جبي

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ج-ب-ي10 sîga, 90 mücavir kök, 12 ayet, 12 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.شرعاجْتَبَيْتَهَاوَاجْتَبَيْنَاهُمْكَالْجَوَابِجبيوَاجْتَبَيْنَاهدياجْتَبَاكُمْإبراهيمشيأجفننوحشكر

KökSîga 10Ayet 12Sure 12Mücavir 90

▶ Ağı aç (3B)

جبي

ج - ب - ي

KÖK
  • 12 geçiş
  • 12 ayet
  • 10 sîga
  • 7 sözlük

Kur'an'daki karşılığı: Onu seçti

Bu sayfa şu yazımları da kapsar: جبى

Notlarım

Sözlükler(7)

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.279 harf
باب الجيم والباء و و ا ي ء معهما ج ب أ، ج أ ب، ب أ ج، ج ب ي، ج ي ب، ج و ب، و ج ب، ب و ج مستعملات جبأ: جَبَأت عنه أجبأُ جَبأً: أي ارتدعت عنه وتقاعست. قال الشاعر: وهل أنا إلاّ مثلُ سـيِّقةِ الـعـدا إنِ استقدمت نحرٌ وإن جَبأت عَقرُ والجَبَأةُ: مثل الكمأة الحمراء. والإجباءُ: بيع الزَّرع قبل بدوِّ صلاحه. والجُبأُ: الجَبانُ. قال: فما أنا من ريبِ الزَّمانِ بُجُبأٍ ولا أنا من سيب الإلهِ بيائسِ.
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR5.212 harf
(باب الجيم والباء وما يثلهما) (جبت) الجيم والباء والتاء كلمةٌ واحدة. الجِبْت: السّاحر، ويقال الكاهن. (جبذ) الجيم والباء والذال ليس أصلاً؛ لأنه كلمةٌ واحدةٌ مقلوبة، يقال جَبَذْت الشّيء بمعنى جَذَبْتُه. (جبر) الجيم والباء والراء أصلٌ واحد، وهو جِنْسٌ من العظَمة والعُلوّ والاستقامة. فالجَبَّار: الذي طَال وفاتَ اليد، يقال فرسٌ جَبَّارٌ، ونخلة جَبَّارَةٌ. وذو الجَُبُّورة وذو الجُبَُرُوت: الله جلّ
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR879 harf
Madde başı: جبى- يقال: جبيت الماء في الحوض: جمعته، والحوض الجامع له: جابية، وجمعها جواب. قال الله تعالى: ﴿وجفان كالجواب﴾ [سبأ/13]، ومنه استعير: جبيت الخراج جباية، ومنه قوله تعالى: ﴿يجبى إليه ثمرات كل شيء﴾ [القصص/57]، والاجتباء: الجمع على طريق الاصطفاء. قال عز وجل: ﴿فاجتباه ربه﴾ [القلم/50]، وقال تعالى: ﴿وإذا لم تأتهم بآية قالوا: لولا اجتبيتها﴾ [الأعراف/203]، أي: يقولون: هلا جمعتها، تعريضا منهم بأنك تخترع هذه
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR482 harf
ج ب ي جَبَـي الخـراج جِبَايَـةً‏:‏ جَمَعـه ‏"‏ تجبـى إليـه ثمـرات كـل شـيء ‏"‏ وجبـى الماء في الحوض‏.‏ واسقوني من جبي حوضكم‏.‏ ولفلان قـدر كالخابيـة وجفنـة كالجابيـة وجفـان كالجوابـي‏.‏ وجبـى تجبيـة إذا ركع‏.‏ وفلان لا يجبّي‏:‏ لا يصلي‏.‏ ومن المجاز‏:‏ فلان يجتبي جبي المجد أي يقوم بالمجد ويجمعه لنفسه‏.‏ قال ذو الرمة‏:‏ وما زلت تسمو بالمعالي وتجتبي جبى المجد مذ شدت عليك المآزر واجتباه‏:‏
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR8.555 harf
جَبَى الخراجَ والماء والحوضَ يَجْبَاهُ ويَجْبيه: جَمَعَه. وجَبَى يَجْبَى مما جاء نادراً: مثل أَبى يَأْبى، وذلك أَنهم شبهوا الأَلف في آخره بالهمزة في قَرَأَ يَقْرَأُ وهَدَأَ يَهْدَأُ، قال: وقد قالوا يَجْبَى، والمصدر جِبْوَةً وجِبْيَة؛ عن اللحياني، وجِباً وجَباً وجِبَاوةٌ وجِبايةٌ نادر. وفي حديث سعد: يُبْطِئُ في جِبْوَتهِ؛ الجِبْوَة والجِبْيَة: الحالة من جَبْيِ الخراج واسْتِيفائه. وجَبَيْتُ الخراجَ
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR7.835 harf
: ( يو ( *!جَبَى الخَراجَ ) والمالَ والحَوْضَ ، ( كرَمَى ) ؛ ) وفي بعضِ النسخِ كرَضِيَ وهو مخالِفٌ لأُصولِ اللّغَةِ ؛ ( و ) مِثْل ( سَعَى ) ، *!يَجْبِيه *!ويَجْباهُ . قالَ شيْخنا : هذه لا تُعْرَفُ ولا مُوجِب للفتْح لانْتِفاءِ حَرْفِ الحلقِ في العَيْنِ واللام . قُلْتُ : هذه اللُّغَةُ حَكاها سِيْبَوَيْه وهي عنْدَه ضعِيفَةٌ . وقالَ ابنُ الأعْرابيِّ : جَبَى *!يَجْبَى ، ممَّا جاءَ نادِراً ، كأَبَى
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR yok23.375 harf
جبي جَبَى - يَجْبِي (جَبَى - يَجْبَى) - جُبِيَ - يُجْبَى - اجْتَبَى - يَجْتَبِي جَبَى - يَجْبِي (جَبَى - يَجْبَى) + كائن + شيئاً + من شيء أو أشياء: ينتقي منها: اصطفى واختار منها الأفضل ثم جمعه وحصله ﴿ولكن الله يجتبي من رسله من يشاء﴾ جَبَى - يَجْبِي + كائن + شيئاً + إلى كائن أو مكان: اصطفى واختار الأفضل ثم جمعه وحصله وأحضره إلى كائن أو مكان
Tamamını oku

