جبت
ج - ب - ت
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 12 sözlük
Heykel demektir. Alçı.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Heykel demektir. Alçı.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR191 harfباب الجيم والتاء والباء معهما
ج ب ت، ت ج ب يستعملان فقط
جبت:
الجِبتُ يفسَّر الكاهن، ويُفسَّر السّاجر.
تجب:
التِّجابُ من حِجارة الفِضة: ما أذيبَ مرةً وقد بقيت فيها فضَّةٌ والواحدةُ تِجابَةٌ.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR54 harfالجِبْتُ: كلمة تقع على الصنم والكاهن والساحر ونحو ذلك.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR1.200 harfج ت ب
جبت ، تجب
استعمل من وجوهها : جبت ، تجب .
جبت : قال الله جلَّ وعزَّ : ( يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ ) ( النساء : 51 ) .
قال الزجاج ، قال أهل اللغة : كلُّ معبود من دون الله جِبْتٌ وطاغوت .
قال : وقيل : الجِبْتُ والطَّاغوت : الكَهَنة والشياطين . وجاء في التفسير الجبت والطَّاغُوت : حُيَيّ بن أخْطَب ، وكعبُ بن الأشْرف اليهوديان .
قال : وهذا غير خارج مما قال أهْلُ اللغة ، لأنهما إذا
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.212 harf(باب الجيم والباء وما يثلهما)
(جبت) الجيم والباء والتاء كلمةٌ واحدة. الجِبْت: السّاحر، ويقال الكاهن.
(جبذ) الجيم والباء والذال ليس أصلاً؛ لأنه كلمةٌ واحدةٌ مقلوبة، يقال جَبَذْت الشّيء بمعنى جَذَبْتُه.
(جبر) الجيم والباء والراء أصلٌ واحد، وهو جِنْسٌ من العظَمة والعُلوّ والاستقامة. فالجَبَّار: الذي طَال وفاتَ اليد، يقال فرسٌ جَبَّارٌ، ونخلة جَبَّارَةٌ. وذو الجَُبُّورة وذو الجُبَُرُوت: الله جلّ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR562 harf- قال الله تعالى: ﴿يؤمنون بالجبت والطاغوت﴾ [النساء/51]، الجبت (قال الجوهري: وهذا ليس من محض العربية؛ لاجتماع الجيم والتاء في كلمة من غير حرف ذولقي) والجبس: الفسل (في اللسان: الفسل: الرذل والنذل الذي لا مروة له) الذي لا خير فيه (انظر: البصائر 1/359)، وقيل: التاء بدل من السين، تنبيها على مبالغته في الفسولة، كقول الشاعر:
*عمرو بن يربوع شرار الناس*
(هذا عجز بيت، وشطره الأول:
يا قبح الله بني السعلاة
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR54 harfج ب ت
هو شرّ من أصحاب السَّبْت ومن المؤمنين بالجِبْت.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR620 harfالجِبْتُ: كلُّ ما عُبِدَ مِن دون اللَّه، وقيل: هي كلمة تَقَعُ على الصَّنَم والكاهن والساحر، ونَحْوِ ذلك. الشَّعبيُّ في قوله تعالى: أَلم ترَ إِلى الذين أُوتُوا نَصِيباً من الكتاب يؤْمنون بالجِبْتِ والطَّاغُوت؛ قال: الجِبْتُ السحر
(*قوله «الجبت السحر إلخ» وعليه الشعبي وعطاء
ومجاهد وأَبو العالية. وعن ابن الاعرابي: الجبت رئيس اليهود: والطاغوت رئيس النصارى: كذا في التهذيب.)، والطَّاغُوتُ الشيطان. وعن
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR113 harf* ج ب ت * * الجِبْتُ * كلمة تقع على الصنم والكاهن والساحر ونحو ذلك وفي الحديث ﴿الطيرة والعيافة والطرق من الجبت﴾
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR536 harfالجبت، بالكسر: كلمة تقع على الصنم، والكاهن، والساحر، ونحو ذلك. قال الشعبي في قوله تعالى: ألم تر إلى الذين أوتوا نصيبا من الكتاب يؤمنون بالجبت والطاغوت قال: الجبت: السحر، والطاغوت: الشيطان؛ وعن ابن عباس: الطاغوت: كعب بن الأشرف، والجبت: حيي بن أخطب. وفي الحديث: الطيرة والعيافة والطرق من الجبت قال القاضي البيضاوي، في النساء: الجبت: أصله الجبس، وهو الذي لا خير فيه، قلبت سينه تاء. وبسطه الخفاجي في
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR1.397 harfالجِبْتُ
الجِبْتُ الجبت , not a pure Arabic word, because it comprises the letters ج and ت without any of the letters of the kind called ذَوْلَقِىّ [which are ر and ل and ن]; (S;) The idol: (S, K:) or idols: (Ksh in iv. 54:) or the name of a certain idol, (Bd and Jel on that verse,) belonging to Kureysh; as also الطَّاغُوتُ: (Jel:) and that which is worshipped instead, or to the exclusion, of
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR4.159 harfجبت
جَبَتَ - يَجْبِتُ - جِبْت
جَبَتَ - يَجْبِتُ + كائن + شيئاً أو أمراًً: يشرعه ويفتي به تبعاً للهوى والشهوة والنفع
