وفي
و - ف - ي
KÖK- 66 geçiş
- 64 ayet
- 42 sîga
- 12 sözlük
“Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler arasında oluşan en tümsek tepedir. Ölçerken veya tartarken fazla fazla yapmak demektir. Tepeleme doldurmak anlamında kullanılmaktadır.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: وفى
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
“Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler arasında oluşan en tümsek tepedir. Ölçerken veya tartarken fazla fazla yapmak demektir. Tepeleme doldurmak anlamında kullanılmaktadır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.435 harfباب اللفيف من الفاء
ف ي أ، ف أ و، ف أ ف أ، ف ي ف، ف و ف، ف و، ف ي، و ف ي، آ ف، أ ف ف مستعملات
فيأ:
الفيءُ: الظّلُّ، والجميع: الأفياء، يقال: فاء الفيءُ، إذا تحوّل عن جهةِ الغَداة.
وتفيّأت الشَّجَرَ: دخلت في أفيائها.
وفيّأت المرأة تفيّىء شعرها، أي: تحرّك رأسَها من الخُيَلاء، قال رؤبة: كأنّما فيّأنَ أثلاً جاثلا شبّه مشيهنّ بفيء الظلال.
والفيء: الغنيمة، والفعل منه أفاء، قال جل وعزّ: "ما أفاء الله
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR382 harfMadde başı: وفىالوَفاءُ: ضدُّ الغدر. يقال: وَفى بعهده وأَوْفى بمعنًى. ووَفى الشيء وُفِيًّا، أي تمَّ وكثُر. والوفيُّ: الوافي. وأَوْفى على الشيء، أي أشرف. وعَيْرٌ ميفاءٌ على الإكامِ، إذا كان من عادته أن يُوفي عليها. وأَوْفاهُ حقّه ووَفَّاهُ بمعنًى، أي أعطاه وافِياً. واسْتَوْفى حقّه وتَوَفَّاهُ بمعنًى. وتَوَفَّاهُ الله، أي قبضَ روحه. والوَفاةُ: الموتُ. ووافى فلانٌ: أتى. وتَوافى القومُ: تَتَامُّوا.
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR2.372 harf(باب الواو والفاء وما يثلثهما)
(وفق) الواو والفاء والقاف: كلمةٌ تدلُّ على ملاءمة الشيئين. منه الوَفْق: الموافَقة. واتَّفَق الشيئانِ: تقارَبَا وتَلاءَما. ووافَقْتُ فلاناً: صادقْتُه، كأنهما اجتمعا متوافِقَين.
(وفل) الواو والفاء واللام: كلمةٌ تدلُّ على شَعَر وخُشُونة. ودُبِغ السِّقاءُ حتَّى ذهَبَ وَفْلُه، أي ما عليه من شَعر وخُشُونة. والوَفْل: ما تطايرَ من الجلد من شَعَره. والله أعلم بالصواب.
(وفي)
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.867 harfMadde başı: وفى- الوافي: الذي بلغ التمام. يقال: درهم واف، وكيل واف، وأوفيت الكيل والوزن. قال تعالى: ﴿وأوفوا الكيل إذا كلتم﴾ [الإسراء/35]، وفى بعهده يفي وفاء، وأوفى: إذا تمم العهد ولم ينقض حفظه، واشتقاق ضده، وهو الغدر يدل على ذلك وهو الترك، والقرآن جاء بأوفى. قال تعالى: ﴿وأوفوا بعهدي أوف بعهدكم﴾ [البقرة/40]، ﴿وأوفوا بعهد الله إذا عاهدتم﴾ [النحل/91]، ﴿بلى من أوفى بعهده واتقى﴾ [آل عمران/76]، {والموفون بعهدهم إذا
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR738 harfو ف ي
درهم واف.
وكيل واف.
وله شعر واف.
ووفى جناح الطائر وله جناح واف: ضافٍ.
ووزن له بالوافية: بالصنجة التامة وصار هذا وفاء لذاك: تماماً له.
ويقال مات فلان وأنت بوفاء أي بتمام عمرك وطوله دعاء له بالبقاء.
ووفى بالعهد وأوفى به وهو وفيّ من قوم أوفياء ووفاة.
ووفّاه حقّه وأوفاه " وأوفوا الكيل " واستوفاه وتوفّاه: استكمله.
