جبر
ج - ب - ر
KÖK- 13 geçiş
- 13 ayet
- 8 sîga
- 13 sözlük
Kırıkların tutturulması için konan tahta parçasına denir. “Cebire” kırıkları tutturmak için kullanılan tahtalar. Hareket hale getirmek için yapılan zorlama. “Cibril” kelimesi yaraları saran veya görevini zorla yaptıran anlamında Kuran’ı getiren meleğe verilen addır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Kırıkların tutturulması için konan tahta parçasına denir. “Cebire” kırıkları tutturmak için kullanılan tahtalar. Hareket hale getirmek için yapılan zorlama. “Cibril” kelimesi yaraları saran veya görevini zorla yaptıran anlamında Kuran’ı getiren meleğe verilen addır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR4.279 harfباب الجيم والراء والباء معهما
ج ب ر، ج ر ب، ر ج ب، ب ر ج، ب ج ر مستعملات
جرب:
الجَرَبُ معروف. والجَرباء من السماء: الناحية التي لا يدور فيها فلك الشَّمسِ والقمرِ.
وأرضٌ جَرباْ: مَقحُوطةٌ لا شيء فيها.
وجَرِبَ البعيرُ يَجرَبُ جَرَباً، فهو جَرِبٌ وأجرَبُ.
والجربياءُ: شمالٌ باردةٌ.
قال أبو الدُّقيش: إنما جِربِياؤها بردها، فهمز.
والجَريبُ من الأرض نصفُ الفَجّان والجمع أجرِبَةٌ.
والجَريبُ: الوادي،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.215 harfأبو عَمرو: الجَبْرُ: أن تُغْني الرجل من فقر، أو تُصلح عَظمهُ مِنْ كَسْر. يقال: جَبَرْتُ العظم جَبْراً. وَجَبَرَ العظمُ بنفسه جُبوراً، أي انْجَبَرَ. واجْتَبَرَ العظْمُ مثل انْجَبَرَ. يقال: جَبَرَ الله فلاناً فاجْتَبَرَ، أي سدّ مفاقِرَهُ. والعرب تسمي الخُبْزَ جابِراً. ويقولون: هو جابرٌ بن حَبَّة. وكنيته أيضاً: أبو جابر. وأَجْبَرْتُهُ على الأمر: أكرهته عليه. وأجبرته أيضاً: نَسَبْته إلى الجَبْر، كما
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR17.821 harfج ر ب
جرب ، جبر ، رجب ، ربج ، برج ، بجر : مستعملات .
جرب : قال اللَّيث : الجَربُ مَعْروف . والجَرْباءُ من السَّماء : النّاحِيَة التي لا يَدور فيها فَلَكُ الشَّمس والقمر .
وأَخْبَرني المُنْذِرِيّ ، عن أَبي الهَيْثِمِ أَنه قال : الْجَرْبَاءُ : السَّماءُ الدُّنيا ، وهي الملْسَاء .
وقال اللَّيْث : أَرْضٌ جَرْباءُ : إذا كانَت مُمْحِلَةً لا شيءَ فيها .
وقيل سُمِّيت السَّماء الدُّنيا جَرْباء ، لما فيها
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.212 harf(باب الجيم والباء وما يثلهما)
(جبت) الجيم والباء والتاء كلمةٌ واحدة. الجِبْت: السّاحر، ويقال الكاهن.
(جبذ) الجيم والباء والذال ليس أصلاً؛ لأنه كلمةٌ واحدةٌ مقلوبة، يقال جَبَذْت الشّيء بمعنى جَذَبْتُه.
(جبر) الجيم والباء والراء أصلٌ واحد، وهو جِنْسٌ من العظَمة والعُلوّ والاستقامة. فالجَبَّار: الذي طَال وفاتَ اليد، يقال فرسٌ جَبَّارٌ، ونخلة جَبَّارَةٌ. وذو الجَُبُّورة وذو الجُبَُرُوت: الله جلّ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR5.848 harf- أصل الجبر: إصلاح الشيء بضرب من القهر، يقال: جبرته فانجبر واجتبر، وقد قيل: جبرته فجبر (انظر: الأفعال للسرقسطي 2/260)، كقول الشاعر:
*قد جبر الدين اإله فجبر * *
(الشطر للعجاج وبعده:
وعور الرحمن من ولى العور
وهو في ديوانه ص 4؛ وتهذيب اللغة 11/60؛ والأفعال 2/260؛ واللسان (جبر) ؛ والبصائر 1/360)
هذا قول أكثر أهل اللغة، وقال بعضهم: ليس قوله (فجبر) مذكورا على سبيل الانفعال، بل ذلك على سبيل الفعل،
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.182 harfج ب ر
جبر المجبر يده فجبرت.