جِبْت: على وزن " فـِعل" اسم فعل من " جَبَتَ - يَجْبِتُ ": وهو بمعنى مفعول: مايكون بالتشريع والفتوى تبعاً للهوى
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتَابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ
Mücavir kökler10 mücavir (15 toplam)
- نصب
1 ortak ayet · Dikili taş demektir
- طغي
1 ortak ayet · Taşkınlaştıran
- سبل
1 ortak ayet · Biribirini kesen yoldur
- هدي
1 ortak ayet · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
- كتب
1 ortak ayet · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
- رأي
1 ortak ayet · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
- كفر
1 ortak ayet · Hufre, çukur demektir
- أتي
1 ortak ayet · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
- أمن
1 ortak ayet · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
- قول
1 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
Geçtiği ayetler(1)
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هَؤُلَاءِ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا
Hayırsız şeriatKendilerine kitab verilmiş olanların puta ve tağut’a inanıp, küfredenlere: Bunlar mü’minlerden daha doğru yoldadırlar, dediklerini görmedin mi?
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جبت |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | طغو, وثن, صنم, سحر |
| Zıt Kök | حقق |
| Çekirdek Özet 1 | İçi boş, temelsiz, hayırsız ve asılsız kuruntu nesnesi veya büyü ve kehanet vasıtası |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi vahye ve hakikate dayanmayan batıl inanç, sahte otorite ve bâtıl ritüeller bütünü |
| Çekirdek Özet 3 | Meşruiyetini vehimden alan ve insanı zihinsel esarete sürükleyen bâtıl itaat odağı |
| Kritik Hata Riski | Kavramı yalnızca tek bir put veya büyücü şahsıyla sınırlandırıp sistemik ve zihinsel aldatma mekanizmasını gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جب | Kesme, oyma, kuyunun veya nesnenin içini boşaltma, kabartma veya biçimlendirme; جبب, جبر, جبل, جبه, جبي köklerinde görülen biçim verme veya derinlik oluşturma eylemi | ت | İçi boşaltılmış, hakikatten ve hayırdan soyutlanmış, katılaşmış fakat özü bulunmayan sahte bir form ve asılsız ritüel oluşturma |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Bir yükü, kütleyi veya biçimi taşıyıp öne sürme hareketi |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Bir muhafaza veya sınırlı iç alan oluşturma |
| ت | İşaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Sabitlenen bir gösterge, sınır veya yapay işaret |
| جبت | Kütlesel bir formu yapay bir iç alanda sabitleyerek ona sahte bir im ve otorite yükleme | Dış görünüşü sabitlenmiş fakat içi hakikatten yoksun, yapay işaret ve nesneler üzerinden üretilen aldatıcı bağ |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Özünde hayır bulunmayan kof ve kıymetsiz nesne; alçı veya yontu türü içi boş heykelcikler ile kehânet ve fal aletleri |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem hadis rivayetinde fal okları atma, kuşların uçuşundan uğursuzluk çıkarma ve kum çizgisiyle gayb arama pratiklerinin tümü bu kavramla nitelenmiştir: الطيرة والعيافة والطرق من الجبت |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Tahdhīb al-Lugha, Musned-i Ahmed.
Sami etimolojik katman
Arap filologları جبت kelimesini, bünyesinde zevlekî (akıcı) harflerden biri bulunmaksızın cim ve te harflerinin bir arada yer alması sebebiyle saf Arapça kökenli saymamış, komşu Sami veya çevre dillerden intikal etmiş ya da جبس (kof, hayırsız, değersiz) kökünden dönüşmüş kabul etmişlerdir. Habeşçe (Ge'ez) gəbt (beklenmedik, büyüleyici ve anlık etki) veya Kıptîce/Mısırca kökenli büyülü nesne/muska tasavvurlarıyla ve Aramice/Süryanice gūbtā (oyuk, içi boş kalıp, çukur) biçimleriyle fonetik ve semantik bir akrabalık sergiler. Kelimenin Sami zemininde içi boş oyma put, tılsım veya asılsız büyü vasıtalarını adlandırmada ortak bir leksikal tabakaya dayandığı görülür.
