جبي
ج - ب - ي
KÖK- 12 geçiş
- 12 ayet
- 10 sîga
- 7 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Onu seçti
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: جبى
Notlarım
Sözlükler(7)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.279 harfباب الجيم والباء و و ا ي ء معهما
ج ب أ، ج أ ب، ب أ ج، ج ب ي، ج ي ب، ج و ب، و ج ب، ب و ج مستعملات
جبأ:
جَبَأت عنه أجبأُ جَبأً: أي ارتدعت عنه وتقاعست. قال الشاعر:
وهل أنا إلاّ مثلُ سـيِّقةِ الـعـدا إنِ استقدمت نحرٌ وإن جَبأت عَقرُ
والجَبَأةُ: مثل الكمأة الحمراء. والإجباءُ: بيع الزَّرع قبل بدوِّ صلاحه.
والجُبأُ: الجَبانُ.
قال:
فما أنا من ريبِ الزَّمانِ بُجُبأٍ ولا أنا من سيب الإلهِ بيائسِ.
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.212 harf(باب الجيم والباء وما يثلهما)
(جبت) الجيم والباء والتاء كلمةٌ واحدة. الجِبْت: السّاحر، ويقال الكاهن.
(جبذ) الجيم والباء والذال ليس أصلاً؛ لأنه كلمةٌ واحدةٌ مقلوبة، يقال جَبَذْت الشّيء بمعنى جَذَبْتُه.
(جبر) الجيم والباء والراء أصلٌ واحد، وهو جِنْسٌ من العظَمة والعُلوّ والاستقامة. فالجَبَّار: الذي طَال وفاتَ اليد، يقال فرسٌ جَبَّارٌ، ونخلة جَبَّارَةٌ. وذو الجَُبُّورة وذو الجُبَُرُوت: الله جلّ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR879 harfMadde başı: جبى- يقال: جبيت الماء في الحوض: جمعته، والحوض الجامع له: جابية، وجمعها جواب.
قال الله تعالى: ﴿وجفان كالجواب﴾ [سبأ/13]، ومنه استعير: جبيت الخراج جباية، ومنه قوله تعالى: ﴿يجبى إليه ثمرات كل شيء﴾ [القصص/57]، والاجتباء: الجمع على طريق الاصطفاء. قال عز وجل: ﴿فاجتباه ربه﴾ [القلم/50]، وقال تعالى: ﴿وإذا لم تأتهم بآية قالوا: لولا اجتبيتها﴾ [الأعراف/203]، أي: يقولون: هلا جمعتها، تعريضا منهم بأنك تخترع هذه
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR482 harfج ب ي
جَبَـي الخـراج جِبَايَـةً: جَمَعـه " تجبـى إليـه ثمـرات كـل شـيء " وجبـى الماء في الحوض.
واسقوني من جبي حوضكم.
ولفلان قـدر كالخابيـة وجفنـة كالجابيـة وجفـان كالجوابـي.
وجبـى تجبيـة إذا ركع.
وفلان لا يجبّي: لا يصلي.
ومن المجاز: فلان يجتبي جبي المجد أي يقوم بالمجد ويجمعه لنفسه.
قال ذو الرمة: وما زلت تسمو بالمعالي وتجتبي جبى المجد مذ شدت عليك المآزر واجتباه:
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR8.555 harfجَبَى الخراجَ والماء والحوضَ يَجْبَاهُ ويَجْبيه: جَمَعَه. وجَبَى يَجْبَى مما جاء نادراً: مثل أَبى يَأْبى، وذلك أَنهم شبهوا الأَلف في آخره بالهمزة في قَرَأَ يَقْرَأُ وهَدَأَ يَهْدَأُ، قال: وقد قالوا يَجْبَى، والمصدر جِبْوَةً وجِبْيَة؛ عن اللحياني، وجِباً وجَباً وجِبَاوةٌ وجِبايةٌ
نادر. وفي حديث سعد: يُبْطِئُ في جِبْوَتهِ؛ الجِبْوَة والجِبْيَة: الحالة من جَبْيِ الخراج واسْتِيفائه. وجَبَيْتُ الخراجَ
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR7.835 harf: ( يو ( *!جَبَى الخَراجَ ) والمالَ والحَوْضَ ، ( كرَمَى ) ؛ ) وفي بعضِ النسخِ كرَضِيَ وهو مخالِفٌ لأُصولِ اللّغَةِ ؛ ( و ) مِثْل ( سَعَى ) ، *!يَجْبِيه *!ويَجْباهُ .
قالَ شيْخنا : هذه لا تُعْرَفُ ولا مُوجِب للفتْح لانْتِفاءِ حَرْفِ الحلقِ في العَيْنِ واللام .
