خير
خ - ي - ر
KÖK- 196 geçiş
- 178 ayet
- 25 sîga
- 12 sözlük
Hayr : At sürüsü demektir. Hayr servet demektir. Nisaptan fazla mal veya gelir getiren mal anlamındadır. Heyr kelime olarak şerre karşılık tercih edilen şey anlamında da kullanılmıştır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Hayr : At sürüsü demektir. Hayr servet demektir. Nisaptan fazla mal veya gelir getiren mal anlamındadır. Heyr kelime olarak şerre karşılık tercih edilen şey anlamında da kullanılmıştır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.455 harfباب الخاء والراء وو ا ي ء معهما
ر ي خ، و ر خ، ر خ و، أ ر خ، خ ي ر، خ و ر، خ ر أ، أ خ ر مستعملات ريخ: راخَ يَريخ: ذَلَّ وتَكَسَّر.
والتَّرْييخُ: ضعف الشيء ووهنه.
ويسمى العظيم الهشُّ الوَالِجُ في جوفِ القَرْنِ الرِّخْوِ مُرَيِّخَ القَرْنِ . وضربوا فلانا حتى رَيَّخُوْهُ أي: أوهنوه، قال:
بوقعها يُرَيَّخُ المُرَيَّخُ
والمُرَيَّخُ: المرتك.
ورخ: ورخَ العجين وَرْخا أي استَرْخَى، وأورَخْتُه. وهو مثل
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.011 harfالخَيْرُ: ضِدُّ الشَرِّ. تقول منه: خِرْتَ يا رَجُلُ فأنت خائِرٌ. وَخارَ اللهُ لك. قال الشاعر:
فَما كِنانَةُ في خَيْرٍ بِخائِرَةٍولا كِنانَةُ في شَرٍّ بأشرار
وقوله تعالى: "إن ترك خيراً" أي مالاً.
والخِيارُ: خلاف الأَشْرار. والخِيارُ: الاسم من الاخْتيار. والخِيارُ: القِثّاءُ، وليس بعربيّ. ورجل خَيِّرٌ وخَيْرٌ، مشدد ومخفف. وكذلك امرأة خَيِّرةٌ وخَيْرَة. قال الله تعالى: "أولئك لَهُمُ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok17.416 harfباب الخاء والراء
خير ، خرأ ، خور ، ريخ ، رخى ، رخو ، ورخ ، أخر ، أرخ : مستعملة .
ريخ : قال الليث : التَّرْيِيخُ : ضَعْفُ الشيء
ووَهْنُه .
قال : ويُسَمَّى العُظَيْمُ الهَشُّ الوَالِجُ في
جَوْف القَرْن _ : ) ( مُرَيَّخَ الْقَرْنِ ) ( .
قال : ويقال : ضَرَبوا فلاناً حتى رَيَّخُوهُ _
أي : أَوْهَنُوهُ . وأنشد :
بِوَقْعِهَا يُرَيَّخُ الْمُرَيَّخُ
وَالْحَسَبُ الأوْفَى وَعِزٌّ جُنْبُخُ
قال : والْمُرَيَّخُ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR7.816 harf(باب الخاء والياء وما يثلثهما)
(خيب) الخاء والياء والباء أصلٌ واحد يدلُّ على عدم فائدةٍ وحِرمانٍ. والأصل قولهم للقِدْحِ الذي لا يُورِي: هو خَيّاب. ثمّ قالوا: سَعَى في أمرٍ فخابَ، وذلك إذا حُرِم([1]) فلم يُفِدْ خيْراً.
(خير) الخاء والياء والراء أصله العَطْف والميْل، ثمَّ يحمل عليه. فالخَير: خِلافُ الشّرّ؛ لأنَّ كلَّ أحدٍ يَمِيلُ إِليه ويَعطِف على صاحبه. والخِيرَةُ: الخِيار. والخِيرُ:
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR3.173 harf- الخير: ما يرغب فيه الكل، كالعقل مثلا، والعدل، والفضل، والشيء النافع، وضده: الشر. قيل: والخير ضربان: خير مطلق، وهو أن يكون مرغوبا فيه بكل حال، وعند كل أحد كما وصف عليه السلام به الجنة فقال: (لا خير بخير بعده النار، ولا شر بشر بعده الجنة) (لم أجده، وبمعناه قال الشاعر:
تفنى اللذادة ممن نال شهوتها *** من الحرام ويبقى الإثم والعار
تبقى عواقب سوء من مغبتها *** لا خير في لذة من بعدها النار). وخير وشر
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR825 harfخ ي ر
كان ذلك خيرة من الله ورسول الله خيرته من خلقه.