Güven Güçlü
Kaynak Lisān al-ʿArab, el-Müfredât, Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | جبس kökünden harf değişimi | Değersiz, alçak, hayırsız ve korkak anlamındaki جبس kelimesinin te harfine dönüşümüyle mübalağa kazanmış formu | Muhtemel |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Aramice ve Ge'ez karşılıkları | İçi boş oyuk veya büyü, kehânet ve tılsım nesnesini ifade eden bölgesel Sami söz varlığı | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Antik Mısır / Kıptî etkisi | Mısır kökenli tılsım ve büyü pratiklerinin bölge dillerine taşınmasıyla oluşan kavramsal aktarım | Muhtemel |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Arthur Jeffery (The Foreign Vocabulary of the Qur'an).
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جبت | Anlamlı | Bâtıl inanç, sahte tanrı, büyü | Özü ve hayrı olmayan, tapınılan veya inanılan bâtıl şey | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| جتب | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip | Kur'an'da geçmez |
| بجت | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip | Kur'an'da geçmez |
| بتج | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip | Kur'an'da geçmez |
| تجب | Anlamlı | Eritilmiş maden cürufu | Gümüş veya maden eritildikten sonra geride kalan artık taş ve cüruf | Kur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn kaydı |
| تبج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız kök kaydı yoktur | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جبت | Merkez | Bâtıl inanç ve sahte otorite | İçi boş, delilsiz ve pasif vehimlere dayanan sahte kutsallık | Hayırsız, temelsiz ve asılsız kuruntular bütünü |
| طغو | Komşu | Hadde tecavüz ve zorbalık | جبت pasif bâtıl inancı simgelerken طغو aktif tuğyan ve baskıcı otoriteyi temsil eder | Haddi aşarak ilahlık taslayan güç |
| وثن | Komşu | Cisimleşmiş put | وثن taştan veya maddeden yontulmuş somut nesnedir; جبت ise bâtıl itikadın ve kehanetin genel adıdır | Biçimlendirilmiş tapınma heykeli |
| صنم | Komşu | Suret ve heykeller | صنم belirli bir insan veya hayvan suretine sahip puttur; جبت her türlü kuruntusal sahte merciyi kapsar | Şekil verilmiş put tasviri |
| سحر | Komşu | Aldatma ve gözbağcılık | سحر algıyı saptırma eylemidir; جبت ise bu eylemlerin dayandığı bâtıl inanç zeminidir | Gerçeği örtüp yanılsama üretme |
| حقق | Zıt | Hakikat ve sarsılmaz gerçek | حقق varlığı sabit, delile dayalı ve faydalı olanı; جبت ise kof, asılsız ve hayırsız olanı bildirir | Zeval bulmaz gerçeklik ve doğruluk |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جبت | Bâtıl inanç, sahte ilah, kehânet nesnesi | Gerçekliği ve hayrı bulunmayan, zihinsel veya fiziksel putlaştırılmış her şey | Kesin |
| Latince | Idōlum, superstitiō, vāna | Put, bâtıl inanç, temelsiz vehim | Nesnel gerçekliği olmayan boş inançları ve sahte simgeleri karşılar; kehanet nüansını kısmen dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Superstition, false deity, sorcery | Bâtıl inanç, sahte tanrı, büyü | Kökün hem kof inanç hem de sihir boyutunu karşılar; kavramın sistemik boyutunu tek kelimede toplayamaz | Güçlü |
| Almanca | Aberglaube, Götzenbild | Bâtıl inanç, put | Akıl dışı vehimlere ve yapay tanrılara denk gelir; büyücülük ve kâhinlik nüansı ikincil kalır | Güçlü |
| Fransızca | Superstition, idole, fausse croyance | Bâtıl inanç, put, sahte inanç | Asılsız ve zararlı inanç kalıplarını karşılar; kökün tarihsel şahıslaşmış bağlamını tam yansıtmaz | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بِالْجِبْتِ | Vahiy dışı bâtıl inançlar, putlar ve sahte otoriteler | Ehl-i kitabın hakikati bildiği halde siyasi ve zihinsel ittifak uğruna müşriklerin bâtıl inançlarına ve sahte mercilerine meşruiyet tanıması bağlamı (Nisâ 4:51) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şirk ve imanın zıddı | Gayb bilgisine sahip olduğunu iddia eden sahte mercilere inanmanın ve delilsiz inanç kalıplarına bağlanmanın imana etkisi | İtikadi düzlemde her türlü asılsız ve gayri meşru inanç nesnesi |