قُلْتُ : هذه اللُّغَةُ حَكاها سِيْبَوَيْه وهي عنْدَه ضعِيفَةٌ .
وقالَ ابنُ الأعْرابيِّ : جَبَى *!يَجْبَى ، ممَّا جاءَ نادِراً ، كأَبَى
: ( يو ( *!جَبَى الخَراجَ ) والمالَ والحَوْضَ ، ( كرَمَى ) ؛ ) وفي بعضِ النسخِ كرَضِيَ وهو مخالِفٌ لأُصولِ اللّغَةِ ؛ ( و ) مِثْل ( سَعَى ) ، *!يَجْبِيه *!ويَجْباهُ . قالَ شيْخنا : هذه لا تُعْرَفُ ولا مُوجِب للفتْح لانْتِفاءِ حَرْفِ الحلقِ في العَيْنِ واللام . قُلْتُ : هذه اللُّغَةُ حَكاها سِيْبَوَيْه وهي عنْدَه ضعِيفَةٌ . وقالَ ابنُ الأعْرابيِّ : جَبَى *!يَجْبَى ، ممَّا جاءَ نادِراً ، كأَبَى يَأْبَى ، وذلكَ أنَّهم شبَّهُوا الألفَ في آخرِهِ بالهَمْزةِ في قَرَأَ يَقْرَأُ وهَدأَ يَهْدَأُ . واقْتَصَرَ الجَوْهرِيُّ على الأُولى . ( *!جِبايَةً *!وجِباوَةً ، بِكَسْرهِما ) ، الأخيرَةُ نادِرَةٌ ؛ ( و ) في المُحْكَم : *!جباه ( القَوْمَ ، وجَبَى ( منهم و ) جَبَى ( الماءَ في الحَوْضِ *!جَباً ، مُثَلَّثَةً ، *!وجَبْياً ) ، الأخيرَةُ عن شَمِرٍ ، كلُّ ذلِكَ بمعْنَى ( جَمَعَهُ . ( وقالَ الرَّاغبُ : *!جَبَيْتُ الماءَ في الحَوْضِ جَمَعْته ، ومنه اسْتُعِير جَبَيْتُ الخَراجَ جبايَةً . وقالَ سِيْبَوَيْه في *!الجِبايَةِ *!والجِباوَةِ : أَدْخلوا الواوَ على الياءِ لكثْرَةِ دُخولِ الياءِ عليها ، لأنَّ للواوَ خاصَّة كما أنَّ للياءِ خاصَّة . وقالَ الجَوْهريُّ : جَبَيْتُ الخَراجَ جِبايَةً *!وجَبَوْتُه *!جِباوَةً ، ولا يُهمَز أَصْلُه الهَمْز . قالَ ابنُ بَرِّي : جَبَيْت الخَراجَ وجَبَوْتُه لا أَصْل في الهَمْزِ سماعاً وقياساً ، أمَّا السماعُ فلكَوْنهِ لم يُسْمَع فيه الهَمْز ، وأمَّا القياسُ فلأنَّه مِن جَبَيْت أي وحَصَّلْت ، ومنه جَبَيْت
الماءَ في الحَوْضِ *!وجَبَوْتُ ، انتَهَى . وشاهِدُ جباه القَوْم قَوْلُ الجعْدِيّ أَنْشَدَه ابنُ سِيدَه : دَنانِير *!نَجْبِيها العِبادُ وغَلَّة على الأَزْدِ مِن جاهِ أمْرِىءٍ قد تَمَهَّلا ( *!والجَبَى ، كالعَصَا : مَحْفَرُ البِئْرِ ) ؛ ) يُكتَبُ بالألِفِ وبالياءِ . ( و ) جَبَى البِئْرِ : ( شَفَتُها ) ؛ ) عن أَبي لَيْلى . ( و ) قالَ ابنُ الأَعْرابيِّ : *!الجَبَى ( أنْ يَتَقَدَّمَ ساقِي الإِبِلِ بيَوْمٍ قَبْلَ وُرودِها *!فَيَجْبِيَ لَها ماءً في الحَوْضِ ثم يُوردَها ) مِن الغَدِ ؛ وأَنْشَدَ : بالرَّيْثِ ما أَرْوَيْتها لا بالعَجَلْ *!وبالجَبَى أَرْوَيْتها لا بالقَبَل ْيقولُ : إنَّها إبِلٌ كثيرَةٌ يُبْطِئونَ بسَقْيها فيُبْطِىءُ رَيُّها لكَثْرتِها فتَبْقَى عامَّة نهارِها تَشْرَب ، وإذا كانتْ ما بينَ الثَّلاث إلى العَشْر صبّ على رُؤُوسِها . ( *!