıdan gelen sert bir müdahaleyle kırılması ve etkisizleştirilmesidir. Arapçada ise kök hem tekil bir cana kıyma (katl) hem de karşılıklı çatışma, savaş ve meşru savunma mücadelesi (kıtâl/mukātele) yönünde semantik genişleme kazanmış; ayrıca mecazen şüphenin kesin delille yok edilmesi, bir arzunun baskılanması veya şarabın keskinliğinin suyla kırılması anlamlarına teşmil edilmiştir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | قتل | Darbe veya kesinti ile canı bedenden ayırmak, direnci kırmak, boyun eğdirmek, şarabı suyla yumuşatmak ve şüpheyi kesin bilgiyle gidermek | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice קָטַל (qāṭal), Süryanice/Aramice ܩܛܠ (qṭal) | Canlının hayatına fiziksel güçle son vermek, öldürmek, telef etmek ortak anlam alanını oluşturur | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ortak leksikal tabaka | Çeşitli Afro-Asyatik dillerde kesme, vurma ve vurarak yere serme biçimindeki ilksel ses-anlam matrisleriyle bağlantılıdır | Muhtemel |
Kaynak David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, HALOT, Payne Smith.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قتل | Anlamlı | Öldürmek, direncini kırmak | Canı bedenden ayırmak, savaşmak, uysallaştırmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| قلت | Anlamlı | Helak olmak, ölüm çukuruna düşmek | Kişinin sarp bir kayalıktan düşüp ölmesi veya tehlikeli bir kuyuya (kalt) yuvarlanması | Kur'an'da geçmez; ölüm ve tehlike anlamında hedef kökle tematik bağ taşır |
| تقل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde bağımsız üçlü kök olarak kayıtlı değildir | Kur'an'da geçmez |
| تلق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Mühmel kabul edilmiştir; bağımsız üçlü kök formu yoktur | Kur'an'da geçmez |
| لقت | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| لتق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قتل | Merkez | Canı fiziki bir fail müdahalesiyle sonlandırmak, direncini kırmak | Bir failin fiili darbesi, müdahalesi veya çatışması sonucu hayatın bitirilmesi | Faili ve fiili önceleyen can alma veya meşru savaş hali |
| موت | Komşu | Hayat fonksiyonlarının tamamen durması | Failin eyleminden ziyade hayatın tükenmesi ve ecelin gelmesi durumuna odaklanır | Biyolojik veya ontolojik olarak canın çıkması |
| هلك | Komşu | Bozulup yok olmak, helak olmak | Düzenin, yapının veya neslin bütünüyle dağılıp ortadan kalkması | Toplu çöküş, yıkım ve iz bırakmadan mahvolma |
| ذبح | Komşu | Boğazlayarak kesmek | Hayvanın boğazındaki can damarlarını keserek kanını akıtmak | Belirli bir usul ve aletle kesme eylemi |
| حرب | Komşu | Çatışmak, savaş hali yaşamak | Malı ve mülkü soyup soğana çevirmek, husumetle saldırmak | Savaş ortamı ve çatışmanın kurumsal/psikolojik boyutu |
| حيي | Zıt | Canlı olmak, dirilmek, hayat bulmak | Bedenin canlılık kazanması, direnç ve enerjiyle varlığını sürdürmesi | Canın bedende devam etmesi ve ihya edilme hali |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قتل | Canı sonlandırmak, vuruşmak | Bir canlının direncini kırarak hayatına son verme veya iki tarafın silahla çarpışması | Kesin |
| Latince | occidere, necare, interficere | Öldürmek, canına kıymak | Occidere darbe vurup yere sermeyi, necare zehir veya şiddetle can almayı ifade eder; karşılıklı kıtâl nüansını doğrudan içermez | Güçlü |