| Fıkıh | Sihir, kehânet ve falcılık | Fal okları çekme, kehanette bulunma ve büyü yapmanın hukuki hükmü ve cezai yaptırımı | Gaybı kurcalayan ve insanları aldatan bâtıl pratiklerin yasaklanması |
| Tefsir | Nisâ 4:51 tefsiri | Ayette geçen kavramın somut bir put mu, Kâ'b b. el-Eşref veya Huyey b. Ahtab gibi şahıslar mı yoksa genel büyü ve bâtıl inanç mı olduğu tartışması | Hakka karşı kurulan şirke dayalı zihinsel ve siyasi ittifak |
| Hadis | Bâtıl ritüellerin mahkûmiyeti | Uğursuzluk sayma (tiyere), kuş uçurarak hüküm çıkarma (ıyafe) ve kuma çizgi çizme (tark) gibi Cahiliye adetlerinin niteliği | Akıl ve vahiy dışı fal ve kehânet türlerinin genel nitelemesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhidin ihlali | Sahte kutsallık ve batıl akide | Zihni vahiyden kopararak vehimlere bağlama | İnsanın ilahi rehberlik yerine delilsiz ve kof kuruntulara kul olması | Kesin |
| İlmi | Epistemolojik sapma | Sahte bilgi ve safsata | Delilsiz kabulleri hakikat yerine koyma | Ampirik ve vahiy temelli bilgi yerine kehanet, fal ve tahmini ikame etme | Güçlü |
| Siyasi | Meşruiyet krizi | İrrasyonel otoriteye boyun eğme | Kitleleri bâtıl tabularla kontrol etme | Hakka dayanmayan güç odaklarının halkı efsane ve hurafelerle yönetmesi | Güçlü |
| İktisadi | Gayrimeşru kazanç | Asılsız vehimler üzerinden sömürü | Değersiz iddialarla haksız kazanç sağlama | Büyü, fal, muska ve sahte dini ritüeller yoluyla üretilen asalak ekonomi | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Boş küme / Gürültü (Noise) | Enformasyon teorisinde hiçbir anlamlı veri taşımayan fakat sinyali bozan parazit ve gürültü hali; matematiksel olarak gerçekliği sıfır olan tanımsız eleman | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kolektif yanılsama (Collective delusion) | Sosyoloji ve psikolojide rasyonel ve nesnel hiçbir temeli olmadığı halde kitlelerin mutlak bir gerçeklikmiş gibi bağlandığı tabular ve sahte konsensüs | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca tarihte kalmış bir kabile putuna veya büyücüye indirgeyerek modern hurafeleri ve sahte otoriteleri kapsam dışı bırakmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Vahyin onayından geçmemiş, rasyonel ve meşru bir temeli olmayan, insanları korku ve vehimle boyun eğdiren her türlü bâtıl inanç ve manipülasyon sistemi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kitap ehlinin veya aydın kesimin kendi ilkelerini terk edip kitleleri aldatan irrasyonel güçlerle ve bâtıl tabularla ittifak kurma zaafını görememek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahiyden nasip almış toplulukların dahi menfaat ve düşmanlık uğruna en ilkel ve asılsız bâtıl inançlara nasıl meşruiyet sağlayabildiklerini teşhir ettiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ehl-i kitabın tutarsızlıklarını, şirkle uzlaşmalarını ve hakikat karşısında kurulan bâtıl ittifakları ele alan Medine dönemi ayetlerinde belirleyicidir (Nisâ 4:51). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Putperestliğin ve bâtılın yalnızca cahil kitlelere özgü olduğu yanılgısını düzeltir; bilgi sahibi olanların da politik veya nefsani çıkarlar için sahte tabulara boyun eğebileceğini gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamİçi boşaltılmış nesne, kof yapı, alçı veya kilden yapılmış asılsız figür, kehânet ve fal araçları.
- Soyut anlamHakikate ve delile dayanmayan, insan zihnini vehim ve kuruntularla esir alan her türlü bâtıl inanç, sahte kutsal ve meşruiyetsiz otorite.
- Sistematik karşılıkBilgi ve vahiy hiyerarşisinde sıfır veya negatif değere sahip olan, fakat kitle manipülasyonunda araçsallaştırılan sahte meşruiyet odağı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde cibti (bâtıl ve temelsiz otoriteyi) simgeler. hakikat ve meşru delil kümesidir; ifadesi bu nesne veya inancın hakikatin bütünüyle dışında olduğunu gösterir. fonksiyonu ilgili kabulün rasyonel ve ilahi ontolojik içeriğinin boş olduğunu, yani içinin kofluğunu ifade eder. ise nesnel hiçbir temeli olmamasına rağmen insanlar üzerinde ürettiği psikolojik yanılsama ve sahte bağlılık etkisini temsil eder. Formül, cibtin özde sıfır fakat algıda yapay bir güç oluşturan mekanizmasını tanımlar.