والجابِيَةُ : حوْضٌ ضَخْمٌ ) يُجْبَى فيه الماءُ للإِبِلِ . وقالَ الرَّاغبُ : هو الحَوْضُ الجامِعُ للماءِ . وأَنْشَدَ الجَوْهريُّ للأَعْشى : تَرُوحُ على آلِ المُحَلَّق جَفْنَةٌ *!كجابِيَةِ الشَّيْخِ العِراقِيِّ تَفْهَقِخَصَّ العِراقِيّ لجهْلِه بالمِياهِ لأنَّه حَضَرِيٌّ ، فإذا وَجَدَها مَلأَ *!جابِيَتَه وأَعدَّها ولم يَدْرِ مَتَى يَجِدَ المِياهَ ، وأَمَّا البَدوِيّ فهو عالِمٌ بالمِياهِ فلا يُبالِي أن لا يُعِدَّها ؛ ويُرْوَى كجابِيَةِ السَّيْح ، وهو الماءُ الجارِي ، والجَمْعُ *!الجَوابي ؛ ومنه قَوْلَه تعالى :
﴿وجِفانٍ *!كَالجَوابِ﴾ . ( و ) *!الجابِيَةُ : ( الجماعَةُ ) مِن القَوْمِ ؛ قالَ حميدُ بنُ ثورٍ : أَنْتُم *!بجابِيَة المُلُوك وأَهْلُنا بالجَوِّ جِيرَتُنا صُدَاء وحِمْيَرُ ( و ) الجابِيَةُ : ( ة بدِمَشْقَ . ( وقالَ نَصْر والجَوْهرِيُّ : مَدينَةٌ بالشام ؛ ( وبابُ الجابِيَة : من ) إحْدَى ( أَبْوابِها ) المَشْهورَةِ . ( *!والجابِي : الجَرادُ ) الذي *!يَجْبِي كُلَّ شيءٍ يَأْكُلُه . قالَ ابنُ الأعْرابيِّ : العَرَبُ تقولُ إذا جاءَتِ السَّنَة جاءَ معها *!الجابِي والجانِي ، *!فالجابِي الجَرادُ ، والجابِي الذِّئْبُ ، لم يَهْمزْهما ؛ وقالَ عبدُ مَنَاف الهُذليُّ : صابُوا بستَّةِ أَبْياتٍ وأَرْبعة حتى كأَنَّ عليهم *!جابِياً لُبَدَا ورُوِي بالهَمْز وقد تقدَّمَ . ( *!والجَبَايَا : الرَّكايَا ) التي ( تُحْفَرُ وتُنْصَبُ فيها قُضْبانُ الكَرْمِ ) ؛ ) حَكَاها أَبو حنيفَةَ . ( *!واجْتَباهُ ) لنَفْسِه : ( اخْتَارَهُ ) واصْطَفاهُ . قالَ الزَّجاجَ مَأخُوذٌ مِن جَبَيْت الشيءَ إذا خَلَّصْته لنَفْسِك . ( وقالَ الرَّاغبُ : *!الاجْتِباءُ الجَمْع على طَريقِ الاصْطِفاءِ ، واجْتِباءُ اللَّهِ العِبادَ تَخْصِيصُه إيَّاهُم بفَيْضٍ يَتَحَصَّل لهُم منه أَنْواعٌ مِن النَّعَم بلا سَعْيِ العَبْد ، وذلكَ للأَنْبياءِ وبعضِ مَن يُقارِبهم مِنَ الصِّدِّيقِين والشُّهداء . ( *!وجَبَّى ) الرَّجُل ( *!تَجْبيَةً : وَضَعَ يَدَيْهِ على رُكْبَتَيْهِ ) في الصَّلاةِ ، ( أَو
على الأرضِ ، أَو انْكَبَّ على وَجْهه ) قال : يَكْرَعُ منها فيَعُبُّ عَبّا *!مُجَبِّياً في مائِها مُنْكبّاً وفي حدِيثِ جابرٍ : ( كانتِ اليَهودُ تقولُ إذا نَكَحَ الرَّجُلُ امْرأَتَه *!مُجَبِّيَةً جاءَ الولَدُ أَحْوَل ، أَي مُنْكَبَّةً على وَجْهِها تَشْبيهاً بهَيْئةِ السُّجُودِ . ( و ) في حديثِ وائِلِ بنِ حُجْر : ( لا جَلَبَ ولا جَنَبَ ولا شِغارَ ولا وِرَاطَ ومَنْ *!أَجْبَى فقد أَرْبَى ) . قالَ ابنُ الأثيرِ : الأَصْلُ فيه الهَمْز ، ولكنَّهُ رُوِي غيرُ مَهْموزٍ ، فإمَّا أنْ يكونَ تَحْريفاً مِن الرَّاوِي أَو تُرِك الهَمْز للازْدِواجِ بأَرْبَى . وقد اخْتُلِفَ فيه فقيلَ : ( *!