جبت

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ج-ب-ت1 sîga, 10 mücavir kök, 1 ayet, 1 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.أتيكتبرأيبِالْجِبْتِجبتنصبقولطغيأمنهديكفر

KökSîga 1Ayet 1Sure 1Mücavir 10

▶ Ağı aç (3B)

جبت

ج - ب - ت

KÖK
  • 1 geçiş
  • 1 ayet
  • 1 sîga
  • 12 sözlük

Heykel demektir. Alçı.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(12)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Heykel demektir. Alçı.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR191 harf
باب الجيم والتاء والباء معهما ج ب ت، ت ج ب يستعملان فقط جبت: الجِبتُ يفسَّر الكاهن، ويُفسَّر السّاجر. تجب: التِّجابُ من حِجارة الفِضة: ما أذيبَ مرةً وقد بقيت فيها فضَّةٌ والواحدةُ تِجابَةٌ.
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR54 harf
الجِبْتُ: كلمة تقع على الصنم والكاهن والساحر ونحو ذلك.
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR1.200 harf
ج ت ب جبت ، تجب استعمل من وجوهها : جبت ، تجب . جبت : قال الله جلَّ وعزَّ : ( يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ ) ( النساء : 51 ) . قال الزجاج ، قال أهل اللغة : كلُّ معبود من دون الله جِبْتٌ وطاغوت . قال : وقيل : الجِبْتُ والطَّاغوت : الكَهَنة والشياطين . وجاء في التفسير الجبت والطَّاغُوت : حُيَيّ بن أخْطَب ، وكعبُ بن الأشْرف اليهوديان . قال : وهذا غير خارج مما قال أهْلُ اللغة ، لأنهما إذا
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR5.212 harf
(باب الجيم والباء وما يثلهما) (جبت) الجيم والباء والتاء كلمةٌ واحدة. الجِبْت: السّاحر، ويقال الكاهن. (جبذ) الجيم والباء والذال ليس أصلاً؛ لأنه كلمةٌ واحدةٌ مقلوبة، يقال جَبَذْت الشّيء بمعنى جَذَبْتُه. (جبر) الجيم والباء والراء أصلٌ واحد، وهو جِنْسٌ من العظَمة والعُلوّ والاستقامة. فالجَبَّار: الذي طَال وفاتَ اليد، يقال فرسٌ جَبَّارٌ، ونخلة جَبَّارَةٌ. وذو الجَُبُّورة وذو الجُبَُرُوت: الله جلّ
Maddenin bağlantısı