ووافيته في الميعاد: مفاعلة من الوفاء.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR8.242 harfالوفاءُ: ضد الغَدْر، يقال: وَفَى بعهده وأَوْفَى بمعنى؛ قال ابن بري: وقد جمعهما طُفَيْل الغَنَوِيُّ في بيت واحد في قوله: أَمَّا ابن طَوْقٍ فقد أَوْفَى بِذِمَّتِه
كما وَفَى بِقلاصِ النَّجْمِ حادِيها
وَفَى يَفِي وَفاءً فهو وافٍ. ابن سيده: وفَى بالعهد وَفاءً؛ فأَما قول الهذلي:
إذ قَدَّمُوا مِائةً واسْتَأْخَرَتْ مِائةً
وَفْياً، وزادُوا على كِلْتَيْهِما عَدَدا
فقد يكون مصدر وَفَى مسموعاً وقد يجوز أَن
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR429 harf* و ف ي * * الوَفَاءُ * ضد الغدر يقال * وَفَى * بعهده * وَفَاءً * و * أَوْفَى * بمعنى و * وَفَى * الشيء يَفِي بالكسر * وُفِيَّا * على فُعُول أي تمَّ وكثُر و * الوَفِيُّ * الوافي و * أَوْفَى * على الشيء أشرف و * وَافَاهُ * حقَّهُ و * وَفَّاهُ تَوْفِيَةً * بمعنى أي أعطاه * وافِيا * و * اسْتَوْفَى * حقَّه و * تَوَفَّاهُ * بمعنى وتَوَّفاه الله أي قبض روحه و * الوَفَاةُ * الموت و * وَافَى * فلان أتى و
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR10.227 harfالتكملةِ : نُبذاً منه ؛ وفي بعضِ النسخ : مِن خَيْرٍ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!الوَغَى : الحَرْبُ نَفْسُها لمَا فيها مِن الصَّوْتِ والجَلَبَةِ ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي ؛ ومنه قولُهم : شَهِدْتُ الوَغَى .
*!والواغِيَةُ : *!كالوَغَى ، اسْمٌ مَحْضٌ .
وقال ابنُ سِيدَه : *!الوَغَى أَصْواتُ النَّحْلِ والبَعُوض ونَحْو ذلكَ إذا اجْتَمَعَتْ ؛ وأنْشَدَ قولَ الهُذَلي .
وقال ابنُ الأعْرابي : الوَغَى :
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR1.497 harfMadde başı: وفى١
1 وَفَى بِالعَهْدِ ذ and بِالوَعْدِ [He fulfilled, performed, kept, or was faithful to, the compact, or covenant, and the promise]: act. part. n. وَفِىٌّ; pl. أَوْفِيَآءُ. (Msb.) ― -b2- وَفَآءٌ signifies The being faithful to an engagement, or promise: see 1, last sentence, in art. رعى. ― -b3- وَفَاهُ He paid it: see an ex. (فِى ثَوْبَىْ أَبِى أَنْ أَفِيَهُ) voce ثَوْبٌ.
وَفَّاهُ حَقَّهُ
2
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.763 harfوَفَى
وَفَى
a. [ يَفِى ] ( n. ac. وَفَآء [ وَفَاْي 22A ]) [ acc. or Bi ], Fulfilled, performed; kept ( promise ); paid, discharged ( debt ).
b. [ 'An ], Atoned for ( fault ).
c. [ Bi ], Procured, brought.
d. Equalled, weighed.
e. ( n. ac. وُفِيّ ), Abounded; was complete.
f. [ Fī ], Came to.
g. Was prolonged.
وَفَّيَ
وَفَّيَ II ,
a. Paid in full.