الإجْباءُ أن يُغَيِّبَ الَّرجلُ إِبلَهُ عن المُصَدِّقِ ) مِن *!أَجْبَأْتُه إذا وَارَيْته ؛ نَقَلَه أَبو عبيدٍ ، وهو قَوْلُ ابنِ الأعْرابي . ( و ) قيل : هو ( بَيْعُ ) الحرثِ و ( الزَّرْعِ قَبْلَ بُدُوِّ صَلاحِهِ ) ؛ ) نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ وهو قَوْلُ أَبي عبيدٍ أيْضاً . ورُوِي عن ثَعْلب أنَّه سُئِل عن مَعْنى هذا الحدِيث ففَسَّرَه بمثْلِ قَوْلِ أَبي عبيدٍ ، فقيلَ له : قالَ بعضُهم أَخْطَأَ أبو عبيدٍ في هذا ، مِن أَيْن كانَ زَرْع أَيَّام النبيِّ صلى الله عليه وسلم فقالَ : هَذا الأَحْمَق ، أَبو عبيدٍ : تَكلَّم بهذا على رُؤُوسِ الخَلْق مِن سَنَة ثمانَ عَشْرةَ إلى يَوْمنا هذا لم يُرَدَّ عليه . ( و ) في الصِّحاحِ : ( *!التَّجْبِيَةُ أن تَقُومَ قِيامَ الرَّاكعِ ؛ وفي حدِيثِ ابنِ مَسْعودٍ في ذِكْرِ القِيامَةِ حينَ يُنْفَخ في الصُّور قالَ : ( فيَقُومُونَ *!فيُجَبُّون *!تَجْبِيةَ رجُلٍ واحِدٍ قِياماً لرَبِّ العالمينَ ) . قالَ أَبو عبيدٍ : التَّجْبِيةُ تكونُ في حالَيْن :
أَحدُهما أن يَضَعَ يَدَيْه على رُكْبَتَيْه وهو قائِمٌ ، والآخَرُ : أنْ ينكبَّ على وجْهِه بارِكاً وهو السُّجودُ ، انتَهَى . قُلْتُ : الوَجْهُ الأَوّل هو المعْنى الذي في الحدِيثِ ، ألا تَراهُ قالَ قِياماً لرَبِّ العالمِينَ ؟ ، والوَجْهُ الآخَرُ هو المَعْروفُ عنْدَ النَّاسِ ، وقد حَمَلَه بعضُ النَّاسِ على قَوْلِه فيخرُّون سُجَّداً لربِّ العالمينَ ، فجعَلَ السُّجودَ هو التَّجْبِيَةُ . وفي حدِيثِ وَفْد ثَقِيفٍ اشْتَرَطُوا على رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أن لا *!يُجَبُّوا ، فقالَ صلى الله عليه وسلم لا خَيْرَ في دِينٍ لا رُكُوع فيه . قالَ شَمِرٌ : أَي لا يَرْكعُوا في صلاتِهم ولا يَسْجُدوا كما يَفْعَل المُسْلمونَ . قالَ ابنُ الأثيرِ : ولَفْظُ الحدِيثِ يدلُّ على الرّكُوعِ والسُّجودِ . وممَّا يُسْتدركُ عليه : *!الجِبْيَةُ ، بالكسْرِ : الحالَةُ من *!جَبْيِ الخَراجِ ، وجَعَلَه اللّحْيانيُّ مَصْدراً . *!والجابِي : الذي يَجْمَعُ الماءَ للإِبِلِ ؛ واوِيَّةٌ يائِيَّةٌ . *!والاجْتِباءُ : افْتِعالٌ من *!الجِبايَةِ وهو اسْتِخْراجُ المالِ مِن مَظانِّها ؛ ومنه حدِيثُ أَبي هُرَيْرَةَ : ( كيفَ أَنْتُمْ إذا لم *!تَجْتَبوا دِيناراً ولا دِرْهَماً ) . *!وجَبَا : رَجَعَ ؛ قالَ يَصِفُ الحمارَ : حتى إذا أَشْرَفَ في جَوْفٍ جَبَا يقولُ : إذا أَشْرَفَ في هذا الوادِي رَجَعَ . ورَوَاهُ ثَعْلَب : في جَوْفِ *!جَبَا ، بالإضافَةِ ، وغَلَّطَ مَنْ رواهُ بالتَّنوين ، وهي تُكْتَبُ بالألفِ وبالياءِ .