قال العجاج: قـد جبر الدين إلا له فجبر ومسـح علـى الجبائـر وليس الجبائر وهي الأسورة وقيل الدماليج والواحدة فيهما جبارة وجبيـرة.
وذهـب دمه جبارا و " جرح العجماء جبار " وهو جبار من الجبابرة وقد تجبر وويل لجبار الأرض من جبار السماء.
وفيه جبرية وقوم جبريـة وفيهـم جبريـة.
وهـو كـذا ذراعـاً بذراع الجبّار أي بذراع الملك.
وفـي الحديـث: " دعوها فإنها
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR11.623 harfالجَبَّارُ: الله عز اسمه القاهر خلقه على ما أَراد من أَمر ونهي. ابن الأَنباري: الجبار في صفة الله عز وجل الذي لا يُنالُ، ومنه جَبَّارُ النخل. الفرّاء: لم أَسمع فَعَّالاً من أَفعل إِلا في حرفين وهو جَبَّار من أَجْبَرْتُ، ودَرَّاك من أَدركْتُ، قال الأَزهري: جعل جَبَّاراً في صفة الله تعالى أَو في صفة العباد من الإِجْبار وهو القهر والإِكراه لا من جَبَرَ. ابن الأَثير: ويقال جَبَرَ الخلقَ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR987 harf* ج ب ر * * الجَبْرُ * أن تغني الرجل من فقر أو تصلح عظمه من كسر وبابه نصر و * جَبَرَ * العظم بنفسه أي * انْجَبَرَ * وبابه دخل و * اجْتَبَرَ * العظم مثل انجبر و * جَبَرَ * الله فلانا * فاجتبر * أي سد مفاقره و * أجْبَرَهُ * على الأمر أكرهه عليه و * الجُبَارُ * بوزن الغبار الهدر يقال ذهب دمه جبارا وفي الحديث ﴿المعدن جبار﴾ أي إذا انهار على من يعمل فيه فهلك لم يؤخذ به مستأجره و * الجَبَّارُ * بالفتح
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR27.436 harfالجبر: خلاف الكسر، والمادة موضوعة لإصلاح الشيء بضرب من القهر.
في المحكم لابن سيده: الجبر: الملك، قال: ولا أعرف مم اشتق، إلا أن ابن جني قال: سمي بذلك لأنه يجبر بجوده. وليس بقوي، قال ابن أحمر:
واسلم براووق حييت به وانعم صباحا أيها الجبر. قال: ولم يسمع بالجبر الملك إلا في شعر ابن أحمر، قال: حكى ذلك ابن جني، قال: وله في شعر ابن أحمر نظائر كلها مذكور في مواضعه. وفي
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok20.005 harfجَبَرَ
1 جَبَرَ جبر , (S, Msb, K, &c.,) aor. جَبُرَ , (Msb,) inf. n. جَبْرٌ (S, A, Msb, K, &c.) and جُبُورٌ, (M, K,) which latter, accord. to MF, is an inf. n. of the intrans. verb only, but it has been heard as an inf. n. of the trans. verb also, (TA,) and جِبَارَةٌ, (Lh, K,) He set a bone; reduced it from a fractured state; (S, A, Msb, K, &c.;) as also ↓ جبّر, (A, IAmb, K,) inf. n. تَجْبِيرٌ;
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.485 harfجَبَرَ
جَبَرَ U ( n. ac. جَبْر 1 , جِبَاْرَة 23t , جُبُوْر 27 ),
a. Set ( a bone ).
b. Restored; made, set right; set at ease.
c. [ acc. & 'Ala ], Compelled, constrained to.
d. ( n. acc. جَبْر 1 , جُبُوْر 27 ), Was restored; was set, put right.
جَبَّرَ
جَبَّرَ II ,
a. see I (a) , ( b ).