واخترت الشيء وتخيرته واستخرته.
واستخرت الله في ذلك فخار لي أي طلبت منه خير الأمرين فاختاره لي.
قال أبو زبيد: نعم الكرام على ما كان من خلق رهط امريء خاره للدّين مختار ويقال: أنت على المتخير أي تخير ما شئت ولست على المتخير.
قال الفرزدق: فلو أن حريّ بن ضمرة فيكمـو لقـال لكـم لستـم علـى المتخيـر وهـو مـن أهـل الخيـر والخيـر وهـو
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR10.007 harfالخَيْرُ: ضد الشر، وجمعه خُيور؛ قال النمر ابن تولب:
ولاقَيْتُ الخُيُورَ، وأَخْطَأَتْني
خُطوبٌ جَمَّةٌ، وعَلَوْتُ قِرْني
تقول منه: خِرْتَ يا رجل، فأَنتَ خائِرٌ، وخارَ اللهُ لك؛ قال الشاعر: فما كِنانَةُ في خَيْرٍ بِخَائِرَةٍ،
ولا كِنانَةُ في شَرٍّ بَِأَشْرارِ
وهو خَيْرٌ منك وأَخْيَرُ. وقوله عز وجل: تَجِدُوه عند اللهِ هو خَيْراً؛ أَي تجدوه خيراً لكم من متاع الدنيا. وفلانة الخَيْرَةُ من المرأَتين،
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.150 harf* خ ي ر * * الخَيْرُ * ضد الشر وبابه باع تقول منه * خِرْتَ * يا رجل فأنت * خَائِرٌ * و * خَارَ * الله لك وقوله تعالى ﴿إن ترك خيرا﴾ أي مالا و * الخِيَارُ * بالكسر خلاف الأشرار وهو أيضا الاسم من الاختيار وهو أ ضا القثاء وليس بعربي ورجل * خَيِّرٌ * و * خَيْرٌ * مثل هيِّن وهيْن وكذا امرأة * خَيِّرةٌ * و * خَيْرٌ * قال الله تعالى ﴿أولئك لهم الخيرات﴾ جمع خيْرة وهي الفاضلة من كل شيء وقال { فيهن
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR15.225 harfالخير، م، أي معروف، وهو ضد الشر، كما في الصحاح، هكذا في سائر النسخ، ويوجد في بعض منها: الخير: ما يرغب فيه الكل كالعقل والعدل مثلا، وهي عبارة الراغب في المفردات، ونصها كالعقل مثلا والعدل والفضل والشيء النافع. ونقله المصنف في البصائر.
ج خيور، وهو مقيس مشهور. وقال النمر بن تولب:
ولا قيت الخيور وأخطأتنـي خطوب جمة وعلوت قرني. ويجوز فيه الكسر، كما في بيوت ونظائره،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR22.291 harfخَارَ
1 خَارَ خار , aor. يَخِيرُ, (K,) inf. n. خَيْرٌ, (TA,) He (a man, TA) was, or became, possessed of خَيْر [or good, &c.]. (K, TA.) ― -b2- [He was, or be came, good: and he did good: contr. of شَرَّ.] You say, خِرْتَ يَا رَجُلُ [Thou hast been good; or thou hast done good, or well; O man]. (S.) And خَارَاللّٰهُ لَكَ فِى هٰذَا الأَمْرِ [May God do good to thee, bless thee, prosper thee, or
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.691 harfخَارَ
خَارَ ( y ) I ( n. ac. خَيْر [ 1 ] ),
a. Obtained an advantage, a favour; was good; did well.
b. [ La ], Did good to; was favourable, propitious to.
c. ( n. ac. خِيْرَة 2t , خِيَر 7 , خِيَرَة 7t ) [ acc. & 'Ala ], Preferred to, before.