(باب الجيم والباء وما يثلهما) (جبت) الجيم والباء والتاء كلمةٌ واحدة. الجِبْت: السّاحر، ويقال الكاهن. (جبذ) الجيم والباء والذال ليس أصلاً؛ لأنه كلمةٌ واحدةٌ مقلوبة، يقال جَبَذْت الشّيء بمعنى جَذَبْتُه. (جبر) الجيم والباء والراء أصلٌ واحد، وهو جِنْسٌ من العظَمة والعُلوّ والاستقامة. فالجَبَّار: الذي طَال وفاتَ اليد، يقال فرسٌ جَبَّارٌ، ونخلة جَبَّارَةٌ. وذو الجَُبُّورة وذو الجُبَُرُوت: الله جلّ ثناؤه. وقال: فإنّكَ إن أغضَبْتَني غَضِبَ الحَصَى *** عَليكَ وذُو الجَُـبُّورَةِ المتُغَطْرِفُ([1])ويقال فيه جبريّة وجَبَرُوَّةٌ([2]) وجَُبَُروتٌ وجَُبُّورة. وجَبَرْت العظْم فجَبَر. قال: * قد جَبَرَ الدِّينَ الإلهُ فَجَبَرْ([3]) * ويقال للخَشَب الذي يُضَمُّ به العَظْمُ الكسيرُ جِبارة، والجمع جبائِر. وشُبِّه السِّوارُ فقيل له جِبارة. وقال: وأرَتْكَ كَفّاً في الخِضا *** ب ومِعْصماً مِلْءَ الجِبَارَه([4])ومما شذَّ عن الباب الجُبَار وهو الهَدَر. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "البِئْرُ جُبَارٌ، والمَعْدِنُ جُبار". فأمَّا البئر فهي العادِيّةُ القديمة لا يُعلم لها حافرٌ ولامالك، يقع فيها الإنسانُ أو غيره، فذلك ([5]) هدر. والمعدنُ جُبارٌ، قومٌ يحفرونه بِكِراءٍ فينهارُ عليهم، فذلك جُبارٌ، لأنّهم يعملون بِكِراء. ويقال أجبرتُ فلاناً على الأمر، ولا يكون ذلك إلاّ بالقَهْر وجنسٍ من التعظم عليه. (جبز) الجيم والباء والزاء ليس عندي أصلاً، وإن كانوا يقولون: الجَبيزُ الخُبز اليابس. وفيه نظر. وقال قوم: الجِبْزُ اللَّئيم. فإن كان صحيحاً فالزاء مبدلة من سِين. (جبس) الجيم والباء والسين كلمةٌ واحدة: الجِبْس، وهو اللئيم، ويقال الجَبَان. (جبع) الجيم والباء والعين، يقال إنّ فيه كلمتين: إحداهما الجُبَّاع من السِّهام: الذي ليس له ريشٌ وليس له نَصْل. ويقال الجُبَّاعة المرأة القصيرة. (جبل) الجيم والباء واللام أصلٌ يطَّرد ويُقاس، وهو تجمُّع الشيء في ارتفاعٍ. فالجبل معروف، والجَبَل: الجماعة العظيمة الكثيرة. قال: أما قريش فإنْ تلقاهُمُ أبداً *** إلاّ وهمْ خيرُ مَنْ يَحْفى وينتعِلُ إلاَّ وهمْ جَبَلُ الله الذي قَصُرَتْ *** عنه الجبالُ فَمَا سَاوَى به جَبَلُ ويقال للناقة العظيمة السنام جَبَلَةٌ. وقال قوم: السّنَام نَفْسُه جَبْلةٌ وامرأةٌ جَبْلةٌ: عظيمة الخَلْق. وقال في الناقة: وطَالَ السّنامُ على جَبْلَةٍ *** كخَلْقاءَ مِن هَضَباتِ [الصَّجَنْ([6])]والجِبِلَّة: الخَلِيقة. والجِبِلُّ: الجماعة الكثيرة. قال الله تعالى: ﴿وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلاًّ كَثِيراً﴾ [يس 62]، و﴿جُبُلاًّ﴾ أيضاً([7]). ويقال حَفَر القومُ فأجْبَلُوا، إذا بلغوا مكاناً صُلْباً. (جبن) الجيم والباء والنون ثلاث كلماتٍ لا يقاس بعضُها ببعض. فالجُبْن: الذي يُؤكل، وربما ثقّلت نونُه مع ضم الباء. والجُبْن: صفة الجبان. والجَبينان: ما عن يمين الجبهةِ وشِمالها، كلُّ واحدٍ منهما جَبين. (جبه) الجيم والباء والهاء كلمةٌ واحدة، ثمَّ يشبَّه بها. فالجبهة: الخيلُ. والجَبْهَة من الناس: الجماعةُ. والجَبهة: كوكبٌ، يقال هو جَبْهَة الأسد.