وَاْفَيَ
وَاْفَيَ III ,
a. see II
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok32.323 harfوفي
وَفَى - يَفِي - وَافِي - أَوْفَى - الأَوْفَى - أَوْفَى - يُوْفِي - مُوْفِي - مُوفُوْن - وَفَّى - يُوَفِّي، وُفِّيَ - يُوَفَّى - تَوَفَّى - يَتَوَفَّى، تُوُفِّيَ - يُتَوَفَّى - اسْتَوْفَى - يَسْتَوْفِي
وَفَى - يَفِي + شيء + عند كائن: يكتمل ويتم عنده وفي حرزه
وَافِي: اسم فاعل صفة مشبهة من " وَفَى - يَفِي ": التام والكامل عند صاحبه
Sîgalar(42)
- وَأَوْفُواVe yerine getirin+1 anlam(وَأَفْعِلُوا)×5
- أَوْفُواYerine getirin(أَفْعِلُوا)×4
- يَتَوَفَّاكُمْSizi vefat ettirir(يَتَفَعَّلُكُمْ)×4
- أَوْفَىYerine getirdi+1 anlam(أَفْعَلَ)×3
- نَتَوَفَّيَنَّكَKesinlikle seni vefat ettireceğiz(نَتَفَعَّلَنَّكَ)×3
- تَتَوَفَّاهُمُOnları vefat ettirir(تَتَفَعَّلُهُمْ)×2
- تُوَفَّىOna karşılığı tam verilir(تُفَعَّلُ)×2
- فَيُوَفِّيهِمْHemen onlara karşılığını tam verir+1 anlam(فَيُفَعِّلُهُمْ)×2
- وَتَوَفَّنَاVe bizi vefat ettir(وَتَفَعَّلْنَا)×2
- وَوُفِّيَتْVe ona karşılığı tam verildi(وَفُعِّلَتْ)×2
Mücavir kökler121 mücavir (297 toplam)
- كيل
8 ortak ayet · Kile ölçü birimidir
- عهد
9 ortak ayet · Söz
- نفس
16 ortak ayet · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
- بخس
3 ortak ayet · Çalgın ekin, cılız ekin demektir
- وزن
4 ortak ayet · Terazi demektir
- عمل
12 ortak ayet · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
- بلغ
6 ortak ayet · İş ayakkabısı
- أجل
5 ortak ayet · İcl havuz demektir
- ظلم
11 ortak ayet · Zalimler
- رذل
2 ortak ayet · Rezl meyvenin döküntüsü, adisi demektir
- طفل
2 ortak ayet · Yeni doğan çocuktur
- أجر
6 ortak ayet · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
Geçtiği ayetler(64)
يَابَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ
Ve yerine getirinEy İsrailoğulları, size verdiğim nimetimi hatırlayın. Bana verdiğiniz sözü yerine getirin ki, ben de size olan sözümü yerine getireyim. Ve yalnız Ben’den korkun.
… الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا …
Ve yerine getirinYetimin malına; erginlik çağına gelinceye kadar o en güzel olanından başka bir şekilde yaklaşmayın. Ölçüyü, tartıyı da tam ve doğru yapın. Biz kimseye, gücünün yettiğinden başkasını yüklemeyiz. Söylediğiniz zaman da -akraba dahi olsa-adil olun. Allah’ın ahdini de yerine getirin. İşte iyice düşünesiniz diye size bunları emretti.
وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدْتُمْ وَلَا تَنْقُضُوا الْأَيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلًا إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ
Yerine getirinAhidleştiğiniz zaman; Allah’ın ahdini yerine getirin. Pekiştirdiğiniz yeminleri bozmayın. ÇünküAllah’ı üzerinize kefil yapmışsınızdır. Muhakkak ki Allah; yaptıklarınızı bilir.
وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْئُولًا
Ve yerine getirinErginlik çağına ulaşıncaya kadar, en güzel şeklin dışında yetimin malına yaklaşmayın. Ahdi yerine getirin. Muhakkak ki ahid, mes’uliyettir.
وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذَا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا
Ve yerine getirinÖlçtüğünüz zaman da; ölçüyü tam tutun. Ve dosdoğru ölçekle tartın. Bu, daha hayırlı ve netice itibariyle daha güzeldir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وفي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (lefif-i mefrûk) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | تمم, كمل, قضي, بلغ |
| Zıt Kök | غدر |
| Çekirdek Özet 1 | Bir kabın, ölçünün veya yapının dolup taşma sınırına gelmesi, bir şeyin eksiksiz kemale ermesi ve tepeleme tam olması |
| Çekirdek Özet 2 | Ahitlerin, hakların ve amellerin hiçbir eksiltme ve haksızlık yapılmadan tastamam yerine getirilmesi; ecelin dolmasıyla canın eksiksiz kabzedilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | İlahi adaletin ve varoluşsal sözleşmelerin tam karşılık (denklik) ve eksiksiz tesellüm ilkesine göre kusursuz icrası |
| Kritik Hata Riski | Kökün Kur'an'daki vefat ve tevaffî kullanımlarını yalnızca biyolojik ruhun bedenden ayrılıp ölmesi biçiminde daraltmak; kelimenin özündeki payı eksiksiz alma, süreyi ve hesabı tastamam tamamlama boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وف | Kabarma, dolma, tepeleme sınırına ulaşma, kabın veya hacmin boşluk bırakmayacak biçimde dolup belirmesi; nitekim وفر kökünde malın veya saçın gürleşip çoğalması, وفد kökünde yüksek kum tepesi ve tepeye aşma, وفض kökünde dolup taşarak hızla ilerleme, وفق kökünde iki şeyin tam denk ve birbirini örtecek şekilde oturması bu anlamı taşır | ي | İlksel dolgunluk ve kabarma imgesini süreçli bir tamamlanmaya, belirlenmiş bir haddin ve hakkın hiçbir eksik kalmayacak biçimde son sınırına kadar tastamam ödenmesine ve teslim alınmasına özelleştirir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı | Bir şeyi sabit bir yere bağlama, tutturma, iki nokta arasında kopmaz bir irtibat ve irtibat bağı kurma hareketi |
| ف | Ağız | Boşluk, açıklık, bir hacmin veya kabın giriş ve çıkış kenarı, bir şeyin dışarıya açılan payı |
| ي | El ve kol | İş görme, uzanıp alma, verme, tesellüm ve teslim etme, fiili icra hareketi |
| وفي | Bağlantıyı ağız ve sınır boyunca elle tastamam icra etme | Önceden bağlanmış bir bağı ve taahhüdü, kabın veya haddin ağzına kadar doldurarak elle bizzat ve eksiksiz teslim etme; ölçüyü silme veya tepeleme denkliğe ulaştırma hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Düzlük arazide yükselen en tepe nokta ve kuşun avını gözetlemek için konduğu en yüksek tümsek (el-mîfât); kabın silme dolup tepeleme seviyeye ulaşması (vefâ el-keyl); kuşun kanat tüylerinin dökülmeksizin tam ve eksiksiz biçimde çıkmış olması (vefâ rîşu'l-cenâh) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tufeyl el-Ganevî bir beytinde ahdi ve himayeyi tam ifa etmeyi çöl yolcusunun yıldız menziline eksiksiz ulaşması benzetmesiyle anar: أَمَّا ابن طَوْقٍ فقد أَوْفَى بِذِمَّتِه / كما وَفَى بِقلاصِ النَّجْمِ حادِيها |
| Erken Arapça kullanım | Huteye bir beytinde ölçeğin eksiltilmeden tam verildiğini ifade etmek üzere bu kökü kullanır: وفَى كَيْلَ لا نِيبٍ ولا بَكَرات. Ayrıca klasik Arapçada standart ağırlığa tamı tamına denk gelen dirhem için dirhemun vâfin (درهم واف) nitelemesi yaygın olarak kullanılmıştır |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde وفي kökü, fiziksel bir hacmin son sınırına kadar dolması, bir sözleşmenin eksiksiz biçimde kapatılması ve borcun/hakkın tam olarak tesellüm edilmesi semantik çekirdeği etrafında şekillenir. İbranicede doğrudan üçlü ses denkliğiyle bu kök sınırlı izler taşımakla birlikte, kökün Batı Sami ve Güney Sami sahasında beliren ana yönü tamamlanma ve son sınırına erişmedir. Süryanicede borcun tamamen ödenmesi, hesabın kapatılması ve taahhüdün yerine getirilmesi bağlamındaki kullanımlarla örtüşür. Arapçada kök, hem aktif biçimde tam ödemek/yerine getirmek (îfâ, tevfiyet) hem de pasif ve yansımalı biçimde bir hakkı veya süreyi son kırıntısına kadar kabzedip almak (istîfâ, tevaffî) ekseninde iki yönlü bir semantik zenginlik kazanmıştır; bu durum canlı bir varlığın süresini doldurarak canının geri alınması (vefat) anlamına doğal bir geçiş sağlamıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Payne Smith, Brown-Driver-Briggs, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lane’s Lexicon.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Ölçünün tepeleme dolması ve tümseğe çıkma | Fiziksel olarak bir kabın ağzına kadar dolması veya bir tepenin en yüksek yerine çıkılması (el-mîfâ), ahlaki ve hukuki planda sözün ve hakkın eksiksiz yerine getirilmesi anlamına genişlemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Borcun kapatılması ve tam alma | Güney ve Batı Sami kollarında bir yükümlülüğün son kuruşuna kadar ödenmesi veya teslim alınması kavramıyla ortak kök tabanını paylaşır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında güvenilir ses denkliği gösteren doğrudan bir akraba biçim tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brockelmann (Vergleichende Grammatik).