*!واجْتَباهُ : اخْتَلَقَه وارْتَجَلَه ؛ وبه فَسَّرَ الفرَّاءُ قَوْلَه تعالَى : ﴿قالوا لولا *!اجْتَبَيْتَها﴾ ، أَي هلا افْتَعَلْتَها مِن قِبَل نَفْسِك . وقالَ ثَعْلب : هلا جِئْتَ بها مِن نَفْسِك . *!وجَبَى الشيءَ : أَخْلَصَه لنَفْسِه . *!والإجْباءُ : العِينَةُ ، وهو أنْ يَبِيعَ من رجُلٍ سِلْعَة بثَمنٍ مَعْلومٍ إلى أَجَلٍ مَعْلومٍ ، ثم يَشْتَرِيهَا منه بالنّقْدِ بأَقَلّ مِن الثّمنِ الذي باعَها به ؛ وبه فُسِّرَ الحدِيثُ أَيْضاً وهو : مَنْ *!أَجْبَى فقد أَرْبَى . وفي حدِيثِ خديجَةَ ، رضِيَ الله عنها : ( بيتٌ مِن لُؤْلُؤَة *!مُجَبَّأةٍ . قالَ ابنُ وهب : أَي مُجَوَّفَة . قالَ الخطابيُّ : كأنَّه مَقْلوبُ *!مُجَوَّبة . *!والجبي ، بكَسْرِ الجيمِ والباءِ : مَدينَةٌ باليَمَنِ . *!والجَبَى : شعبَةٌ عنْدَ الرُّوَيثة بينَ مكَّةَ والمَدينَةِ ؛ قالَهُ نَصْر . وفَرْشُ الجبَى : مَوْضِعٌ في قوْلِ كثيِّرٍ : هاجَكَ بَرْقٌ آخرَ الليلِ واصِبُتَضَمَّنَهُ فَرْشُ الجَبَى فالمَسارِبُويقالُ في الهبَةِ من غيرِ عوضٍ جَبَا ، وهي عامَّةٌ . وكذا قَوْلُهم : *!جَبَاه *!تَجْبيةً : إذا أَعْطاهُ . وسعدُ اللَّهِ بنُ أَبي الفَضْلِ بنِ سعدِ اللَّهِ بنِ أَحمدَ بنِ سُلْطان بنِ خليفَةَ بنِ جِبَاة ، بالكسْرِ وفتحِ الموحَّدَةِ ، التنوفيُّ الشافِعِيُّ عن حَنْبل الرّماني ، ماتَ سَنَة 668 ، ضَبَطَه الشَّريفُ هكذا في الوفيات .
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok23.375 harfجبي
جَبَى - يَجْبِي (جَبَى - يَجْبَى) - جُبِيَ - يُجْبَى - اجْتَبَى - يَجْتَبِي
جَبَى - يَجْبِي (جَبَى - يَجْبَى) + كائن + شيئاً + من شيء أو أشياء: ينتقي منها: اصطفى واختار منها الأفضل ثم جمعه وحصله
﴿ولكن الله يجتبي من رسله من يشاء﴾
جَبَى - يَجْبِي + كائن + شيئاً + إلى كائن أو مكان: اصطفى واختار الأفضل ثم جمعه وحصله وأحضره إلى كائن أو مكان
Sîgalar(10)
- اجْتَبَاهُOnu seçti(افْتَعَلَهُ)×2
- يَجْتَبِيSeçer(يَفْتَعِلُ)×2
- اجْتَبَاكُمْSizi seçti(افْتَعَلَكُمْ)×1
- اجْتَبَيْتَهَاOnu seçtin(افْتَعَلْتَهَا)×1
- فَاجْتَبَاهُOnu seçti(فَافْتَعَلَهُ)×1
- كَالْجَوَابِHavuzlar gibi(كَالْفَوَاعِلِ)×1
- وَاجْتَبَيْنَاVe seçtik(وَافْتَعَلْنَا)×1
- وَاجْتَبَيْنَاهُمْVe onları seçtik(وَافْتَعَلْنَاهُمْ)×1
- يَجْتَبِيكَSeni seçer(يَفْتَعِلُكَ)×1
- يُجْبَىBiriktirildi(يُفْعَلُ)×1
Mücavir kökler90 mücavir (117 toplam)
- هدي
7 ortak ayet · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
- إبراهيم
4 ortak ayet · İbrahim
- نعم
4 ortak ayet · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
- جفن
1 ortak ayet · Cifan çanak demektir
- أبو
3 ortak ayet · Bab kapı demektir
- ذرر
2 ortak ayet · Zerre toz demektir
- نوح
2 ortak ayet · “Nevh” rüzgar estiğinde uğultu çıkaran dağdır
- صرط
2 ortak ayet · Yol
- قوم
5 ortak ayet · Hayvanların ön ayaklarına denir
- ميز
1 ortak ayet · Ayırt eder
- شرع
1 ortak ayet · Hayvanların su içmek için kullandıkları yol demektir
- شكر
2 ortak ayet · Sütle dolu memedir
Geçtiği ayetler(12)
شَاكِرًا لِأَنْعُمِهِ اجْتَبَاهُ وَهَدَاهُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ
Onu seçtiRabbının nimetlerine şükrederdi. Onu beğenip seçmiş, kendisini doğru bir yola iletmişti.