| İngilizce | to kill, to slay, to fight | Öldürmek, katletmek, vuruşmak | To kill genel ölüm fiilidir; Kur'an'daki 'kıtâl' türevini karşılamak için 'to fight/combat' fiiline başvurulur | Güçlü |
| Almanca | töten, umbringen, bekämpfen | Öldürmek, hayatına son vermek, savaşmak | Töten cana kıymayı nesnel olarak anlatır; savaş ve vuruşma yönü için bekämpfen kullanılır | Güçlü |
| Fransızca | tuer, occire, combattre | Canını almak, öldürmek, dövüşmek | Tuer genel can alma eylemidir; mufâale kalıbındaki karşılıklı vuruşma anlamı combattre ile karşılanır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| قَتَلَ / يَقْتُلُ (Mücerred) | Haksız yere cana kıymak, cinayet | Kişinin bir başka şahsın hayatına kastetmesi yasağı ve cezası bağlamında (Nisâ 4:29, Mâide 5:32, İsrâ 17:33) |
| قَاتَلَ / الْقِتَالُ (Mufâale) | Meşru müdafaa, savaş, askeri çatışma | Zulmü engellemek, yurt savunması ve fitneyi bastırmak amacıyla yürütülen silahlı vuruşma bağlamında (Bakara 2:190, Bakara 2:216, Hac 22:39) |
| قُتِلَ (Meçhul dua kipi) | Lanetlenme, helak olma, kahrolsun ifadesi | İnkarcıların, yalancıların ve zalimlerin uğradığı ilahi gazabı ve kınamayı bildiren bağlamda (Zâriyât 51:10, Bürûc 85:4, Abese 80:17) |
| قَتْلُ النَّفْسِ (İzafet) | Arzuları dizginleme, nefsin azgınlığını kırma | Tövbe ve arınma sürecinde nefsin bencil heveslerinin bastırılması bağlamında (Bakara 2:54) |
| قَتَلَهُ خُبْراً / يَقِيناً (Mecaz) | Şüpheyi kökten giderme, tam ve kesin kavrama | Bir iddiayı veya haberi her türlü tereddütten arındıracak şekilde kesin bilgiye ulaştırma bağlamında (Nisâ 4:157) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ecel ve maktul ilişkisi | Katledilen kişinin kendi eceliyle mi öldüğü yoksa katilin eceli kesintiye mi uğrattığı tartışması | Ecelin tekliği ve failin kesb fiilinin ahlaki ve ontolojik sorumluluğu |
| Fıkıh | Cinayet hukuku ve cihad hükümleri | Kasten, شبه عمد ve hataen öldürme ayrımı; kısas, diyet şartları ve savaş hukukunun (kıtâl) meşruiyet sınırları | Haksız can kaybında hukuki ceza; meşru savunmada savaşı başlatan taraf olmama ilkesi |
| Tefsir | Savaş ayetlerinin tedrici inişi | Müşriklere karşı savaşa izin veren ayetlerin mutlak bir emir mi yoksa saldırıya uğrama şartına bağlı mı olduğu | Savunma ve fitneyi ortadan kaldırma amacıyla kayıtlı silahlı mücadele |
| Hadis | Büyük günahlar ve fitne dönemi çatışmaları | Müslümanın haksız yere kanının dökülmesinin haramlığı ve iki Müslümanın birbirine kılıç çekmesi tehlikesi | Can dokunulmazlığının mutlaklığı ve iç çatışmalardan sakınma |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Can dokunulmazlığı ve kutsiyeti | Haksız cana kıymanın mutlak haramlığı | Hayat hakkını korumak | Bir insanı haksızca öldürmenin bütün insanlığı öldürmekle eşdeğer tutulması ilkesi | Kesin |
| İlmi | İlimde kesinlik ve şüphenin izalesi | Şüphe ve zannın çürütülmesi | Kesin bilgiye (yakîn) ulaşmak | Bir meseleyi delille sonuca bağlayıp zannı ortadan kaldırmak (وَمَا قَتَلُوهُ يَقِيناً) | Güçlü |
| Siyasi | Kamu düzeni ve savunma teşkilatı | Meşru savunma ve asayişi koruma (kıtâl) | Saldırganlığı ve fitneyi defetmek | Devletin meşru müdafaa hakkını kullanarak toplumu dış ve iç saldırılara karşı koruması | Kesin |