Sîgalar(10)

Mücavir kökler90 mücavir (117 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. هدي

    7 ortak ayet · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…

  2. إبراهيم

    4 ortak ayet · İbrahim

  3. نعم

    4 ortak ayet · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır

  4. جفن

    1 ortak ayet · Cifan çanak demektir

  5. أبو

    3 ortak ayet · Bab kapı demektir

  6. ذرر

    2 ortak ayet · Zerre toz demektir

  7. نوح

    2 ortak ayet · “Nevh” rüzgar estiğinde uğultu çıkaran dağdır

  8. صرط

    2 ortak ayet · Yol

  9. قوم

    5 ortak ayet · Hayvanların ön ayaklarına denir

  10. ميز

    1 ortak ayet · Ayırt eder

  11. شرع

    1 ortak ayet · Hayvanların su içmek için kullandıkları yol demektir

  12. شكر

    2 ortak ayet · Sütle dolu memedir

Geçtiği ayetler(12)

  1. شَاكِرًا لِأَنْعُمِهِ اجْتَبَاهُ وَهَدَاهُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ

    Onu seçtiRabbının nimetlerine şükrederdi. Onu beğenip seçmiş, kendisini doğru bir yola iletmişti.

  2. ثُمَّ اجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَتَابَ عَلَيْهِ وَهَدَى

    Onu seçtiSonra Rabbı onu seçti de tevbesini kabul etti ve ona doğru yolu gösterdi