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وفي | Anlamlı | Tamamlama, eksiksiz verme ve alma | Bir ahdi yerine getirme, ölçüyü tam tutma, hakkı bütünüyle kabzetme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ويف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapça sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir; Kur'an'da geçmez |
| فوي | Anlamlı | Boya maddesi, kızıllık | Kökboyası (el-fuvve) bitkisi ve kırmızı renkle boyama anlamında sınırlı isimleşmiş köktür | Hedef kökle anlamsal bağı zayıftır; Kur'an'da geçmez |
| فيو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapça sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir; Kur'an'da geçmez |
| يوف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapça fonotaktik kurallar gereği kullanım dışıdır; Kur'an'da geçmez |
| يفو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapça sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وفي | Merkez | Eksiksiz tamamlama ve alma | Bir hakkı veya ahdi hiçbir eksik bırakmaksızın tam ölçüsünce verme veya son kırıntısına kadar kabzetme | Karşılıklılık, adalet, taahhüde tam sadakat ve noksansız tesellüm merkezdedir |
| تمم | Komşu | Bir sürecin sona ermesi | تمم, parçaların bir araya gelip nihayete ermesini ifade eder; وفي ise daha çok bir hak, ölçü ve borcun tam ödenmesi ve teslimi yönünü vurgular | Parçaların bütünlenmesi ile yükümlülüğün eksiksiz ifası arasındaki farktır |
| كمل | Komşu | Niteliksel yetkinlik | كمل, bir şeyin özündeki niteliklerin, sıfatların ve fonksiyonların kusursuz olmasını anlatır; وفي niceliksel ve hukuki denkliği ve eksiksizliği öne çıkarır | Özün yetkinliği ile taahhüdün tam ifası farkıdır |
| قضي | Komşu | Hükme bağlama ve bitirme | قضي, bir işi karara bağlayıp infaz ederek defterini kapatmayı hedefler; وفي ise verilen şeyin ölçüsünün tamlığına ve borcun sıfırlanmasına odaklanır | İnfaz ve icra ile tam ödeme farkıdır |
| بلغ | Komşu | Ulaşma ve erişme | بلغ, bir mesafenin veya vaktin son sınırına ayak basmaktır; وفي bu sınırda taahhüt edilen payın bütünüyle verilmesi veya alınmasıdır | Sınıra varış ile hakkın tesellümü farkıdır |
| غدر | Zıt | Sözden dönme, eksiltme ve ihanet | Ahdi bozma, arkada pay bırakarak hakkı gasbetme veya taahhüdü yerine getirmeyip yüzüstü bırakma | Kökün ahlaki ve hukuki anlamdaki doğrudan zıddıdır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وفي | Ahdi yerine getirme, hakkı tastamam verme ve canı kabzetme | Ölçüde tamlık, ahlaki sadakat ve varlıksal sürenin eksiksiz sonlandırılması kutuplarını bir arada tutar | Kesin |
| Latince | Implere, persolvere, recipere | Doldurmak, borcu tamamen ödemek, eksiksiz geri almak | Persolvere borcun son kuruşuna kadar ifasını, implere kabın tam dolmasını karşılar; tevaffîdeki eceli doldurup alma yönünü recipere kısmen verir | Güçlü |
| İngilizce | Fulfill, pay in full, claim / take back | Yerine getirmek, tam ödemek, geri almak | Fulfill ahdin icrasını, pay in full ölçü ve karşılığın tam verilmesini karşılar; tevaffî anlamındaki vefatı ise claim veya recall fiilleri kısmen yakalar | Güçlü |
| Almanca | Erfüllen, voll erstatten, abberufen | İfa etmek, tam geri ödemek, geri çağırmak | Erfüllen taahhüdün yerine getirilmesini, volles Maß ölçünün tamlığını, abberufen ise ilahi buyrukla canın geri alınması anlamındaki tevaffîyi karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Accomplir, s'acquitter, rappeler | Yerine getirmek, borçtan tamamen kurtulmak, geri çağırmak | S'acquitter hukuki ve ahlaki borcun tam ifasını, accomplir eksiksiz tamamlamayı ifade eder | Güçlü |
Kaynak Gaffiot (Dictionnaire Latin-Français), Oxford English Dictionary, Kluge (Etymologisches Wörterbuch).
