قتل

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ق-ت-ل103 sîga, 229 mücavir kök, 122 ayet, 33 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.وَيَقْتُلُونَبنوقُتِلَكفرقتلقَتَلَألهسبلالْقِتَالُتَقْتُلُواعدونفسنصر

KökSîga 103Ayet 122Sure 33Mücavir 229

▶ Ağı aç (3B)

قتل

ق - ت - ل

KÖK
  • 170 geçiş
  • 122 ayet
  • 103 sîga
  • 13 sözlük

“Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine verilen addır. Sonra savaşmak ve adam öldürmek anlamında mastar olmuştur.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

“Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine verilen addır. Sonra savaşmak ve adam öldürmek anlamında mastar olmuştur.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.078 harf
القاف والتاء واللام معهما ق ت ل، ق ل ت يستعملان فقط قتل: وقول الله عز وجل: "قاتلهم الله" أي لعنهم. وقوم أقتال أي أهل الوتر والترة، من قول الأعشى: وأسرى من معشر أقتال أي أعداء ذوي ترات. وقلب مُقَتَّلٌ أي قُتِلَ عشقاً. وتَقَتَّلَتِ الجارية للفتى: تَزَيَّنَتْ ومَشَت مِشيةً حسنةً تقلبتْ فيها وتثنتْ وتكسرتْ يوصف به العشق، قال: تَقَتَّلتِ لي، حتى إذا ما قَتَلْتِنـي تَنَسِّكْتِ، ما هذا بفعل
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR1.517 harf
القَتْلُ معروف. وقَتَلَهُ قَتْلاً وتَقْتالاً. وقَتَلَهُ قِتْلَةَ سَوْءٍ، بالكسر. ومَقاتِلُ الإنسانِ: المواضع التي إذا أُصيبت قَتَلَتْهُ. وقَتَلْتُ الشيءَ خُبْراً. قال الله تعالى: "وما قَتَلوهُ يَقيناً"، أي لم يُحيطوا به عِلماً. وقَتَلْتُ الشرابَ: مزجته بالماء. والمُقاتلَةُ: القِتالُ. وقد قاتلْتُهُ قِتالاً وقِيتالاً. وهو من كلام العرب. والمُقاتِلَةُ، بكسر التاء: القومُ الذين يصلحون للقِتالِ.
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR5.003 harf
ق ت ل قتل ، قلت ، تقلق : ( مستعملة ) . قتل : قال الليث : القتل معروف ، يقال : قتَله : إذا أماته بضربٍ أو حجر أو سمّ أو علّة . والمنيّة قاتلة . وقال المفسرون في قول الله جلّ وعزّ : ( قَاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ ) ( التوبة : 30 ) ، لعنهم الله أنّى يصرفون ، وليس هذا من القتال الذي هو بمعنى المقاتلة والمحاربة بين اثنين ؛ لأنَّ قولهم : قاتله الله بمعنى لَعَنه الله ، من واحدٍ ؛ فإذا قلتَ :
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR6.004 harf
(باب القاف والتاء وما يثلثهما) (قتد) القاف والتاء والدال أصلٌ صحيح، وهو كلمتان: القَتَد: خَشَبُ الرَّحْل، وجمعه أقتادٌ وقُتود. والكلمة الأخرى القَتَاد: ضربٌ من العِضاهِ، ليس فيه غير هذا. ويقولون: قُتَائد([1]): مكان. (قتر) القاف والتاء والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على تجميعٍ وتضييقٍ. من ذلك القُتْرة: بيت الصَّائد؛ وسمِّي قُترةً لضيقِهِ وتجمُّع الصَّائد فيه؛ والجمع قُتَر. والإقْتار: التَّضييق. يقال:
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.209 harf
- أصل القتل: إزالة الروح عن الجسد كالموت، لكن إذا اعتبر بفعل المتولي لذلك يقال: قتل، وإذا اعتبر بفوت الحياة يقال: موت. قال تعالى: ﴿أفإن مات أو قتل﴾ [آل عمران/144]، وقوله: ﴿فلم تقتلوهم ولكن الله قتلهم﴾ [الأنفال/17]، ﴿قتل الإنسان﴾ [عبس/17]، وقيل قوله: ﴿قتل الخراصون﴾ [الذاريات/10]، لفظ قتل دعاء عليهم، وهو من الله تعالى: إيجاد ذلك، وقوله: ﴿فاقتلوا أنفسكم﴾ [البقرة/54]، قيل معناه: ليقتل بعضكم بعضا.
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR1.697 harf