Sîga sayfası: اجْتَبَاكُمْ
Sîga sayfası: اجْتَبَيْتَهَا
Sîga sayfası: فَاجْتَبَاهُ
Sîga sayfası: كَالْجَوَابِ
Sîga sayfası: وَاجْتَبَيْنَا
Sîga sayfası: وَاجْتَبَيْنَاهُمْ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökجبي
YapıÜçlü
Özel DurumLâm harfi illetli (yâî, nâkıs)
Bağlamsal Yakın Köklerجمع, صفي, خير
Zıt Kökفرق
Çekirdek Özet 1Suyu veya nesneleri havuzda, haznede biriktirip derlemek
Çekirdek Özet 2İlahi lütufla kulun toparlanması, arındırılarak seçilip kendine tahsis edilmesi
Çekirdek Özet 3Dağınıklıktan toplanmışlığa, sıradanlıktan vazife ve hilafet merkezine intikal
Kritik Hata Riskiİctibâ kavramını gerekçesiz ve keyfî bir kayırma sanarak, dağınık kabiliyetlerin ilahi terbiye ile toplanıp vazifeye hazırlanması boyutunu gözden kaçırmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
جبKitle oluşturma, oyma, çukurlaştırarak hazne açma ve sertçe ayırma (krş. جبب, جبر, جبل, جبه)يKökün sert ve kaba kesme dinamiğini sıvı akışkanlığına, yumuşak toplamaya ve hazne içinde biriktirmeye dönüştürerek dağınık unsurları süzüp kendine çekme anlamı katmıştır.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
جDeğnek, deve; taşıma, yol alma, toplamaDağınık unsurların bir istikamette hareket ettirilmesi ve taşınması.
بEv, çadır; iç, barınma, içinde olmaUnsurların içine alınacağı korunaklı bir kap, çukur, havuz veya iç alan.
يEl ve kol; iş, yapma, uzanmaTaşıma ve içe alma eylemini bizzat irade, yönelim ve tasarrufla gerçekleştiren müdahale.
جبيEl uzatarak dışarıdaki dağınık nesneleri korunaklı bir iç hazneye derleyip toplama hareketiDağınık suları havuzda toplamak veya dağınık fertler arasından birini özel bir gaye için kendine çekip tahsis etmek.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamSuyu kuyudan çekip havuzda biriktirmek, dağınık suların toplandığı büyük taş havuz (câbiye) kurmak ve vergiyi/haracı hazinede toplamak.
Cahiliye şiiri kullanımıel-A‘şâ, cömertliği överken büyük havuz teşbihiyle kökü şöyle kullanmıştır: تَروحُ على آلِ المُحَلَّق جَفْنَةٌ / كجابية الشَّيخ العراقيِّ تَفْهَقُ
Erken Arapça kullanımEmevî şairi Zü’r-Rumme, şeref ve yücelikleri kendine derleme anlamında kökü şöyle kullanmıştır: وما زلت تسمو بالمعالي وتجتبي / جبى المجد مذ شدت عليك المآزر

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha, Lisān al-ʿArab.

Sami etimolojik katman

Arapça جبي kökü, Proto-Sami dil havzasında suyun bir çukur veya sarnıçta toplanması, vergi veya payın tahsil edilmesi ve bu toplama işleminden doğan özel ayırma/seçme anlam dairesiyle doğrudan bağlantılıdır. İbranicede גָּבָה (gavah) biçimi alacakları tahsil etmek ve toplamak fiiline, גֶּבֶא (geve) ismi ise suyun toplandığı sarnıç, çukur ve gölete karşılık gelir. Süryanicede ܓܒܳܐ (gbā) kökü hem suyu ve malları toplamak hem de onlar arasından ayırıp seçmek manalarını birlikte taşır. Akadca gubbu kelimesi ise su sarnıcını ve oyulmuş kuyu haznesini ifade eder. Sami dillerindeki bu ortak çekirdek, kökün temelinde dağınık unsurların rastgele değil, özel olarak hazırlanmış bir haznede toplanması ve bu yolla değer kazandırılması hareketinin bulunduğunu doğrular.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönSuyu havuzda toplamak (cibâye) ve oradan seçip almak (ictibâ)Fiziksel su biriktirme eyleminden, soyut düzeyde kulu derleyip kendine tahsis etme anlamına geçiş.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice גָּבָה (toplamak), Süryanice ܓܒܳܐ (seçmek, toplamak)Havuzda toplama ile seçip ayırma anlamlarının Sami ailesindeki ortak semantik sürekliliği.Güçlü
Daha geniş dilsel ilişkiAkadca gubbu (su çukuru, sarnıç)Afro-Asyatik katmanda su biriktirme haznesi köküyle ilintili arkaik kullanım.Muhtemel

Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
جبيAnlamlıToplamak, biriktirmek, seçmekSuyun havuzda toplanması ve kulun vazife için seçilmesi.Hedef kök; Kur'an'da geçer.
جيبAnlamlıYaka, oyuk, göğüs yırtmacıElbisenin baş geçecek şekilde oyulması, kalp ve göğüs içi.Kur'an'da geçer; oyukluk ve iç alan ilişkisi.
بجيAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bağımsız üçlü kök olarak işlenmemiştir.Kur'an'da geçmez.
بيجAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıErken dönem lügatlerinde kullanım dışı bırakılmıştır.Kur'an'da geçmez.
يجبKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıArap fonetiğinde yâ ile başlayan bu dizilim kök oluşturmaz.Kur'an'da geçmez.
يبجKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıArap fonetiğinde kullanım dışı olan terkip.Kur'an'da geçmez.