ثُمَّ اجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَتَابَ عَلَيْهِ وَهَدَى
Onu seçtiSonra Rabbı onu seçti de tevbesini kabul etti ve ona doğru yolu gösterdi
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جبي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Lâm harfi illetli (yâî, nâkıs) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | جمع, صفي, خير |
| Zıt Kök | فرق |
| Çekirdek Özet 1 | Suyu veya nesneleri havuzda, haznede biriktirip derlemek |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi lütufla kulun toparlanması, arındırılarak seçilip kendine tahsis edilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Dağınıklıktan toplanmışlığa, sıradanlıktan vazife ve hilafet merkezine intikal |
| Kritik Hata Riski | İctibâ kavramını gerekçesiz ve keyfî bir kayırma sanarak, dağınık kabiliyetlerin ilahi terbiye ile toplanıp vazifeye hazırlanması boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جب | Kitle oluşturma, oyma, çukurlaştırarak hazne açma ve sertçe ayırma (krş. جبب, جبر, جبل, جبه) | ي | Kökün sert ve kaba kesme dinamiğini sıvı akışkanlığına, yumuşak toplamaya ve hazne içinde biriktirmeye dönüştürerek dağınık unsurları süzüp kendine çekme anlamı katmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Dağınık unsurların bir istikamette hareket ettirilmesi ve taşınması. |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Unsurların içine alınacağı korunaklı bir kap, çukur, havuz veya iç alan. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Taşıma ve içe alma eylemini bizzat irade, yönelim ve tasarrufla gerçekleştiren müdahale. |
| جبي | El uzatarak dışarıdaki dağınık nesneleri korunaklı bir iç hazneye derleyip toplama hareketi | Dağınık suları havuzda toplamak veya dağınık fertler arasından birini özel bir gaye için kendine çekip tahsis etmek. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Suyu kuyudan çekip havuzda biriktirmek, dağınık suların toplandığı büyük taş havuz (câbiye) kurmak ve vergiyi/haracı hazinede toplamak. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | el-A‘şâ, cömertliği överken büyük havuz teşbihiyle kökü şöyle kullanmıştır: تَروحُ على آلِ المُحَلَّق جَفْنَةٌ / كجابية الشَّيخ العراقيِّ تَفْهَقُ |
| Erken Arapça kullanım | Emevî şairi Zü’r-Rumme, şeref ve yücelikleri kendine derleme anlamında kökü şöyle kullanmıştır: وما زلت تسمو بالمعالي وتجتبي / جبى المجد مذ شدت عليك المآزر |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça جبي kökü, Proto-Sami dil havzasında suyun bir çukur veya sarnıçta toplanması, vergi veya payın tahsil edilmesi ve bu toplama işleminden doğan özel ayırma/seçme anlam dairesiyle doğrudan bağlantılıdır. İbranicede גָּבָה (gavah) biçimi alacakları tahsil etmek ve toplamak fiiline, גֶּבֶא (geve) ismi ise suyun toplandığı sarnıç, çukur ve gölete karşılık gelir. Süryanicede ܓܒܳܐ (gbā) kökü hem suyu ve malları toplamak hem de onlar arasından ayırıp seçmek manalarını birlikte taşır. Akadca gubbu kelimesi ise su sarnıcını ve oyulmuş kuyu haznesini ifade eder. Sami dillerindeki bu ortak çekirdek, kökün temelinde dağınık unsurların rastgele değil, özel olarak hazırlanmış bir haznede toplanması ve bu yolla değer kazandırılması hareketinin bulunduğunu doğrular.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Suyu havuzda toplamak (cibâye) ve oradan seçip almak (ictibâ) | Fiziksel su biriktirme eyleminden, soyut düzeyde kulu derleyip kendine tahsis etme anlamına geçiş. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice גָּבָה (toplamak), Süryanice ܓܒܳܐ (seçmek, toplamak) | Havuzda toplama ile seçip ayırma anlamlarının Sami ailesindeki ortak semantik sürekliliği. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Akadca gubbu (su çukuru, sarnıç) | Afro-Asyatik katmanda su biriktirme haznesi köküyle ilintili arkaik kullanım. | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جبي | Anlamlı | Toplamak, biriktirmek, seçmek | Suyun havuzda toplanması ve kulun vazife için seçilmesi. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| جيب | Anlamlı | Yaka, oyuk, göğüs yırtmacı | Elbisenin baş geçecek şekilde oyulması, kalp ve göğüs içi. | Kur'an'da geçer; oyukluk ve iç alan ilişkisi. |