ق ت ل قتله قتلةَ سوء وقتل الرجل وقتّل الرجال وقاتله وتقاتلوا واقتتلوا‏.‏ وكانت بالروم مقتلة عظيمة‏.‏ وضربه فأصاب مقتله ومقاتله‏.‏ وأقتله‏:‏ عرّضه للقتل‏.‏ كما قال مالك ابن نويرة لامرأته حين رآها خالد بن الوليد‏:‏ أقتلتني يا مرأة يعني سيقتلني خالد من أجلك‏.‏ واستقتل فلان‏:‏ استسلم للقتل كما يقال‏:‏ استمات‏.‏ ورجل وامرأة قتيل وقومٌ قتلى‏.‏ وهذه قتيلة بني فلان‏.‏ وهم قتلة إخوتك‏.‏ وقتل
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR13.637 harf
القَتْل: معروف، قَتَلَه يَقْتُله قَتْلاً وتَقْتالاً وقَتَل به سواء عند ثعلب، قال ابن سيده: لا أَعرفها عن غيره وهي نادرة غريبة، قال: وأَظنه رآه في بيت فحسِب ذلك لغة؛ قال: وإِنما هو عندي على زيادة الباء كقوله: سُودُ المَحاجِرِ لا يَقْرَأْنَ بالسُّوَر وإِنما هو يقرأْن السُّوَر، وكذلك قَتَّله وقَتَل به غيرَه أَي قتله مكانه؛ قال: قَتَلتُ بعبد الله خيرَ لِداتِه ذُؤاباً، فلم أَفخَرْ بذاك وأَجْزَعا
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR749 harf
* ق ت ل * * القَتْلُ * معروف وبابه نصر و * تَقْتالا * و * قَتَلَهُ قِتْلَةَ * سوء بالكسر و * مَقَاتِلُ * الإنسان المواضع التي إذا أصيبت * قَتَلَتْهُ * يقال * مَقْتَلُ * الرجل بين فكيه و * قَتَلَ * الشيء خبرا قال الله تعالى ﴿وما قتلوه يقينا﴾ أي لم يحيطوا به علما و * المُقاتَلَةُ * القتال و * قَاتَلَهُ * * قِتَالاً * و * قِتَالاً * و * المُقَاتِلةُ * بكسر التاء القوم الذين يصلحون للقتال و *
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR9.021 harf
قتله، وقتل به سواء عن ثعلب، قال ابن سيده: لا أعرفها عن غيره، وهي نادرة غريبة، قال: وأظنه رآه في بيت فحسب ذلك لغة، قال: وإنما هو عندي على زيادة الباء، كقوله: سود المحاجر لا يقرأن بالسور وإنما هو يقرأن السور، قتلا وتقتالا نقلهما الجوهري، قال سيبويه: والتقتال، القتل، وهو بناء موضوع للتكثير: أماته بضرب أو حجر أو سم أو علة، فهو قاتل، وذاك مقتول، والمنية قاتلة، وأما قول الفرزدق:
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR1.623 harf
قَتَلَ الشَّىْءَ 1 قَتَلَ الشَّىْءَ ذ , inf. n. قَتْلٌ, (assumed tropical:) He knew the thing; he was, or became, acquainted with it: (Msb:) [or rather, i. q.] قَتَلَهُ عِلْمًا, (Bd in iv. 156, and TA,) and خُبْرًا, (K,) and بِعِلْمِهِ, (Bd, ubi supra,) he knew it (Bd, K, TA) completely, (TA,) or thoroughly, very well, or superlatively well; as also نَحَرَهُ عِلْمًا. (Bd.) See أَثْبَتَ الشَّىْء
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.973 harf
قَتَلَ قَتَلَ U ( n. ac. قَتْل 1 ), a. Killed, slew; put to death, executed. b. Killed ( himself ), Committed suicide. - c ), Stilled, allayed, appeased, lessened ( hunger & c. ). d. Mixed with water ( wine ). e. Struck. قَتَّلَ قَتَّلَ II , a. Slew; slaughtered, massacred. قَاْتَلَ قَاْتَلَ III , a. Fought with; warred against. b. Cursed. أَقْتَلَ أَقْتَلَ IV , a. Put to
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR64.249 harf
قتل قَتَلَ - يَقْتُلُ، قُُتِلَ - يُقْتَلُ - قَتْل - قِتَال - مَقْتُوْل - قَتْلى - قَاتََل - يُُقَاتِلُ - قاتله الله - قَتَّلَ - يُقَتِّلُ - تَقْتِيْل - اقْتَتَلَ - يَقْتَتِلُ قَتَلَ - يَقْتُلُ + كائن + كائناً: يقوم بفعل يؤدي إلى موته قُُتِلَ - يُقْتَلُ: مبني للمجهول من " قَتَلَ - يَقْتُلُ " قَتْل: اسم فعل " قَتَلَ - يَقْتُلُ " مَقْتُوْل: اسم
Tamamını oku