جَاْبَرَ
جَاْبَرَ III ,
a. Pleased.
أَجْبَرَ
أَجْبَرَ IV ,
a. see I (c) .
تَجَبَّرَ
تَجَبَّرَ
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR65.312 harfجبر
جَبَرَ - يَجْبُرُ - جَبَّار - جَبَّارِيْن - جِبْرِيل
جَبَرَ - يَجْبُرُ + كائن + على كائن: يعلو في المنزلة والسلطلة والقوة على آخر: يعلو فوق آخر بقوة بطشه فيُكْرِهُه على الخضوع لإرادته وسلطته
﴿وما أنت عليهم بجبار﴾
جَبَّار: على وزن " فـَعـَّال " اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من " جَبَرَ - يَجْبُرُ ": صفة للكائن الذي يقوم بإخضاع الآخر
Mücavir kökler61 mücavir (88 toplam)
- بطش
2 ortak ayet · Betee elle kavrayarak vurup yakalamak, çarpmak anlamlarına…
- عدو
3 ortak ayet · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
- برر
2 ortak ayet · Berr kara, burr buğday demektir
- عصي
2 ortak ayet · İsyan eder
- صغو
1 ortak ayet · “Sıgv” kepçe demektir
- هيمن
1 ortak ayet · Egemen
- قلب
3 ortak ayet · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
- عند
3 ortak ayet · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
- ملك
3 ortak ayet · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
- خيب
1 ortak ayet · Haybe : İlk insanlar ateşi taşları birbirine vurarak çıkan…
- مسي
1 ortak ayet · Dün
- مقت
1 ortak ayet · Mikat (tı) ile sicim demektir
Geçtiği ayetler(13)
وَبَرًّا بِوَالِدَيْهِ وَلَمْ يَكُنْ جَبَّارًا عَصِيًّا
ZorlayanAnasına ve babasına karşı iyi davranırdı. Baş kaldıran bir zorba değildi.
وَبَرًّا بِوَالِدَتِي وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّارًا شَقِيًّا
ZorlayanBir de anneme iyi davranmamı. Ve beni bedbaht bir zorba kılmadı.
… قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّارًا فِي الْأَرْضِ وَمَا تُرِيدُ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْمُصْلِحِينَ
ZorlayanDerken ikisinin de düşmanı olanı yakalamak isteyince: Ey Musa, dün bir cana kıydığın gibi bana da mı kıymak istiyorsun? Sen ıslah edenlerden olmayı değil, yeryüzünde bir zorba olmayı istiyorsun, dedi.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جبر |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | كره, قهر, عتا, صلح |
| Zıt Kök | كسر |
| Çekirdek Özet 1 | Kırık veya bozulmuş bir yapıyı dışarıdan destekleyip zorlayarak birleştirme, düzeltme ve eski haline getirme |
| Çekirdek Özet 2 | Kendi sınırını aşarak başkası üzerinde tahakküm kuran zorbalık ile ilahi iradenin eksikliği tamamlayan mutlak kudreti |
| Çekirdek Özet 3 | Varlıktaki kırıklıkları onaran ve düzeni kuran meşru güç ile haddini aşarak haksız baskı üreten beşeri tahakküm arasındaki ontolojik ayrım |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca baskı, zorbalık ve kör zorlama olarak daraltılıp asıl anlam olan kırığı sarma, onarma ve tamamlama boyutunun göz ardı edilmesi |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جب | Bir şeyi kesip ayırma, çukurlaştırma, bir bütünden pay çıkarma ve katı bir kütle oluşturma; nitekim جبب kökünde kökten kesip ayırma, جبت kökünde kesintiye uğramış batıl nesne, جبل kökünde sert ve yüksek kütle oluşturma, جبه kökünde dik ve sert bir yüzle karşılaşma ve جبي kökünde havuzda toplama anlamı belirgindir | ر | Çekirdekteki sertleşme ve kütle oluşturma hareketine insan başı ve tepe noktasını simgeleyen harfin eklenmesiyle anlam, ayrılan veya kırılan parçaları üste çıkarıp toparlayarak, bir destek vasıtasıyla yeniden ayağa kaldırma ve dik duruma getirme yönünde özelleşmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Bir yükü yüklenme, dağılanı bir araya getirme ve dayanma gücü sağlama hareketini başlatır |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Toplanan gücün bir sınır, çerçeve veya gövde içine alınarak muhafaza edilmesini sağlar |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Toplanan ve içeriye alınan yapının başa, üst seviyeye, dik konuma ve yetkinliğe ulaştırılmasını ifade eder |