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَوْفَى / أَوْفُوا | Ahdi ve yemini yerine getirme | Kulun Allah'a veya insanların birbirine verdiği sözleri, akitleri ve adakları hiçbir fire vermeden yerine getirmesi bağlamı (Bakara 2:40, Mâide 5:1, İsrâ 17:34) |
| أَوْفُوا الكَيْلَ | Ölçü ve tartıyı tam tutma | Ticari ahlak, iktisadi adalet ve tartıda eksiklik yapmama buyruğu (En'âm 6:152, Hûd 11:85, İsrâ 17:35, Şuarâ 26:181) |
| تُوَفَّى / يُوَفِّيهِمْ | Amellerin karşılığını eksiksiz alma | Ahirette hesaba çekilme, her nefse kazandığının zerre kadar haksızlığa uğratılmadan tastamam ödenmesi bağlamı (Bakara 2:281, Âl-i İmrân 3:25, Âl-i İmrân 3:57, Zümer 39:70) |
| يَتَوَفَّى / تُوُفِّيَ | Eceli doldurup canı kabzetme | Biyolojik ömrün tamamlanmasıyla veya uykuda meleklerin ya da Allah'ın canı bütünüyle teslim alması bağlamı (En'âm 6:60, Nahl 16:70, Secde 32:11, Zümer 39:42) |
| أَوْفَى | Ahdine en çok sadık olan | Karşılaştırmalı üstünlük kalıbıyla Allah'ın vaadinde ve ahdinde mutlak güvenilirliği (Tevbe 9:111, Feth 48:10) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Va'd ve vaîd ilkesi; tevaffî ve kabz | Allah'ın vadettiği mükâfatı ve tehdit ettiği cezayı eksiksiz vermesi zorunluluğu; Hz. İsa'nın vefatı veya göğe yükseltilmesi (Âl-i İmrân 3:55) meselesinde kelimenin bedensel ölüm mü yoksa eceli dolmadan bütünüyle kabzedilip korunması mı olduğu tartışması | İlahi adaletin borçsuzluk ilkesi ve nefsin bütünüyle kabzı |
| Fıkıh | Akitlerin ifası ve istîfâ hakkı | Akdedilen sözleşmenin (vefâ bi'l-ukûd) hükümlerinin eksiksiz yerine getirilmesi; borcun veya bedelin alacaklı tarafından noksansız teslim alınması (istîfâ-i hak); ölçü ve tartıda hileden kaçınma şartı | Hukuki borcun sıfırlanması ve tam tesellüm |
| Tefsir | Ahit, adalet ve tevaffî lafızları | Tevaffî kelimesinin uykudaki geçici kabz (En'âm 6:60) ile nihai ölüm arasındaki ortak paydasının nefsani bilincin bütünüyle geri çekilmesi olarak açıklanması; vefâ ve îfâ arasındaki nüanslar | Amellerin karşılığının eksiksiz verilmesi ve sürenin tamamlanması |
| Hadis | Ahde vefa, hak sahibine hakkını tastamam verme | Borç ödemede alacaklıya hakkını tam ve güzellikle ödeme (hüsnü'l-kazâ); haksız yere eksiltme yapmaktan şiddetle menedilme ahlakı | Karakter olarak güvenilirlik, ahde sadakat ve eksiksiz ifa |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ile Yaratıcı arasındaki bağ | Ahde vefa ve mutlak adalet | Kulun fıtri misakına sadakati; Yaratıcının ise vaadini ve ecel takdirini eksiksiz icra etmesi | Din, karşılıklı bir ahitleşme zemininde yürür; dindarlık ahdin tam ifası, uhrevi karşılık ise amelin tastamam tesellümüdür | Kesin |
| İlmi | Bilgi ve doğrulama metodolojisi | Denklem denkliği ve tutarlılık | Bir hipotezin bütün öncüllerini ve şartlarını eksiksiz karşılayarak sonuca varması | İspatın fire vermemesi, hiçbir verinin dışarıda bırakılmaması ve ölçümün tam yapılması ilkesidir | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal sözleşme ve yönetim meşruiyeti | Biat ve anayasal taahhütlerin ifası | Yöneten ile yönetilen arasındaki akitlerin şartlarına riayet edilerek keyfiliğin önlenmesi | Yöneticinin tebaanın haklarını tam vermesi, toplumun da üstlendiği ortak ahitlere hıyanet etmemesi meşruiyetin temelidir | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret, mülkiyet ve değişim hukuku | Ölçü ve tartıda tam denklik (el-keylu'l-vâfî) | Eksik ölçme (tatfîf) ve değer gasbını önleyerek mübadele adaletini