ومن الباب قولهم جَبَهْنا الماء إذا وَرَدْناه وليست عليه قامةٌ ولا أداة. وهذا من الباب؛ لأنّهم قابَلُوه وليس بينهم ما يستعينون به على السَّقي. والعرب تقول: "لكل جَابِهٍ جَوْزَةٌ، ثم يُؤَذَّن". فالجابِهُ ما ذكرناه. والجَوْزة: قدر ما يَشْرَب ثَمَّ ويجوز([8]). (جبي) الجيم والباء وما بعده من المعتلّ أصلٌ واحدٌ يدل على جَمْع الشيء والتجمُّع. يقال جَبَيْتُ* المالَ أجْبِيه جِبايةً، وجَبَيْتُ الماءَ في الحوض. والحوضُ نَفْسُه جابيةٌ. قال الأعشى: تَروحُ على آلِ المُحَلَّق جَفْنَةٌ *** كجابية الشَّيخ العراقيِّ تَفْهَقُ([9])والجَبَا، مقصورٌ: ما حولَ البئر. والجِبَا بكسر الجيم: ما جُمِع من الماء في الحوض أو غيره. ويقال له جِبْوَة وجِبَاوة. قال الكسائيّ: جَبَيْت الماءَ في الحوض جَِبىً([10]). وجَبَّى يُجَبّي، إذا سَجَدَ؛ وهو تَجَمُّعٌ. (جبأ) الجيم والباء والهمزة أصلان: أحدهما التنحِّي عن الشيء. يقال جبأت عن الشيء، إذا كعَِعْتَ([11]). والجُبَّأُ، مقصور مهموز ([12]): الجبان. قال: فما أنَا مِن رَيبِ المَنُونِ بجُبَّأٍ *** وما أنا مِن سَيب الإله بيائسِ([13])ويقال جَبَأَتْ عَيني عن الشيء، إذا نَبَتْ. وربما قالوا هذه بضدِّه فقالوا: جَبَأتُ على القوم، إذا أشرَفْتَ عليهم. ومما شذَّ عن هذا الأصل الجَبْءُ: الكمأةُ، وثلاثة أجْبُؤٍ. وأجْبأَتِ الأرض، إذا كثُرَتْ كمأتُها. ومما شذَّ أيضاً قولهم: أجْبَأْتُ، إذا اشتريتَ زَرعاً قبل بُدُوِّ صَلاحه. وبعضُهم يقولـه بلا همزٍ. وروي في الحديث: "مَنْ أجْبَى فقد أرْبَى". وممكنٌ أن يكون الهمزُ ترك لَمَّا قُرِنَ بأربَى. ---------------------ــ ([1]) لمغلس بن لقيط الأسدي، يعاتب رجلاً كان والياً على أضاخ. اللسان (جبر، غطرف). ([2]) جبرية، بفتح وبفتحتين، وبكسر وبكسرتين، وجبروة بفتحتين، وبفتح فسكون الراء وتشديد الواو. ([3]) مطلع أرجوزة للعجاج. ديوانه 15 واللسان (جبر). ([4]) للأعشى في ديوانه 112 واللسان (جبر). وفي الأصل: "وارتد". وفي الديوان: "وساعدا" بدل: "ومعصما". ([5]) في الأصل: "فكذلك". ([6]) للأعشى في ديوانه ص16 (واللسان جبل). وإثبات الكلمة الأخيرة مما سيأتي في (ضجن). وفي الديوان واللسان: "الحضن". ([7]) القراءة الأولى قراءة نافع وعاصم وأبي جعفر، والأخيرة قراءة روح. وقرأ ابن كثير وحمزة والكسائي ورويس وخلف وابن محيصن والحسن والأعمش: (جبلا) بضمتين وتخفيف اللام. وقرأ أبو عمرو وابن عامر بضم الجيم وسكون الباء وتخفيف اللام. ([8]) وأما يؤذن، فهو من قولهم أذنت الرجل تأذيناً: إذا رددته. ([9]) ديوان الأعشى 150 برواية: "نفى الذم عن آل المحلق"، واللسان (حلق، فهق، جبي) برواية المقاييس. ويروى: "كجابية السيح" كما في اللسان، وهو الماء الجاري. وانظر (فهق). ([10]) زاد المجمل في كلمة "مقصور". ([11]) في الأصل: "كعكعت" تحريف. ويقال كععت، بفتح العين وكسرها. ([12]) ويمد أيضاً مع التشديد فيقال: "جباء". ([13]) لمفروق بن عمرو الشيباني، يرثي إخوته قيساً والدعاء وبشراً، وكانوا قد قتلوا في غزوة بارق، وقبل البيت كما في اللسان (جبأ): أبكي على الدعاء في كل شتوة *** ولهفي على قيس زمام الفوارس