| بجي | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız üçlü kök olarak işlenmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| بيج | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Erken dönem lügatlerinde kullanım dışı bırakılmıştır. | Kur'an'da geçmez. |
| يجب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap fonetiğinde yâ ile başlayan bu dizilim kök oluşturmaz. | Kur'an'da geçmez. |
| يبج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap fonetiğinde kullanım dışı olan terkip. | Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جبي | Merkez | Toplama ve seçme | Dağınık unsurları bir haznede toplayarak kendine özel kılmak. | Çekirdek eylem hem toplamayı hem seçip tahsis etmeyi içerir. |
| جمع | Komşu | Bir araya getirme | Yalnızca parçaları birleştirmeyi anlatır; özel tahsis ve seçme içermeyebilir. | Cins ve nitelik gözetmeksizin bir araya getirme. |
| صفي | Komşu | Saflaştırma | Karışık olandan tortuyu ayıklayarak duru olanı seçmek. | Arılık ve duruluk ön plandadır. |
| خير | Komşu | İyiyi tercih etme | İki veya daha fazla alternatiften daha hayırlı olanı üstün tutmak. | Değer kıyası üzerinden tercih yapma. |
| فرق | Zıt | Dağıtma ve ayırma | Bütünlüğü bozarak parçaları birbirinden uzaklaştırmak ve saçmak. | Toplamanın ve haznede biriktirmenin tam karşıtı. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جبي | Toplamak, havuza doldurmak, seçmek | Dağınık olanı biriktirip kendine tahsis etme nüansı tamdır. | Kesin |
| Latince | colligere, eligere | Bir araya toplamak, seçip ayırmak | Colligere toplama yönünü, eligere ise seçme yönünü karşılar; iki eylemi tek kelimede birleştiremez. | Güçlü |
| İngilizce | to collect, to gather, to elect | Toplamak, biriktirmek, seçmek | Collect fiziksel toplamayı, elect siyasi veya teolojik seçilmeyi karşılar; kökteki havuz metaforu kaybolur. | Güçlü |
| Almanca | sammeln, erwählen | Toplamak, lütufla seçmek | Erwählen ilahi intihabı iyi yansıtır fakat toplama kökünden bağını korumaz. | Güçlü |
| Fransızca | recueillir, élire | Derleyip toplamak, seçmek | Recueillir suları veya meyveleri derlemeyi, élire ise tercihi karşılar. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| كَالْجَوَابِ | Su havuzları, devasa çanaklar | Hz. Süleyman’ın emrindeki cinlerin yaptığı büyük yapılar bağlamında somut isim (Sebe 34:13). |
| يُجْبَى | Akıtılmak, derlenip getirilmek | Harem-i Şerif’e her türlü rızkın ve meyvenin toplanıp getirilmesi (Kasas 28:57). |
| اجْتَبَاهُ / يَجْتَبِي | İlahi intihap, peygamber ve salihleri seçme | Allah’ın kullarını lütfuyla derleyip peygamberlik ve hidayet için kendine seçmesi (Âl-i İmrân 3:179, Nahl 16:121, Tâhâ 20:122, Yûsuf 12:6, Şûrâ 42:13, Meryem 19:58, En'âm 6:87, Kalem 68:50, Hac 22:78). |
| اجْتَبَيْتَهَا | Kendiliğinden derleyip uydurmak | İnkârcıların peygambere ayeti kendi kafandan uydurup derleseydin ya demesi (A'râf 7:203). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nübüvvet ve lütuf teorisi | İctibânın kulun kesbiyle mi yoksa sırf ilahi vehb ve inayetle mi gerçekleştiği. | Seçimin kulun liyakatine tabi kılınmaksızın ilahi iradenin mutlak tasarrufu olarak görülmesi. |
| Fıkıh | Zekât ve haraç hukuku | Cibâyet memurlarının zekât ve vergileri mükelleflerden tahsil etme usulü ve sınırları. | Toplama ve tahsilat yetkisinin hukuki meşruiyeti. |
| Tefsir | Peygamber kıssaları | Peygamberlerin zelle veya imtihan süreçlerinden sonra ilahi rahmetle derlenip toparlanmaları. | Dağılma ve düşüş tehlikesine karşı ilahi koruma ve himaye. |