Sîgalar(103)

Mücavir kökler229 mücavir (488 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. أله

    79 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

  2. سبل

    24 ortak ayet · Biribirini kesen yoldur

  3. خرج

    17 ortak ayet · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır

  4. نفس

    22 ortak ayet · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir

  5. كفر

    28 ortak ayet · Hufre, çukur demektir

  6. حرم

    11 ortak ayet · Hiram keçe demektir

  7. عدو

    12 ortak ayet · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir

  8. دين

    12 ortak ayet · Dane, inek yavrusuna denir

  9. ثقف

    4 ortak ayet · Sigaf demirin dövüldüğü örs ve çekiç demektir

  10. موسى

    12 ortak ayet · Musa

  11. بنو

    12 ortak ayet · Oğullar

  12. نصر

    12 ortak ayet · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir

Geçtiği ayetler(122)

  1. يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا

    ÖldürmeyinEy iman edenler; mallarınızı aranızda karşılıklı rıza ile gerçekleştirdiğiniz ticaret yolu hariç, batıl yollarla yemeyin. Ve kendinizi öldürmeyin. Şüphesiz ki Allah, sizin için Rahim olandır.

  2. يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ …

    ÖldürmeyinEy iman edenler; siz ihramlı iken avı öldürmeyin. Sizden her kim; bile bile onu öldürürse; öldürdüğü o hayvanın benzeri bir ceza vardır ki, Ka’be’ye ulaşmış bir kurbanlık olmak üzere, buna içinizden adil iki kişi hükmedecektir. Yahut düşkünlere yemek yedirmek şeklinde keffaret veya onun dengi oruç tutmaktır. Ta ki yaptığının vebalini tatmış olsun. Allah; geçmiştekileri affetmiştir. Kim de sonradan böyle yaparsa; Allah, ondan intikamını alır. Allah, Aziz’dir, İntikam sahibidir.

  3. … عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ مِنْ إِمْلَاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ وَلَا تَقْرَبُوا …

    ÖldürmeyinDe ki: Gelin, Rabbınızın size neleri haram kıldığını ben söyleyeyim; O’na hiçbir şeyi ortak koşmayın, anaya-babaya iyilik edin. Fakirlik korkusuyla çocuklarınızı öldürmeyin. Sizin de onların da rızkını veren Biziz. Kötülüğün gizlisine de, açığına da yaklaşmayın. Hak ile olmadıkça, Allah’ın haram kıldığı bir cana kıymayın. İşte aklınızı başınıza alasınız diye size, bunları emretti.

  4. … تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ …

    ÖldürmeyinDe ki: Gelin, Rabbınızın size neleri haram kıldığını ben söyleyeyim; O’na hiçbir şeyi ortak koşmayın, anaya-babaya iyilik edin. Fakirlik korkusuyla çocuklarınızı öldürmeyin. Sizin de onların da rızkını veren Biziz. Kötülüğün gizlisine de, açığına da yaklaşmayın. Hak ile olmadıkça, Allah’ın haram kıldığı bir cana kıymayın. İşte aklınızı başınıza alasınız diye size, bunları emretti.