ـ

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR562 harf
- قال الله تعالى: ﴿يؤمنون بالجبت والطاغوت﴾ [النساء/51]، الجبت (قال الجوهري: وهذا ليس من محض العربية؛ لاجتماع الجيم والتاء في كلمة من غير حرف ذولقي) والجبس: الفسل (في اللسان: الفسل: الرذل والنذل الذي لا مروة له) الذي لا خير فيه (انظر: البصائر 1/359)، وقيل: التاء بدل من السين، تنبيها على مبالغته في الفسولة، كقول الشاعر: *عمرو بن يربوع شرار الناس* (هذا عجز بيت، وشطره الأول: يا قبح الله بني السعلاة
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR54 harf
ج ب ت هو شرّ من أصحاب السَّبْت ومن المؤمنين بالجِبْت.
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR620 harf
الجِبْتُ: كلُّ ما عُبِدَ مِن دون اللَّه، وقيل: هي كلمة تَقَعُ على الصَّنَم والكاهن والساحر، ونَحْوِ ذلك. الشَّعبيُّ في قوله تعالى: أَلم ترَ إِلى الذين أُوتُوا نَصِيباً من الكتاب يؤْمنون بالجِبْتِ والطَّاغُوت؛ قال: الجِبْتُ السحر (*قوله «الجبت السحر إلخ» وعليه الشعبي وعطاء ومجاهد وأَبو العالية. وعن ابن الاعرابي: الجبت رئيس اليهود: والطاغوت رئيس النصارى: كذا في التهذيب.)، والطَّاغُوتُ الشيطان. وعن
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR113 harf
* ج ب ت * * الجِبْتُ * كلمة تقع على الصنم والكاهن والساحر ونحو ذلك وفي الحديث ﴿الطيرة والعيافة والطرق من الجبت﴾
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR536 harf
الجبت، بالكسر: كلمة تقع على الصنم، والكاهن، والساحر، ونحو ذلك. قال الشعبي في قوله تعالى: ألم تر إلى الذين أوتوا نصيبا من الكتاب يؤمنون بالجبت والطاغوت قال: الجبت: السحر، والطاغوت: الشيطان؛ وعن ابن عباس: الطاغوت: كعب بن الأشرف، والجبت: حيي بن أخطب. وفي الحديث: الطيرة والعيافة والطرق من الجبت قال القاضي البيضاوي، في النساء: الجبت: أصله الجبس، وهو الذي لا خير فيه، قلبت سينه تاء. وبسطه الخفاجي في
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR1.397 harf
الجِبْتُ الجِبْتُ الجبت , not a pure Arabic word, because it comprises the letters ج and ت without any of the letters of the kind called ذَوْلَقِىّ [which are ر and ل and ن]; (S;) The idol: (S, K:) or idols: (Ksh in iv. 54:) or the name of a certain idol, (Bd and Jel on that verse,) belonging to Kureysh; as also الطَّاغُوتُ: (Jel:) and that which is worshipped instead, or to the exclusion, of
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR4.159 harf
جبت جَبَتَ - يَجْبِتُ - جِبْت جَبَتَ - يَجْبِتُ + كائن + شيئاً أو أمراًً: يشرعه ويفتي به تبعاً للهوى والشهوة والنفع جِبْت: على وزن " فـِعل" اسم فعل من " جَبَتَ - يَجْبِتُ ": وهو بمعنى مفعول: مايكون بالتشريع والفتوى تبعاً للهوى { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتَابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ
Tamamını oku

Sîgalar(1)

Mücavir kökler10 mücavir (15 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. نصب

    1 ortak ayet · Dikili taş demektir

  2. طغي

    1 ortak ayet · Taşkınlaştıran

  3. سبل

    1 ortak ayet · Biribirini kesen yoldur

  4. هدي

    1 ortak ayet · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…

  5. كتب

    1 ortak ayet · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir

  6. رأي

    1 ortak ayet · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…

  7. كفر

    1 ortak ayet · Hufre, çukur demektir

  8. أتي

    1 ortak ayet · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır

  9. أمن

    1 ortak ayet · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir

  10. قول

    1 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

Geçtiği ayetler(1)

  1. أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هَؤُلَاءِ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا

    Hayırsız şeriatKendilerine kitab verilmiş olanların puta ve tağut’a inanıp, küfredenlere: Bunlar mü’minlerden daha doğru yoldadırlar, dediklerini görmedin mi?