| Hadis | Zekât toplama ve ibadet | Zekât toplayan görevlilerin (câbî) adaleti ve namazda toparlanıp eğilme (tecbiyye). | Hakları yerli yerince toplama ve saygıyla boyun eğme. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi intihap | İctibâ | Dağınık beşeri zaaflardan arındırıp hakikat merkezine çekme | Allah'ın kulu dağınıklıktan kurtararak risalet ve velayet görevine tahsis etmesi. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji | Derleme ve tasnif | Dağınık verileri bir haznede toplayarak senteze ulaştırma | İlim taliplerinin dağınık rivayet ve bilgileri süzerek usul havuzunda biriktirmesi. | Güçlü |
| Siyasi | Kamu yönetimi ve liyakat | Liyakatli kadro seçimi | Toplumsal kabiliyetleri devlet merkezinde toplayıp görevlendirme | Dağınık yeteneklerin devlet nizamı için derlenmesi ve liyakatle istihdamı. | Güçlü |
| İktisadi | Kamu maliyesi | Cibâyet | Dağınık kaynak ve gelirleri kamu havuzunda toplama | Zekât ve vergilerin tek bir hazinede toplanıp hak sahiplerine dağıtılması mekanizması. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel kuyu / Çekim merkezi (Attractor) | Fizikte dağınık parçacıkların bir potansiyel kuyusunda toplanması veya dinamik sistemlerde eğrilerin belirli bir çekim merkezinde birikmesi, kökün havuzda su toplama ve merkezileştirme hareketiyle eşyapısaldır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Elit teorisi ve kadro intihabı | Sosyolojide geniş kitleler arasından belirli nitelikleri taşıyan aktörlerin ayıklanarak karar alma merkezlerine taşınması, kökün ictibâ boyutuyla tam bir yapısal uyum sergiler. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İctibâyı yalnızca teolojik ve mistik bir önceden belirlenmişlik (determinizm) olarak görüp, kökün temelindeki havuz, emek, tahsilat ve hazırlık dinamiklerini dışarıda bırakmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, hem somut su havuzunu (câbiye) hem iktisadi rızık akışını (cibâyet) hem de peygamberlerin çetin imtihanlardan sonra toparlanıp seçilmesini kuşatan çok katmanlı bir derleme sürecidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Peygamberlerin veya seçilen kulların çabasız bir kayırmacılıkla seçildiği zannına kapılmak; Kasas 28:57 ve Sebe 34:13 ayetlerindeki maddi üretim ve rızık dolaşımı bağlamını teolojik intihaptan koparmak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da ilahi seçimin rastgele bir işaretleme değil, dağınık kabiliyetleri ve salih amelleri bir haznede toplayarak kulu ilahi gaye için yetiştirme ve koruma süreci olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin seçilişini ve onların zelle sonrası toparlanışını anlatan ayetlerde (Kalem 68:50, Tâhâ 20:122) ve Beytullah'ın evrensel rızık merkezi kılınışını bildiren ayetlerde (Kasas 28:57). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Seçilmeyi pasif bir ayrıcalık zanneden algıyı yıkar; seçimin ardında bir toplanma, derlenme, arınma ve ağır bir risalet havuzuna dahil olma sorumluluğu bulunduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamDağınık suların taş bir havuzda (câbiye) veya verginin hazinede toplanıp biriktirilmesi.
- Soyut anlamDağınık beşeri durumların, zaafların ve kabiliyetlerin ilahi inayetle derlenerek vazife için seçilmesi (ictibâ).
- Sistematik karşılıkDağınık unsurların entropisini düşürerek onları merkezi ve işlevsel bir odakta toplayan intihap ve tahsis mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde evrensel kümedeki dağınık unsurları, bu kümenin tekil ve dağınık parçalarını temsil eder. Toplam sembolü kökün temelindeki bir araya getirme ve derleme (cibâyet) hareketini gösterir. operatörü ilahi irade veya seçici filtre fonksiyonudur; dağınık unsurları süzüp derler. ise toplanan ve özel olarak tahsis edilen korunaklı hazneyi veya seçilmiş zümreyi (havuz / ictibâ edilmiş kul) sembolize eder.