| جبر | Dağılmış veya kırılmış bir unsuru taşıyıcı bir destekle toplayıp içsel bütünlüğe kavuşturarak yeniden dik ve etkin bir konuma yükseltme hareketi | Kök, kırılmış bir kemiğin tahta destekle sarılıp doğrultulmasında olduğu gibi, zaaf taşıyan bir yapıyı kuşatıcı bir müdahaleyle sağlam ve dik bir yapıya dönüştürür |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kırılan veya çatlayan bir kemiği, düz tahta parçaları (جبيرة veya جبارة) bağlayarak bir araya getirme, hizalama ve kaynaşmaya zorlayarak iyileştirme; aynı zamanda boyu uzayıp elin erişemeyeceği yüksekliğe ulaşan hurma ağacı |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays bir beytinde otlakta beslenip zayıflıktan kurtulan, eti ve kemiği toparlanıp güç kazanan hayvanları betimlerken kökü bu onarım ve toparlanma anlamında kullanmıştır: ويأكلن من قو لعاعا وربة / تجبر بعد الأكل لهو نميص |
| Erken Arapça kullanım | Recez şairi el-Accâc bir beytinde dinin zaafa uğradıktan sonra Allah tarafından onarılıp güçlendirildiğini belirtir: قد جبر الدين الإله فجبر; ayrıca erken dönem hukuki hadis rivayetinde tazminatı gerektirmeyen telef olma durumları için kök heder anlamında yer alır: البئر جبار والمعدن جبار |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Tahdhīb al-Lugha ve Dīvānü İmriilqays.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinde جبر kökü, fiziksel güç, muktedir olma, sağlamlaşma, onarılma ve üstün gelme ana semantik ekseninde yer alır. İbranicede kök aynı ses denkliğiyle גבר (gabar) biçiminde bulunur ve güçlü olma, üstün gelme, galip olma, cesur ve kuvvetli davranma anlamlarına gelir; buradan türeyen גבור (gibbor) yiğit, kahraman ve savaşçı demektir. Süryanicede ܓܒܪ (gbar) kökü yine güç yetirme, kuvvet bulma ve erkekleşme anlamlarını korur; ܓܒܪܐ (gabra) kelimesi doğrudan güçlü adam veya kişi anlamına gelir. Akadcada gabāru fiili karşı koymak, eşit güçte olmak ve üstün gelmek manaları taşırken, gabrû suret, eş ve kopya anlamına evrilmiştir. Kökün Sami ortak mirasındaki en belirgin yönü bükülmez fiziksel kudret ve mukavemet iken, Arapçada bu fiziksel kuvvet hem kırık bir yapıyı dışarıdan zorla düzeltip kaynaştıran somut tıp eylemine (جبيرة) hem de başkaları üzerinde baskı ve zorbalık kuran sınırsız beşeri tahakküm tutumuna derinleşmiştir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary ve The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kırık kemiği sarıp doğrultma, fakirin ihtiyacını giderip durumunu düzeltme ve başkasını istemediği bir şeye zorlama | Somut düzlemde kırığı birleştirip dikleştiren kuvvet, soyut düzlemde hem ıslah edici müdahaleye hem de baskıcı bir üstünlük taslamaya kaynaklık etmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice גבר, Süryanice ܓܒܪ ve Akadca gabāru | Sami dillerinin genelinde kahramanlık, fiziksel üstünlük ve muktedir olma anlamı baskındır; Arapça bu kudreti onarma ve zorlama kutuplarıyla işlemiştir | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Güney Arapça ve Habeş dillerinde güç ve erkek adam anlamı | Afro-Asyatik çerçevenin Sami kolu dışında doğrudan doğrulanabilir bir kökteş formu tespit edilmemiştir | Muhtemel |