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökجبت
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerطغو, وثن, صنم, سحر
Zıt Kökحقق
Çekirdek Özet 1İçi boş, temelsiz, hayırsız ve asılsız kuruntu nesnesi veya büyü ve kehanet vasıtası
Çekirdek Özet 2İlahi vahye ve hakikate dayanmayan batıl inanç, sahte otorite ve bâtıl ritüeller bütünü
Çekirdek Özet 3Meşruiyetini vehimden alan ve insanı zihinsel esarete sürükleyen bâtıl itaat odağı
Kritik Hata RiskiKavramı yalnızca tek bir put veya büyücü şahsıyla sınırlandırıp sistemik ve zihinsel aldatma mekanizmasını gözden kaçırmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
جبKesme, oyma, kuyunun veya nesnenin içini boşaltma, kabartma veya biçimlendirme; جبب, جبر, جبل, جبه, جبي köklerinde görülen biçim verme veya derinlik oluşturma eylemiتİçi boşaltılmış, hakikatten ve hayırdan soyutlanmış, katılaşmış fakat özü bulunmayan sahte bir form ve asılsız ritüel oluşturma

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
جDeğnek, deve; taşıma, yol alma, toplamaBir yükü, kütleyi veya biçimi taşıyıp öne sürme hareketi
بEv, çadır; iç, barınma, içinde olmaBir muhafaza veya sınırlı iç alan oluşturma
تİşaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, sonSabitlenen bir gösterge, sınır veya yapay işaret
جبتKütlesel bir formu yapay bir iç alanda sabitleyerek ona sahte bir im ve otorite yüklemeDış görünüşü sabitlenmiş fakat içi hakikatten yoksun, yapay işaret ve nesneler üzerinden üretilen aldatıcı bağ

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamÖzünde hayır bulunmayan kof ve kıymetsiz nesne; alçı veya yontu türü içi boş heykelcikler ile kehânet ve fal aletleri
Cahiliye şiiri kullanımıVeri bulunamadı
Erken Arapça kullanımErken dönem hadis rivayetinde fal okları atma, kuşların uçuşundan uğursuzluk çıkarma ve kum çizgisiyle gayb arama pratiklerinin tümü bu kavramla nitelenmiştir: الطيرة والعيافة والطرق من الجبت

Kaynak Lisān al-ʿArab, Tahdhīb al-Lugha, Musned-i Ahmed.

Sami etimolojik katman

Arap filologları جبت kelimesini, bünyesinde zevlekî (akıcı) harflerden biri bulunmaksızın cim ve te harflerinin bir arada yer alması sebebiyle saf Arapça kökenli saymamış, komşu Sami veya çevre dillerden intikal etmiş ya da جبس (kof, hayırsız, değersiz) kökünden dönüşmüş kabul etmişlerdir. Habeşçe (Ge'ez) gəbt (beklenmedik, büyüleyici ve anlık etki) veya Kıptîce/Mısırca kökenli büyülü nesne/muska tasavvurlarıyla ve Aramice/Süryanice gūbtā (oyuk, içi boş kalıp, çukur) biçimleriyle fonetik ve semantik bir akrabalık sergiler. Kelimenin Sami zemininde içi boş oyma put, tılsım veya asılsız büyü vasıtalarını adlandırmada ortak bir leksikal tabakaya dayandığı görülür.

Güven Güçlü

Kaynak Lisān al-ʿArab, el-Müfredât, Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönجبس kökünden harf değişimiDeğersiz, alçak, hayırsız ve korkak anlamındaki جبس kelimesinin te harfine dönüşümüyle mübalağa kazanmış formuMuhtemel
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiAramice ve Ge'ez karşılıklarıİçi boş oyuk veya büyü, kehânet ve tılsım nesnesini ifade eden bölgesel Sami söz varlığıGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiAntik Mısır / Kıptî etkisiMısır kökenli tılsım ve büyü pratiklerinin bölge dillerine taşınmasıyla oluşan kavramsal aktarımMuhtemel

Kaynak Lisān al-ʿArab, Arthur Jeffery (The Foreign Vocabulary of the Qur'an).