  5. قَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ لَا تَقْتُلُوا يُوسُفَ وَأَلْقُوهُ فِي غَيَابَةِ الْجُبِّ يَلْتَقِطْهُ بَعْضُ السَّيَّارَةِ إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ

    Öldürmeyinİçlerinden bir sözcü dedi ki: Yusuf’u öldürmeyin, onu bir kuyunun derinliklerine bırakın da yolculardan bir onu bulup alsın, eğer yapacaksanız.

  6. وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلَاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا كَبِيرًا

    ÖldürmeyinÇocuklarınızı açlık korkusuyla öldürmeyin. Onlara da size de Biz; rızık veririz. Muhakkak ki onları öldürmek, büyük bir günahtır.

  7. وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا فَلَا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا

    ÖldürmeyinAllah’ın haram kıldığı canı öldürmeyin. Ancak hak ile olursa müstesna. Kim, zulmedilerek öldürülürse; gerçekten Biz, onun velisine bir yetki kılmışızdır. Artık o da öldürmekte aşırı gitmesin. Muhakkak ki o, yardım görenlerden olmuştur.

Sîga sayfası: يُقَاتِلُوكُمْ
Sîga sayfası: يُقَاتِلُونَ
Sîga sayfası: وَيَقْتُلُونَ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökقتل
YapıÜçlü kök
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerموت, هلك, ذبح, حرب
Zıt Kökحيي
Çekirdek Özet 1Bir canlının fiziki direncini kırarak, darbe veya kesintiyle canlılığına son vermek, boyun eğdirmek ve etkisizleştirmek
Çekirdek Özet 2Haksız cana kıymayı yasaklama, nefsi müdafaa ve adaleti sağlama amacıyla meşru çatışmayı (kıtâl) hukuki ve ahlaki sınırlara bağlama
Çekirdek Özet 3Varlığın veya saldırgan iradenin direncini sıfırlayan nihai müdahale; şüpheyi kesin bilgiyle yok etme ve zulmü etkisiz kılma ilkesi
Kritik Hata RiskiKökün türevleri olan «kıtâl» (meşru savunma ve vuruşma) ile «katl» (tek taraflı cana kıyma/cinayet) kavramlarını birbirine karıştırarak Kur’an’daki savaş ayetlerini sebepsiz bir imha veya terör emri gibi okumak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
قتBir şeyi sınırlandırma, daraltma, kesme, canlılığını ve hareket kabiliyetini kırpıp azaltma; قتر kökünde görüldüğü gibi rızkı daraltma ve darlık vermeلÇoban değneği ve nihai sevk imgesi eklenerek daraltma ve güç kırma eylemi, canlının hayatını tamamen sonlandıran ve bedenini kesin biçimde etkisizleştiren nihai bir fiziki müdahaleye dönüştürülmüştür

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
قUfuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınırHayati enerjinin sınırına ulaşması, canın toplanıp çıkış noktasına gelmesi ve hareket sahasının daraltılması
تİşaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, sonVarlığın hayat çizgisine nihai sınırın çekilmesi, can bütünlüğünün kesintiye uğratılarak sonlandırılması
لÇoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlamaDışarıdan uygulanan zorlayıcı bir yönelim, boyun eğdirme, iradeyi bağlama ve yere serme
قتلSınırlandırıp sonlandırma ve boyun eğdirici güç uygulamaCanlının hayati direncinin zorlayıcı bir güçle bastırılarak hayat sınırına mühür vurulması ve bedenin hareketsiz bırakılması

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir canlıyı darbe, kesici alet, zehir veya boğma ile öldürmek; canlının direncini kırıp boyun eğdirmek ve uysallaştırmak (örneğin مُقَتَّل sıfatı uysallaşmış deve için kullanılır); şarabın sertliğini su katarak kırmak (قُتِلَتِ الخَمْرُ)
Cahiliye şiiri kullanımıİmrüülkays bir beytinde kalbin aşk ve tutku karşısında direncinin tamamen kırılmasını ve teslim olmasını bu kökle tasvir eder: وما ذَرَفَتْ عيناك إلاّ لتَضرِبي / بسهميكِ في أعشارِ قلبٍ مقتَّلِ
Erken Arapça kullanımMâlik b. Nüveyre’nin eşine söylediği ve kişinin ölüm tehlikesine maruz bırakılmasını anlatan أقتلتني ya da Ferezdek’in Ziyâd’ın ölümü üzerine söylediği قد قَتَلَ اللهُ زياداً عَنِّي ifadesinde kök, bir engelin ortadan kaldırılması ve savuşturulması anlamında kullanılmıştır