Kaynak David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques ve Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جبر | Anlamlı | Onarmak, zorlamak | Kırılan bir şeyi güç kullanarak düzeltmek, eksiği tamamlamak veya baskı kurmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| جرب | Anlamlı | Denemek, sınamak, uyuz olmak | Bir nesneyi veya insanı tecrübeden geçirip dayanıklılığını ölçmek; derinin soyulması | Kur'an'da geçmez; sert dış yüzey ilişkisi |
| بجر | Anlamlı | Şişmek, dolmak, büyük dert | Göbeğin veya damarın aşırı şişmesi; içte biriken büyük sıkıntı ve musibet | Kur'an'da geçmez; kütlesel birikim ilişkisi |
| برج | Anlamlı | Belirmek, yükselmek, açık olmak | Yüksek yapı veya kale; gözün akının belirginleşmesi; güzelliğin ortaya çıkması | Kur'an'da geçer; yükseklik ve dikilme yönünden ilişkili |
| رجب | Anlamlı | Saygı duymak, yüceltmek, korkmak | Bir kimseyi tazim etmek; hurma ağacını kırılmasın diye destekle beslemek | Kur'an'da geçmez; ağaca destek koyma anlamı hedef kökle örtüşür |
| ربج | Anlamlı | Zayıflamak, şaşırmak, aciz kalmak | Gücünü yitirip işinde bocalama; hantal ve yeteneksiz kimse | Kur'an'da geçmez; hedef kökteki kudretin zıddı bir durum |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جبر | Merkez | Onarma, güç uygulama, zorlama | Kırılmış veya zaafa uğramış bir yapıyı dış bir güç ve destekle hizaya sokarak tamamlama | Hem eksikliği giderme hem de boyun eğdirici iradeyi uygulatma |
| كره | Komşu | Hoşnutsuzlukla yaptırma | Bir işi kişinin tabiatına veya isteğine aykırı düşecek şekilde mecbur kılma | جبر kökünde yapısal düzeltme veya kudret varken, كره içinde nefret ve içsel isteksizlik ön plandadır |
| قهر | Komşu | Ezici üstünlük ve alt etme | Bir gücü tamamen etkisiz hale getirip zillet içinde boyun eğdirme | قهر bütünüyle üstten bastırma ve yok etme tehdidi taşır; جبر ise bünyeyi birleştiren veya ayağa kaldıran bir zorlamadır |
| عتا | Komşu | Haddini aşma, azgınlaşma | Sınırları ve kuralları hiçe sayarak kaba bir kibirle isyan etme | عتا kuralsız ve ölçüsüz taşkınlıktır; جبر kökünün olumsuz biçimi olan جبار ise bir güç odağı oluşturarak başkasını ezmektir |
| صلح | Komşu | Düzeltme, barıştırma, iyileştirme | Bozulmuş veya fesada uğramış durumu tabii dengesine ve yararlı haline kavuşturma | صلح rıza ve tabii uyum zemininde iyileştirir; جبر ise kırığı kuvvetle bir araya getirip çatıyı zorla ayakta tutar |
| كسر | Zıt | Kırma, parçalama, dağıtma | Bir bütünün sertliğini bozarak parçalara ayırma, işlevsiz kılma ve yere düşürme | جبر kırılan parçaları destekle kavuşturup eski sağlamlığına kavuştururken, كسر o bütünlüğü yok eder |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جبر | Onarma, zorlama, tahakküm | Kırığı sabitleyip kaynaştırma ile iradeyi baskı altına alma anlamını birlikte taşır | Kesin |
| Latince | Cogere, redintegrare, tyrannus | Zorlamak, eski haline getirmek, zorba | Cogere eylemi dıştan bir araya toplayıp mecbur etmeyi, redintegrare eksileni tamamlamayı karşılar; kökün iki kutbunu tek kelime vermez | Güçlü |
| İngilizce | Coerce, consolidate, tyrant, restore | Zorlamak, pekiştirmek, zorba, onarmak | Cebir teriminin matematiksel karşılığı olan algebra doğrudan Arapçadan geçmiştir; modern İngilizce zorbalık ile onarımı ayrı köklerle karşılar | Güçlü |