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
جبتAnlamlıBâtıl inanç, sahte tanrı, büyüÖzü ve hayrı olmayan, tapınılan veya inanılan bâtıl şeyHedef kök; Kur'an'da geçer
جتبAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıArap dilinde kullanılmayan terkipKur'an'da geçmez
بجتAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıArap dilinde kullanılmayan terkipKur'an'da geçmez
بتجAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıArap dilinde kullanılmayan terkipKur'an'da geçmez
تجبAnlamlıEritilmiş maden cürufuGümüş veya maden eritildikten sonra geride kalan artık taş ve cürufKur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn kaydı
تبجKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bağımsız kök kaydı yokturKur'an'da geçmez

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
جبتMerkezBâtıl inanç ve sahte otoriteİçi boş, delilsiz ve pasif vehimlere dayanan sahte kutsallıkHayırsız, temelsiz ve asılsız kuruntular bütünü
طغوKomşuHadde tecavüz ve zorbalıkجبت pasif bâtıl inancı simgelerken طغو aktif tuğyan ve baskıcı otoriteyi temsil ederHaddi aşarak ilahlık taslayan güç
وثنKomşuCisimleşmiş putوثن taştan veya maddeden yontulmuş somut nesnedir; جبت ise bâtıl itikadın ve kehanetin genel adıdırBiçimlendirilmiş tapınma heykeli
صنمKomşuSuret ve heykellerصنم belirli bir insan veya hayvan suretine sahip puttur; جبت her türlü kuruntusal sahte merciyi kapsarŞekil verilmiş put tasviri
سحرKomşuAldatma ve gözbağcılıkسحر algıyı saptırma eylemidir; جبت ise bu eylemlerin dayandığı bâtıl inanç zeminidirGerçeği örtüp yanılsama üretme
حققZıtHakikat ve sarsılmaz gerçekحقق varlığı sabit, delile dayalı ve faydalı olanı; جبت ise kof, asılsız ve hayırsız olanı bildirirZeval bulmaz gerçeklik ve doğruluk

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaجبتBâtıl inanç, sahte ilah, kehânet nesnesiGerçekliği ve hayrı bulunmayan, zihinsel veya fiziksel putlaştırılmış her şeyKesin
LatinceIdōlum, superstitiō, vānaPut, bâtıl inanç, temelsiz vehimNesnel gerçekliği olmayan boş inançları ve sahte simgeleri karşılar; kehanet nüansını kısmen dışarıda bırakırGüçlü
İngilizceSuperstition, false deity, sorceryBâtıl inanç, sahte tanrı, büyüKökün hem kof inanç hem de sihir boyutunu karşılar; kavramın sistemik boyutunu tek kelimede toplayamazGüçlü
AlmancaAberglaube, GötzenbildBâtıl inanç, putAkıl dışı vehimlere ve yapay tanrılara denk gelir; büyücülük ve kâhinlik nüansı ikincil kalırGüçlü
FransızcaSuperstition, idole, fausse croyanceBâtıl inanç, put, sahte inançAsılsız ve zararlı inanç kalıplarını karşılar; kökün tarihsel şahıslaşmış bağlamını tam yansıtmazGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
بِالْجِبْتِVahiy dışı bâtıl inançlar, putlar ve sahte otoritelerEhl-i kitabın hakikati bildiği halde siyasi ve zihinsel ittifak uğruna müşriklerin bâtıl inançlarına ve sahte mercilerine meşruiyet tanıması bağlamı (Nisâ 4:51)

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamŞirk ve imanın zıddıGayb bilgisine sahip olduğunu iddia eden sahte mercilere inanmanın ve delilsiz inanç kalıplarına bağlanmanın imana etkisiİtikadi düzlemde her türlü asılsız ve gayri meşru inanç nesnesi
FıkıhSihir, kehânet ve falcılıkFal okları çekme, kehanette bulunma ve büyü yapmanın hukuki hükmü ve cezai yaptırımıGaybı kurcalayan ve insanları aldatan bâtıl pratiklerin yasaklanması
TefsirNisâ 4:51 tefsiriAyette geçen kavramın somut bir put mu, Kâ'b b. el-Eşref veya Huyey b. Ahtab gibi şahıslar mı yoksa genel büyü ve bâtıl inanç mı olduğu tartışmasıHakka karşı kurulan şirke dayalı zihinsel ve siyasi ittifak
HadisBâtıl ritüellerin mahkûmiyetiUğursuzluk sayma (tiyere), kuş uçurarak hüküm çıkarma (ıyafe) ve kuma çizgi çizme (tark) gibi Cahiliye adetlerinin niteliğiAkıl ve vahiy dışı fal ve kehânet türlerinin genel nitelemesi