| İktisadi | Savaş maliyeti ve diyet tazminatı | Can kaybının mali yükümlülüğü ve ganimet/bütçe ilişkisi | Cana kıymanın mali caydırıcılığı | Hataen öldürmede diyet ödenmesi ve çatışmanın kaynak tüketimini disipline etme | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Bir fonksiyonun sıfırlanması veya sistemin terminal durumu (damping / termination) | Canlı veya aktif bir sistemin sahip olduğu kinetik ve dinamik enerjinin dış bir sönümleyici etkiyle sıfır noktasına çekilerek sistemin durdurulması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Şiddet tekeli ve çatışma çözümü (conflict termination) | Hukukta suç oluşturan şiddetin yasaklanması; siyasette ise kamu otoritesinin düzeni bozan şiddeti daha üstün ve meşru bir güçle bastırarak sona erdirmesi | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | قتل kökünü yalnızca fiziksel cinayet veya acımasızca yok etme fiiline indirgemek; müfâale kalıbındaki «kıtâl» kavramını tek taraflı katliam ile eşitleyerek anlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök Kur'an'da sadece fiziksel can almayı değil; saldırıya uğrandığında savunma savaşı vermeyi (kıtâl), şüpheyi kesin delille yok etmeyi, kibir ve cehaleti bastırmayı ve ilahi adaletin tecellisini kapsar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kıtâl ayetlerini haksız yere adam öldürme (katl) gibi telakki ederek Kur'an'ın şiddeti teşvik ettiği zehabına kapılmak veya tam aksine meşru müdafaa hakkını tamamen inkar ederek pasifizme savrulmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İslam hukukunun beş temel maksadından biri olan aklın ve nefsin/canın korunması ilkesinin merkezinde yer alır. Meşru savaş ile cinayet arasındaki ahlaki ve hukuki sınırı çizer. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Haksız yere cana kıymayı yasaklayan muhkem ayetlerde (İsrâ 17:33, Furkān 25:68), kısas ve diyet hükümlerinde (Bakara 2:178), savaş ve savunma ahkamında (Bakara 2:190-193, Hac 22:39, Tevbe 9:29) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Savaşın keyfi bir yayılma veya zorbalık aracı olduğu algısını yıkar; savaşın (kıtâl) ancak saldırı, zulüm ve fitne karşısında meşru savunma amacıyla yürütülebileceğini ortaya koyarak cinayet ile savunmayı birbirinden ayırır. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamCanlının direncini fiziksel bir müdahaleyle kırmak, canı bedenden ayırmak, boyun eğdirmek ve hareketsiz kılmak.
- Soyut anlamBir saldırıyı, engeli, şüpheyi veya taşkın arzuyu kesin ve nihai bir kararlılıkla etkisiz hale getirip sıfırlamak.
- Sistematik karşılıkAdaleti ve kamu düzenini bozan haksız şiddetin mutlak yasaklanması; toplumsal varlığı korumak için saldırgan gücün meşru sınırlar içinde etkisizleştirilmesi ilkesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde varlığı veya saldırgan iradeyi, varlığın hayati direncini ve hareket enerjisini, ise yapılan eylemin meşruiyet ve gerekçe durumunu temsil eder. Haksız cana kıyma durumunda eylem sıfır değerini alarak mutlak yasaklanır; meşruiyet sınırları içindeki müdahale anında () uygulanan dürtüsel karşı güç , saldırgan enerjiyi sönümleyerek varlığın direncini sıfırlar ve sistemi sükunete kavuşturur.