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
جبيMerkezToplama ve seçmeDağınık unsurları bir haznede toplayarak kendine özel kılmak.Çekirdek eylem hem toplamayı hem seçip tahsis etmeyi içerir.
جمعKomşuBir araya getirmeYalnızca parçaları birleştirmeyi anlatır; özel tahsis ve seçme içermeyebilir.Cins ve nitelik gözetmeksizin bir araya getirme.
صفيKomşuSaflaştırmaKarışık olandan tortuyu ayıklayarak duru olanı seçmek.Arılık ve duruluk ön plandadır.
خيرKomşuİyiyi tercih etmeİki veya daha fazla alternatiften daha hayırlı olanı üstün tutmak.Değer kıyası üzerinden tercih yapma.
فرقZıtDağıtma ve ayırmaBütünlüğü bozarak parçaları birbirinden uzaklaştırmak ve saçmak.Toplamanın ve haznede biriktirmenin tam karşıtı.

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaجبيToplamak, havuza doldurmak, seçmekDağınık olanı biriktirip kendine tahsis etme nüansı tamdır.Kesin
Latincecolligere, eligereBir araya toplamak, seçip ayırmakColligere toplama yönünü, eligere ise seçme yönünü karşılar; iki eylemi tek kelimede birleştiremez.Güçlü
İngilizceto collect, to gather, to electToplamak, biriktirmek, seçmekCollect fiziksel toplamayı, elect siyasi veya teolojik seçilmeyi karşılar; kökteki havuz metaforu kaybolur.Güçlü
Almancasammeln, erwählenToplamak, lütufla seçmekErwählen ilahi intihabı iyi yansıtır fakat toplama kökünden bağını korumaz.Güçlü
Fransızcarecueillir, élireDerleyip toplamak, seçmekRecueillir suları veya meyveleri derlemeyi, élire ise tercihi karşılar.Güçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
كَالْجَوَابِSu havuzları, devasa çanaklarHz. Süleyman’ın emrindeki cinlerin yaptığı büyük yapılar bağlamında somut isim (Sebe 34:13).
يُجْبَىAkıtılmak, derlenip getirilmekHarem-i Şerif’e her türlü rızkın ve meyvenin toplanıp getirilmesi (Kasas 28:57).
اجْتَبَاهُ / يَجْتَبِيİlahi intihap, peygamber ve salihleri seçmeAllah’ın kullarını lütfuyla derleyip peygamberlik ve hidayet için kendine seçmesi (Âl-i İmrân 3:179, Nahl 16:121, Tâhâ 20:122, Yûsuf 12:6, Şûrâ 42:13, Meryem 19:58, En'âm 6:87, Kalem 68:50, Hac 22:78).
اجْتَبَيْتَهَاKendiliğinden derleyip uydurmakİnkârcıların peygambere ayeti kendi kafandan uydurup derleseydin ya demesi (A'râf 7:203).

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamNübüvvet ve lütuf teorisiİctibânın kulun kesbiyle mi yoksa sırf ilahi vehb ve inayetle mi gerçekleştiği.Seçimin kulun liyakatine tabi kılınmaksızın ilahi iradenin mutlak tasarrufu olarak görülmesi.
FıkıhZekât ve haraç hukukuCibâyet memurlarının zekât ve vergileri mükelleflerden tahsil etme usulü ve sınırları.Toplama ve tahsilat yetkisinin hukuki meşruiyeti.
TefsirPeygamber kıssalarıPeygamberlerin zelle veya imtihan süreçlerinden sonra ilahi rahmetle derlenip toparlanmaları.Dağılma ve düşüş tehlikesine karşı ilahi koruma ve himaye.
HadisZekât toplama ve ibadetZekât toplayan görevlilerin (câbî) adaleti ve namazda toparlanıp eğilme (tecbiyye).Hakları yerli yerince toplama ve saygıyla boyun eğme.