Kaynak Kitâbü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde قتل kökü, merkezi ve batı Sami kollarında doğrudan cana kıymak, darbe indirerek öldürmek ve mücadele etmek anlamlarında köklü bir süreklilik gösterir. İbranicede קָטַל (qāṭal) fiili nadir olmakla birlikte öldürmek anlamına gelirken, Aramice ve Süryanicede ܩܛܠ (qṭal) kökü hayatı sona erdirmek, katletmek ve öldürmek anlamında en yaygın ve birincil fiildir. Erken Sami katmanında kökün somut çekirdeği, canlının direncinin dışarıdan gelen sert bir müdahaleyle kırılması ve etkisizleştirilmesidir. Arapçada ise kök hem tekil bir cana kıyma (katl) hem de karşılıklı çatışma, savaş ve meşru savunma mücadelesi (kıtâl/mukātele) yönünde semantik genişleme kazanmış; ayrıca mecazen şüphenin kesin delille yok edilmesi, bir arzunun baskılanması veya şarabın keskinliğinin suyla kırılması anlamlarına teşmil edilmiştir.

Güven Kesin

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönقتلDarbe veya kesinti ile canı bedenden ayırmak, direnci kırmak, boyun eğdirmek, şarabı suyla yumuşatmak ve şüpheyi kesin bilgiyle gidermekKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice קָטַל (qāṭal), Süryanice/Aramice ܩܛܠ (qṭal)Canlının hayatına fiziksel güçle son vermek, öldürmek, telef etmek ortak anlam alanını oluştururKesin
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik ortak leksikal tabakaÇeşitli Afro-Asyatik dillerde kesme, vurma ve vurarak yere serme biçimindeki ilksel ses-anlam matrisleriyle bağlantılıdırMuhtemel

Kaynak David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, HALOT, Payne Smith.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
قتلAnlamlıÖldürmek, direncini kırmakCanı bedenden ayırmak, savaşmak, uysallaştırmakHedef kök; Kur'an'da geçer
قلتAnlamlıHelak olmak, ölüm çukuruna düşmekKişinin sarp bir kayalıktan düşüp ölmesi veya tehlikeli bir kuyuya (kalt) yuvarlanmasıKur'an'da geçmez; ölüm ve tehlike anlamında hedef kökle tematik bağ taşır
تقلKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıKlasik lügatlerde bağımsız üçlü kök olarak kayıtlı değildirKur'an'da geçmez
تلقKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıMühmel kabul edilmiştir; bağımsız üçlü kök formu yokturKur'an'da geçmez
لقتKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıMühmel kabul edilmiştirKur'an'da geçmez
لتقKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıMühmel kabul edilmiştirKur'an'da geçmez

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
قتلMerkezCanı fiziki bir fail müdahalesiyle sonlandırmak, direncini kırmakBir failin fiili darbesi, müdahalesi veya çatışması sonucu hayatın bitirilmesiFaili ve fiili önceleyen can alma veya meşru savaş hali
موتKomşuHayat fonksiyonlarının tamamen durmasıFailin eyleminden ziyade hayatın tükenmesi ve ecelin gelmesi durumuna odaklanırBiyolojik veya ontolojik olarak canın çıkması
هلكKomşuBozulup yok olmak, helak olmakDüzenin, yapının veya neslin bütünüyle dağılıp ortadan kalkmasıToplu çöküş, yıkım ve iz bırakmadan mahvolma
ذبحKomşuBoğazlayarak kesmekHayvanın boğazındaki can damarlarını keserek kanını akıtmakBelirli bir usul ve aletle kesme eylemi
حربKomşuÇatışmak, savaş hali yaşamakMalı ve mülkü soyup soğana çevirmek, husumetle saldırmakSavaş ortamı ve çatışmanın kurumsal/psikolojik boyutu
حييZıtCanlı olmak, dirilmek, hayat bulmakBedenin canlılık kazanması, direnç ve enerjiyle varlığını sürdürmesiCanın bedende devam etmesi ve ihya edilme hali