| Almanca | Zwingen, wiederherstellen, Gewaltherrscher | Zorlamak, onarmak, müstebit | Zwingen fiili boyun eğdirme iradesini, wiederherstellen ise hasarlı bir yapıyı eski sağlamlığına kavuşturmayı ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | Contraindre, réparer, despote | Mecbur etmek, tamir etmek, despot | Contraindre hukuki veya fiili zorlamayı, réparer ise kırığı sarmayı karşılar; kökün hem ilahi sıfat hem beşeri sapma boyutunu ayrı kelimeler verir | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Le Grand Robert.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| جبار | İnsanlar üzerinde baskı kuran, hak tanımayan zorba ve mütekebbir | Geçmiş inkarcı kavimlerin, peygamberleri tehdit eden hükümdarların ve zalimlerin karakteri; Hûd 11:59, İbrâhîm 14:15, Mü’min 40:35 |
| جبار | Kaba kuvvetine ve fiziksel gücüne güvenerek başkalarını sindiren kavim veya şahıs | Kenan diyarındaki iri cüsseli ve savaşçı kavim ile Medyen'de Musa'nın uyarılması bağlamı; Mâide 5:22, Kasas 28:19, Şuarâ 26:130 |
| جبار | Anne babasına karşı itaatsiz, merhametsiz ve kibirli olmayan | Peygamberlerin ahlaki yetkinliği, nezaketi ve şefkati; Meryem 19:14, Meryem 19:32 |
| جبار | Başkalarını imana zorlama yetkisi ve gücü bulunmayan | Hz. Peygamber’in tebliğ sınırının çizilmesi ve kalplere baskı kuramayacağı uyarısı; Kâf 50:45 |
| الجبار | Kırıkları onaran, eksikleri gideren, mülkünde dilediğini mutlak kudretiyle uygulayan Allah | Esma-i Hüsna bağlamında ilahi azamet ve hükümranlık; Haşr 59:23 |
| جبريل | Vahyi taşıyan, ilahi emri uygulayan güçlü melek | Vahyin güvenilirliği ve inkarcıların düşmanlığı bağlamında özel melek ismi; Bakara 2:97, Tahrîm 66:4 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kulun fiilleri ve kader meselesi | İnsanın fiillerinde hür olmayıp ilahi irade tarafından rüzgarın önündeki yaprak gibi mecbur bırakıldığını savunan Cebriyye fırkası ve bu görüşün reddi | Kök, insanın iradesini tamamen yok sayan ontolojik bir mecburiyet ve kader baskısı anlamında daralmıştır |
| Fıkıh | İkrah ve cebir altındaki hukuki tasarruflar ile cebire üzerine mesh | Zorlama altında yapılan nikah, talak, satış akitlerinin geçerliliği; kırık kemik üzerine sarılan tahtaya (جبيرة) abdestte yapılan mesh | Bir yanda iradeyi sakatlayan dış fiili baskı, diğer yanda yaralı ve kırık organı koruyan tıbbi sargı |
| Tefsir | İnkarcıların tavırları ve ilahi isimlerin açıklanması | Kur'an'da yer alan جبار nitelemelerinin insanda kibri, zorbalığı ve hakkı kabul etmemeyi; Allah hakkında ise mahlukatı ıslah edip boyun eğdiren mutlak gücü ifade etmesi | Beşerde kınanan bir haddi aşma sıfatı iken, yaratıcıda eksikliği ikmal eden kemal sıfatı olarak tevil edilmiştir |
| Hadis | Esmâ-i Hüsnâ rivayetleri ve tazminat hükümleri | Dua metinlerinde Allah'ın kırılan gönülleri onarması (يا جابر كل كسير) ve sahipsiz kuyuların zararı için kullanılan جبار ifadesi | Hem manevi ve ruhi kırgınlıkları tedavi eden ilahi lütuf hem de hukuken tazmini gerekmeyen heder durum |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratıcı-kul ilişkisi ve nizam | İlahi ıslah ve tekvin | Eksiklikleri tamamlama, nizamı koruma | Allah'ın evrendeki düzensizlikleri gidermesi ve insanı aşan kozmik yasaları zorunlu kılmasıdır | Kesin |
| İlmi | Matematiksel ve mantıksal denklemler | Cebir ilmi ve restorasyon | Eşitliği sağlama, bilinenle bilinmeyeni tamamlama | Denklemin bir tarafındaki eksik veya kırık parçayı diğer tarafa aktararak eşitliği yeniden kurma yöntemidir | Kesin |