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniTevhidin ihlaliSahte kutsallık ve batıl akideZihni vahiyden kopararak vehimlere bağlamaİnsanın ilahi rehberlik yerine delilsiz ve kof kuruntulara kul olmasıKesin
İlmiEpistemolojik sapmaSahte bilgi ve safsataDelilsiz kabulleri hakikat yerine koymaAmpirik ve vahiy temelli bilgi yerine kehanet, fal ve tahmini ikame etmeGüçlü
SiyasiMeşruiyet kriziİrrasyonel otoriteye boyun eğmeKitleleri bâtıl tabularla kontrol etmeHakka dayanmayan güç odaklarının halkı efsane ve hurafelerle yönetmesiGüçlü
İktisadiGayrimeşru kazançAsılsız vehimler üzerinden sömürüDeğersiz iddialarla haksız kazanç sağlamaBüyü, fal, muska ve sahte dini ritüeller yoluyla üretilen asalak ekonomiMuhtemel

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerBoş küme / Gürültü (Noise)Enformasyon teorisinde hiçbir anlamlı veri taşımayan fakat sinyali bozan parazit ve gürültü hali; matematiksel olarak gerçekliği sıfır olan tanımsız elemanGüçlü
Beşeri bilimlerKolektif yanılsama (Collective delusion)Sosyoloji ve psikolojide rasyonel ve nesnel hiçbir temeli olmadığı halde kitlelerin mutlak bir gerçeklikmiş gibi bağlandığı tabular ve sahte konsensüsGüçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKavramı yalnızca tarihte kalmış bir kabile putuna veya büyücüye indirgeyerek modern hurafeleri ve sahte otoriteleri kapsam dışı bırakmak
Kur'an içi daha geniş anlamVahyin onayından geçmemiş, rasyonel ve meşru bir temeli olmayan, insanları korku ve vehimle boyun eğdiren her türlü bâtıl inanç ve manipülasyon sistemi
Yanlış anlamanın doğuracağı hataKitap ehlinin veya aydın kesimin kendi ilkelerini terk edip kitleleri aldatan irrasyonel güçlerle ve bâtıl tabularla ittifak kurma zaafını görememek

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Vahiyden nasip almış toplulukların dahi menfaat ve düşmanlık uğruna en ilkel ve asılsız bâtıl inançlara nasıl meşruiyet sağlayabildiklerini teşhir ettiği için hayatidir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Ehl-i kitabın tutarsızlıklarını, şirkle uzlaşmalarını ve hakikat karşısında kurulan bâtıl ittifakları ele alan Medine dönemi ayetlerinde belirleyicidir (Nisâ 4:51).
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Putperestliğin ve bâtılın yalnızca cahil kitlelere özgü olduğu yanılgısını düzeltir; bilgi sahibi olanların da politik veya nefsani çıkarlar için sahte tabulara boyun eğebileceğini gösterir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamİçi boşaltılmış nesne, kof yapı, alçı veya kilden yapılmış asılsız figür, kehânet ve fal araçları.
  • Soyut anlamHakikate ve delile dayanmayan, insan zihnini vehim ve kuruntularla esir alan her türlü bâtıl inanç, sahte kutsal ve meşruiyetsiz otorite.
  • Sistematik karşılıkBilgi ve vahiy hiyerarşisinde sıfır veya negatif değere sahip olan, fakat kitle manipülasyonunda araçsallaştırılan sahte meşruiyet odağı.
  • LaTeX modeliJ={x∉H∣Φ(x)=∅∧Ψ(x)>0}
  • LaTeX açıklaması

Modelde J cibti (bâtıl ve temelsiz otoriteyi) simgeler. H hakikat ve meşru delil kümesidir; x∉H ifadesi bu nesne veya inancın hakikatin bütünüyle dışında olduğunu gösterir. Φ(x)=∅ fonksiyonu ilgili kabulün rasyonel ve ilahi ontolojik içeriğinin boş olduğunu, yani içinin kofluğunu ifade eder. Ψ(x)>0 ise nesnel hiçbir temeli olmamasına rağmen insanlar üzerinde ürettiği psikolojik yanılsama ve sahte bağlılık etkisini temsil eder. Formül, cibtin özde sıfır fakat algıda yapay bir güç oluşturan mekanizmasını tanımlar.

Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ج