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaقتلCanı sonlandırmak, vuruşmakBir canlının direncini kırarak hayatına son verme veya iki tarafın silahla çarpışmasıKesin
Latinceoccidere, necare, interficereÖldürmek, canına kıymakOccidere darbe vurup yere sermeyi, necare zehir veya şiddetle can almayı ifade eder; karşılıklı kıtâl nüansını doğrudan içermezGüçlü
İngilizceto kill, to slay, to fightÖldürmek, katletmek, vuruşmakTo kill genel ölüm fiilidir; Kur'an'daki 'kıtâl' türevini karşılamak için 'to fight/combat' fiiline başvurulurGüçlü
Almancatöten, umbringen, bekämpfenÖldürmek, hayatına son vermek, savaşmakTöten cana kıymayı nesnel olarak anlatır; savaş ve vuruşma yönü için bekämpfen kullanılırGüçlü
Fransızcatuer, occire, combattreCanını almak, öldürmek, dövüşmekTuer genel can alma eylemidir; mufâale kalıbındaki karşılıklı vuruşma anlamı combattre ile karşılanırGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
قَتَلَ / يَقْتُلُ (Mücerred)Haksız yere cana kıymak, cinayetKişinin bir başka şahsın hayatına kastetmesi yasağı ve cezası bağlamında (Nisâ 4:29, Mâide 5:32, İsrâ 17:33)
قَاتَلَ / الْقِتَالُ (Mufâale)Meşru müdafaa, savaş, askeri çatışmaZulmü engellemek, yurt savunması ve fitneyi bastırmak amacıyla yürütülen silahlı vuruşma bağlamında (Bakara 2:190, Bakara 2:216, Hac 22:39)
قُتِلَ (Meçhul dua kipi)Lanetlenme, helak olma, kahrolsun ifadesiİnkarcıların, yalancıların ve zalimlerin uğradığı ilahi gazabı ve kınamayı bildiren bağlamda (Zâriyât 51:10, Bürûc 85:4, Abese 80:17)
قَتْلُ النَّفْسِ (İzafet)Arzuları dizginleme, nefsin azgınlığını kırmaTövbe ve arınma sürecinde nefsin bencil heveslerinin bastırılması bağlamında (Bakara 2:54)
قَتَلَهُ خُبْراً / يَقِيناً (Mecaz)Şüpheyi kökten giderme, tam ve kesin kavramaBir iddiayı veya haberi her türlü tereddütten arındıracak şekilde kesin bilgiye ulaştırma bağlamında (Nisâ 4:157)

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamEcel ve maktul ilişkisiKatledilen kişinin kendi eceliyle mi öldüğü yoksa katilin eceli kesintiye mi uğrattığı tartışmasıEcelin tekliği ve failin kesb fiilinin ahlaki ve ontolojik sorumluluğu
FıkıhCinayet hukuku ve cihad hükümleriKasten, شبه عمد ve hataen öldürme ayrımı; kısas, diyet şartları ve savaş hukukunun (kıtâl) meşruiyet sınırlarıHaksız can kaybında hukuki ceza; meşru savunmada savaşı başlatan taraf olmama ilkesi
TefsirSavaş ayetlerinin tedrici inişiMüşriklere karşı savaşa izin veren ayetlerin mutlak bir emir mi yoksa saldırıya uğrama şartına bağlı mı olduğuSavunma ve fitneyi ortadan kaldırma amacıyla kayıtlı silahlı mücadele
HadisBüyük günahlar ve fitne dönemi çatışmalarıMüslümanın haksız yere kanının dökülmesinin haramlığı ve iki Müslümanın birbirine kılıç çekmesi tehlikesiCan dokunulmazlığının mutlaklığı ve iç çatışmalardan sakınma