| Siyasi | Yönetim ve iktidar kullanımı | Zorbalık veya meşru icra | Hukukun sınırlarını zorla koruma veya tiranlık | Hukuk dışı cebir müstebitlik üretirken, hukuki cebir nizamı korumak için kamu gücünün kırılan adaleti onarmasıdır | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve piyasa dengesi | İflasın telafisi ve tekel baskısı | Çöken mali bünyeyi sübvanse etme veya piyasayı tekelleşmeyle ezme | İflas eden tacirin borcunun kapatılıp piyasaya kazandırılması bir onarımdır; tekel kurup fiyat dayatmak ise iktisadi zorbalıktır | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Cebirsel restorasyon ve tensör dengesi | Matematikte bir denklemdeki negatif veya eksik terimin karşı tarafa pozitif olarak eklenmesiyle () kırılan dengenin onarılması; fizikte gerinim altında çatlayan malzemenin dış kuvvetle kaynaştırılması | Kesin |
| Beşeri bilimler | Toplumsal onarım ve meşru zor kullanma tekeli | Hukuk sosyolojisinde suç veya kriz sebebiyle ihlal edilen toplumsal düzenin devletin müeyyidesiyle rehabilite edilmesi; psikanalizde travma ile kırılan benliğin yeniden inşası | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece kaba kuvvet, şiddet, kör bir zorbalık ve insan haklarını ezen tiranlık kavramına hapsedilerek tıbbi ve ontolojik onarım boyutunun unutulması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, beşeri planda azgınlaşan ve kendini vazgeçilmez kılan zalimlerin tavrını mahkum ederken; ilahi planda bütün varlığın zaafını gideren, kainatı dengede tutan ve vahiyle zihinleri onaran kuşatıcı kudreti ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | الجبار ismini sadece kahredici ve cezalandırıcı bir güç gibi kavrayıp O'nun kırılan kalpleri saran, fakiri zenginleştiren, dağınık işleri toparlayan şefkatli onarıcılık vasfını gözden kaçırmak; ayrıca dinde zorlama tartışmalarını kökün öz anlamından koparmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlık hiyerarşisinde gücün meşruiyet sınırını çizer. İnsanın güç kazandığında başkalarına tahakküm kurarak جبار olmaya kalkışmasının ontolojik bir hadsizlik olduğunu, hakiki ve mutlak onarıcı gücün sadece Allah'a ait bulunduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin ahlaki portresini çizen ayetlerde (İsa ve Yahya bağlamında), geçmiş azgın kavimlerin helak gerekçelerini anlatan kıssalarda, Hz. Peygamber’in tebliğ metodunun sınırlarını belirleyen ve Esma-i Hüsna'yı özetleyen ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Güç kullanımının bizatihi gaye olmadığını, gücün yalnızca dağılanı toplamak ve kırılan adaleti yerine koymak için kullanılabileceğini ortaya koyar. İnsanın iradesini yok sayan kaderci yaklaşımlar ile beşeri iktidarları kutsayan tiranlık biçimlerini geçersiz kılar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamKırılmış kemik veya parçalanmış bir nesneyi dışarıdan tahta kalıplarla sarıp kaynaşmaya mecbur ederek eski sağlam ve dik formuna kavuşturmak.
- Soyut anlamDağılmış, zayıf düşmüş veya ifsat olmuş bir bünyeyi üstün bir irade ve kuvvet desteğiyle toparlayıp düzene sokmak; haddi aşıldığında ise başkalarını kendi iradesine boyun eğdiren bir tahakküm üretmek.
- Sistematik karşılıkBozulan bir sistemin iç dengesini sağlamak üzere dışarıdan uygulanan düzeltici ve sınırlandırıcı regülasyon gücü.
- LaTeX modeli
Burada saf matematiksel form şu şekilde gösterilir:
- LaTeX açıklamasıFormülde kırılmış veya dağılmış sistemi, dışarıdan uygulanan hizalayıcı ve toparlayıcı kuvveti, müdahale sürecini temsil eder. Kuvvetin sisteme sınır değerinde uygulanmasıyla ortaya çıkan durum (), kırığın birleştiği ve sistemin yeniden işler hale geldiği onarılmış bütünlüğü gösterir. Eğer kuvvet sınır değeri aşarsa (), onarım eylemi tiranlığa ve tahakküme dönüşür.