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
Diniİlahi intihapİctibâDağınık beşeri zaaflardan arındırıp hakikat merkezine çekmeAllah'ın kulu dağınıklıktan kurtararak risalet ve velayet görevine tahsis etmesi.Kesin
İlmiMetodolojiDerleme ve tasnifDağınık verileri bir haznede toplayarak senteze ulaştırmaİlim taliplerinin dağınık rivayet ve bilgileri süzerek usul havuzunda biriktirmesi.Güçlü
SiyasiKamu yönetimi ve liyakatLiyakatli kadro seçimiToplumsal kabiliyetleri devlet merkezinde toplayıp görevlendirmeDağınık yeteneklerin devlet nizamı için derlenmesi ve liyakatle istihdamı.Güçlü
İktisadiKamu maliyesiCibâyetDağınık kaynak ve gelirleri kamu havuzunda toplamaZekât ve vergilerin tek bir hazinede toplanıp hak sahiplerine dağıtılması mekanizması.Kesin

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerPotansiyel kuyu / Çekim merkezi (Attractor)Fizikte dağınık parçacıkların bir potansiyel kuyusunda toplanması veya dinamik sistemlerde eğrilerin belirli bir çekim merkezinde birikmesi, kökün havuzda su toplama ve merkezileştirme hareketiyle eşyapısaldır.Güçlü
Beşeri bilimlerElit teorisi ve kadro intihabıSosyolojide geniş kitleler arasından belirli nitelikleri taşıyan aktörlerin ayıklanarak karar alma merkezlerine taşınması, kökün ictibâ boyutuyla tam bir yapısal uyum sergiler.Güçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiİctibâyı yalnızca teolojik ve mistik bir önceden belirlenmişlik (determinizm) olarak görüp, kökün temelindeki havuz, emek, tahsilat ve hazırlık dinamiklerini dışarıda bırakmak.
Kur'an içi daha geniş anlamKök, hem somut su havuzunu (câbiye) hem iktisadi rızık akışını (cibâyet) hem de peygamberlerin çetin imtihanlardan sonra toparlanıp seçilmesini kuşatan çok katmanlı bir derleme sürecidir.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataPeygamberlerin veya seçilen kulların çabasız bir kayırmacılıkla seçildiği zannına kapılmak; Kasas 28:57 ve Sebe 34:13 ayetlerindeki maddi üretim ve rızık dolaşımı bağlamını teolojik intihaptan koparmak.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'da ilahi seçimin rastgele bir işaretleme değil, dağınık kabiliyetleri ve salih amelleri bir haznede toplayarak kulu ilahi gaye için yetiştirme ve koruma süreci olduğunu gösterir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Peygamberlerin seçilişini ve onların zelle sonrası toparlanışını anlatan ayetlerde (Kalem 68:50, Tâhâ 20:122) ve Beytullah'ın evrensel rızık merkezi kılınışını bildiren ayetlerde (Kasas 28:57).
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Seçilmeyi pasif bir ayrıcalık zanneden algıyı yıkar; seçimin ardında bir toplanma, derlenme, arınma ve ağır bir risalet havuzuna dahil olma sorumluluğu bulunduğunu ortaya koyar.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamDağınık suların taş bir havuzda (câbiye) veya verginin hazinede toplanıp biriktirilmesi.
  • Soyut anlamDağınık beşeri durumların, zaafların ve kabiliyetlerin ilahi inayetle derlenerek vazife için seçilmesi (ictibâ).
  • Sistematik karşılıkDağınık unsurların entropisini düşürerek onları merkezi ve işlevsel bir odakta toplayan intihap ve tahsis mekanizması.
  • LaTeX modeliS=∑i=1nxi→ΦH⊂X
  • LaTeX açıklamasıFormülde X evrensel kümedeki dağınık unsurları, xi bu kümenin tekil ve dağınık parçalarını temsil eder. Toplam sembolü ∑ kökün temelindeki bir araya getirme ve derleme (cibâyet) hareketini gösterir. Φ operatörü ilahi irade veya seçici filtre fonksiyonudur; dağınık unsurları süzüp derler. H ise toplanan ve özel olarak tahsis edilen korunaklı hazneyi veya seçilmiş zümreyi (havuz / ictibâ edilmiş kul) sembolize eder.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ج