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniCan dokunulmazlığı ve kutsiyetiHaksız cana kıymanın mutlak haramlığıHayat hakkını korumakBir insanı haksızca öldürmenin bütün insanlığı öldürmekle eşdeğer tutulması ilkesiKesin
İlmiİlimde kesinlik ve şüphenin izalesiŞüphe ve zannın çürütülmesiKesin bilgiye (yakîn) ulaşmakBir meseleyi delille sonuca bağlayıp zannı ortadan kaldırmak (وَمَا قَتَلُوهُ يَقِيناً)Güçlü
SiyasiKamu düzeni ve savunma teşkilatıMeşru savunma ve asayişi koruma (kıtâl)Saldırganlığı ve fitneyi defetmekDevletin meşru müdafaa hakkını kullanarak toplumu dış ve iç saldırılara karşı korumasıKesin
İktisadiSavaş maliyeti ve diyet tazminatıCan kaybının mali yükümlülüğü ve ganimet/bütçe ilişkisiCana kıymanın mali caydırıcılığıHataen öldürmede diyet ödenmesi ve çatışmanın kaynak tüketimini disipline etmeGüçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerBir fonksiyonun sıfırlanması veya sistemin terminal durumu (damping / termination)Canlı veya aktif bir sistemin sahip olduğu kinetik ve dinamik enerjinin dış bir sönümleyici etkiyle sıfır noktasına çekilerek sistemin durdurulmasıGüçlü
Beşeri bilimlerŞiddet tekeli ve çatışma çözümü (conflict termination)Hukukta suç oluşturan şiddetin yasaklanması; siyasette ise kamu otoritesinin düzeni bozan şiddeti daha üstün ve meşru bir güçle bastırarak sona erdirmesiKesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiقتل kökünü yalnızca fiziksel cinayet veya acımasızca yok etme fiiline indirgemek; müfâale kalıbındaki «kıtâl» kavramını tek taraflı katliam ile eşitleyerek anlamak
Kur'an içi daha geniş anlamKök Kur'an'da sadece fiziksel can almayı değil; saldırıya uğrandığında savunma savaşı vermeyi (kıtâl), şüpheyi kesin delille yok etmeyi, kibir ve cehaleti bastırmayı ve ilahi adaletin tecellisini kapsar
Yanlış anlamanın doğuracağı hataKıtâl ayetlerini haksız yere adam öldürme (katl) gibi telakki ederek Kur'an'ın şiddeti teşvik ettiği zehabına kapılmak veya tam aksine meşru müdafaa hakkını tamamen inkar ederek pasifizme savrulmak

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?İslam hukukunun beş temel maksadından biri olan aklın ve nefsin/canın korunması ilkesinin merkezinde yer alır. Meşru savaş ile cinayet arasındaki ahlaki ve hukuki sınırı çizer.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Haksız yere cana kıymayı yasaklayan muhkem ayetlerde (İsrâ 17:33, Furkān 25:68), kısas ve diyet hükümlerinde (Bakara 2:178), savaş ve savunma ahkamında (Bakara 2:190-193, Hac 22:39, Tevbe 9:29) belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Savaşın keyfi bir yayılma veya zorbalık aracı olduğu algısını yıkar; savaşın (kıtâl) ancak saldırı, zulüm ve fitne karşısında meşru savunma amacıyla yürütülebileceğini ortaya koyarak cinayet ile savunmayı birbirinden ayırır.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamCanlının direncini fiziksel bir müdahaleyle kırmak, canı bedenden ayırmak, boyun eğdirmek ve hareketsiz kılmak.
  • Soyut anlamBir saldırıyı, engeli, şüpheyi veya taşkın arzuyu kesin ve nihai bir kararlılıkla etkisiz hale getirip sıfırlamak.
  • Sistematik karşılıkAdaleti ve kamu düzenini bozan haksız şiddetin mutlak yasaklanması; toplumsal varlığı korumak için saldırgan gücün meşru sınırlar içinde etkisizleştirilmesi ilkesi.
  • LaTeX modeliQ(x)={0if f(x)≤0δ(t−t0)⋅[−E(x)]if f(x)>0
  • LaTeX açıklamasıFormülde x varlığı veya saldırgan iradeyi, E(x) varlığın hayati direncini ve hareket enerjisini, f(x) ise yapılan eylemin meşruiyet ve gerekçe durumunu temsil eder. Haksız cana kıyma durumunda eylem sıfır değerini alarak mutlak yasaklanır; meşruiyet sınırları içindeki müdahale anında (t0) uygulanan dürtüsel karşı güç δ(t−t0), saldırgan enerjiyi sönümleyerek [−E(x)] varlığın direncini sıfırlar ve sistemi sükunete kavuşturur.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ق