sağlama | Piyasanın güveni, metaın ve emeğin bedelinin tam ödenmesine ve hiçbir hile ile eksiltilmemesine dayanır | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Korunum yasaları ve kapalı sistem dengesi (Girdi = Çıktı) | Fizik ve kimyadaki kütlenin ve enerjinin korunumu yasasında, sisteme giren ile çıkan arasındaki net farkın sıfır olması, hiçbir parçanın kaybolmadan tam denk gelmesi kökün çekirdeğiyle birebir örtüşür | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Mütekabiliyet ve sözleşme kuramı (Pacta sunt servanda) | Hukuk ve ahlak felsefesinde taahhüt edilen yükümlülüklerin noksansız yerine getirilmesi ve tarafların haklarını bütünüyle tesellüm etmesi prensibidir | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü ve türevlerini (özellikle vefat ve tevaffîyi) yalnızca tıbbi ve biyolojik bir ölüm hadisesine indirgemek; diğer yandan vefayı sadece duygusal bir sadakat ve hatırşinaslık gibi ahlaki bir temenniye daraltmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, hem ontolojik bir tesellüm (canın, vaktin veya emanetin son zerresine kadar teslim alınması) hem iktisadi ve hukuki bir adalet (ölçünün tam tutulması, hakkın kuruşu kuruşuna verilmesi) hem de ilahi hesabın sıfır hata ile kapatılması ekseninde evrensel bir denklik nizamını ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Tevaffî kavramı salt ölüm sayıldığında, uykunun bir tür tevaffî oluşu (Zümer 39:42) ve Hz. İsa'nın durumu (Âl-i İmrân 3:55) gibi ayetlerdeki derin anlam kaybolur; ayrıca vefa kavramı pratik hukuk ve iktisat zemininden koparılarak soyut bir hissiyata dönüştürülür |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ahlak, hukuk, iktisat ve ahiret tasavvurlarının ortak paydası olan eksiksiz karşılık ve adalet dengesini kurar. Allah'ın asla zulmetmeyeceği (zerre kadar eksiltmeyeceği) hakikati bu kökle anlatılır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Akitlerin ifasını emreden ahit ayetlerinde (Mâide 5:1, İsrâ 17:34); ticaret ahlakını belirleyen ölçü-tartı ayetlerinde (En'âm 6:152, Şuarâ 26:181); amellerin karşılığının eksiksiz ödeneceğini bildiren hesap sahnelerinde (Âl-i İmrân 3:25, Zümer 39:70) ve canın kabzedilişini bildiren ecel ayetlerinde (Zümer 39:42, Secde 32:11) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dini yükümlülüklerin gevşetilebileceği veya ilahi adalette amellerin kayba uğrayabileceği zannını çürütür; ölümün bir yok oluş değil, süresi dolan emanetin Hak tarafından eksiksiz biçimde geri teslim alınması (tesellüm) olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir kabın boşluk bırakılmaksızın ağzına kadar doldurulması, tümseğe varılması ve ölçünün silme veya tepeleme denkliğe ulaştırılması.
- Soyut anlamBir taahhüdün, borcun veya hakkın hiçbir fire verilmeden bütünüyle yerine getirilmesi; vadesi dolan bir sürenin veya nefsin son zerresine kadar teslim alınması.
- Sistematik karşılıkİlahi ve insani ilişkilerde hak ve edim dengesinin korunması, taahhüt edilen ile ifa edilen arasındaki farkın sıfırlanması ilkesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde belirlenmiş hak, taahhüt veya ecel miktarını (tam kapasiteyi); zaman içinde yapılan ifa, amel veya geçen ömür akışını; ise anına kadar biriken toplam ödeme veya süreyi temsil eder. Süre son sınırına () ulaştığında, gerçekleşen ifa () ile borçlanılan tam hak () arasındaki fark sıfıra iner; böylece sistem eksiksiz tamamlanma ve noksansız tesellüm (vefâ / tevaffî) durumuna ulaşır.