خَيَّرَ
خَيَّرَ II
a. [ acc. & 'Ala ], Preferred, regarded as better than.
b. [ acc. or Fī ], Gave the choice or option of.
خَاْيَرَ
خَاْيَرَ
Sîgalar(25)
- خَيْرٌDaha hayrlı(فَعْلٌ)×78
- خَيْرًاHayr+1 anlam(فَعْلًا)×37
- خَيْرُEn hayırlı(فَعْلُ)×20
- خَيْرٍHayr(فَعْلٍ)×14
- الْخَيْرَاتِHayırlar(الْفَعْلَاتِ)×7
- الْخَيْرِHayr(الْفَعْلِ)×6
- بِخَيْرٍHayrı(بِفَعْلٍ)×6
- خَيْرَEn hayırlı+1 anlam(فَعْلَ)×4
- وَخَيْرٌVe daha hayrlı(وَفَعْلٌ)×3
- الْأَخْيَارِHayırlılar(الْأَفْعَالِ)×2
Mücavir kökler229 mücavir (518 toplam)
- أله
99 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- بقي
8 ortak ayet · Bakiyye bir kaptan bir şey boşaltıldıktan sonra dökülmeden…
- دنو
15 ortak ayet · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
- عرف
10 ortak ayet · Tanınan ile
- أمن
41 ortak ayet · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
- شرر
7 ortak ayet · Şerareden gelen bir kelimedir
- ثوب
6 ortak ayet · Sevb dış elbise demektir
- شحح
3 ortak ayet · Rutubetli kav, çakıldığı zaman ateş almayan kav demektir
- عفف
3 ortak ayet · Haramdan kaçınırlar
- عسى
6 ortak ayet · Umulur
- عند
16 ortak ayet · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
- نكح
5 ortak ayet · Nikah
Geçtiği ayetler(178)
… بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ …
Daha hayrlıHani, Musa, kavmine: Ey kavmim, buzağıya tapınmakla nefsinize zulmetmiş oldunuz. Hemen yaradanınıza tevbe edip nefislerinizi öldürün. Bu yaradanınızın katında sizin için daha hayırlıdır, demişti. Allah da tevbenizi kabul etmişti. Muhakkak ki Tevvab, Rahim O’dur, O.
… وَبَصَلِهَا قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْرًا فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ …
Daha hayrlıHani; siz, Ey Musa, biz bir çeşit yemeğe elbette dayanamayız. Rabbına dua et de bizim için yerde yetişen samısak, sebze, acur, mercimek ve soğan bitirsin, demiştiniz, Musa da; siz bayağı olan şeyle hayırlı olanı değiştirmek mi istiyorsunuz? Öyleyse bir şehre inin, istediğiniz şeyler vardır, demişti. Onların üstüne horluk ve yoksulluk vuruldu. Allah’ın gazabına uğradılar, şüphesiz ki bu; Allah’ın âyetlerini inkâr ettiklerinden, peygamberlerini de haksız yere öldürdüklerindendi. Bu, isyan ettiklerinden, aşırı gider olduklarındandı.
وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ
Daha hayrlıEğer onlar inanmış ve sakınmış olsalardı; Allah katındaki sevab daha hayırlı olurdu. Keşke bilselerdi.
… يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ
Daha hayrlıSayılı günler olarak. Sizden kim hasta veya seferde olursa, tutmadığı günler sayısınca diğer günlerde; gücü yetmeyenlere de bir yoksul doyumu fidye. Bununla beraber kim gönüllü olarak iyilik yaparsa bu; kendisi için
… فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ
Daha hayrlıSayılı günler olarak. Sizden kim hasta veya seferde olursa, tutmadığı günler sayısınca diğer günlerde; gücü yetmeyenlere de bir yoksul doyumu fidye. Bununla beraber kim gönüllü olarak iyilik yaparsa bu; kendisi için
كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ
Daha hayrlıHoşunuza gitmediği halde, savaşı üzerinize farz kılınmıştır. Bir şey hoşunuza gitmediği halde sizin için hayırlı olabilir. Bir şey de hoşunuza gittiği halde sizin için kötü olabilir. Allah bilir, siz bilmesziniz.
… الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ …
Daha hayrlıDünya ve ahiret konusunda. Ve sana yetimlerden soruyorlar. De ki: Onlar için islahta bulunmak hayırlıdır. Eğer kendileriyle bir arada yaşarsanız, onlar sizin kardeşlerinizdir. Allah; bozguncularla islahçı olanları bilir. Eğer Allah dileseydi; sizi muhakkak zahmete sokardı. Şüphe yok ki Allah, Aziz’dir. Hakim’dir.
وَلَا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ وَلَا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى …
Daha hayrlıİman edinceye kadar putperest kadınları nikahlamayın. İman eden bir cariye puta tapan bir kadındano hoşunuza gitse dedaha iyidir. İman edinceye kadar onları puta tapan erkeklerle de nikah ettirmeyin. İman eden bir köle, -hoşunuza gitse deputa tapan erkekten daha iyidir. Onlar sizi cehenneme çağırırlar. Allah ise cennete ve mağfirete çağırır ve öğüt alsınlar diye insanlara ayetlerini açıkça bildirir.
… أَعْجَبَتْكُمْ وَلَا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ أُولَئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ …
Daha hayrlıİman edinceye kadar putperest kadınları nikahlamayın. İman eden bir cariye puta tapan bir kadındano hoşunuza gitse dedaha iyidir. İman edinceye kadar onları puta tapan erkeklerle de nikah ettirmeyin. İman eden bir köle, -hoşunuza gitse deputa tapan erkekten daha iyidir. Onlar sizi cehenneme çağırırlar. Allah ise cennete ve mağfirete çağırır ve öğüt alsınlar diye insanlara ayetlerini açıkça bildirir.
قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُهَا أَذًى وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيمٌ
Daha hayrlıBir tatlı dil, bir af, peşinden eziyet gelecek sadakadan daha hayırlıdır. Ve Allah Gani’dir, Halim’dir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خير |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (yâî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | فضل, حسن, برر, صالح |
| Zıt Kök | شرر |
| Çekirdek Özet 1 | Bir tarafa meyledip yönelme, iki veya daha çok şey arasından en üstün, yetkin ve faydalı olanı seçip ayırma |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın hem ontolojik hem ahlaki hem de maddi bakımdan lehine olan, bizzat tercih edilmeye değer yetkinlik, salih amel ve üretken servet |
| Çekirdek Özet 3 | İradeli varlığın en yüksek fayda ve kemale yönelmesini sağlayan tercih mekanizması; varoluşsal optimizasyon ve erdem düzeni |
| Kritik Hata Riski | Kavramın yalnızca pasif bir temenni veya soyut ahlaki niyet olarak anlaşılıp, kökün taşıdığı iradi tercih, somut iktisadi değer ve üstünlük boyutunun dışarıda bırakılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خي | Bir tarafa doğru esneme, meyil gösterme, uzanma ve yöneliş nüvesi; nitekim خيب kökünde hedeften sapıp boşa yönelme, خيط kökünde bir hatta doğru uzanma, خيل kökünde zihnin bir surete meyletmesi ve bedenin salınması, خيم kökünde ise belirli bir mekana yönelip yerleşme anlamı görülür | ر | Meyil ve yönelme hareketine süreklilik, başatlık ve nihai bir tercih vasfı katarak, sıradan bir eğilimi varlığın en üstün ve yetkin yönüne doğru kaim kılma ve onu diğer seçeneklerden ayırarak başa geçirme |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit, koruma ve ayırma imgesinin ses yoğunlaşmasıyla oluşan türevi | Örtülü veya karışık olan seçenekler arasından bir sınırı çekerek özü kabuktan, iyiyi değersizden ayırma fonksiyonunu yüklenir |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma, tutma | İrade ve kudretin aktif biçimde bir nesneye veya hedefe doğru uzanmasını, onu fiilen kavramasını ifade eder |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst, öncelik | Ortaya çıkan yönelişin rastgele değil; en üstte duran, en yetkin, başat ve öncelikli olana yönelik olduğunu gösterir |
| خير | Elin ve iradenin başa, üstün olana yönelip onu diğerlerinden sınır çizerek ayırması | İradenin seçenekler arasından başat, üstün ve yetkin olanı tespit edip ona uzanması, onu kavraması ve hayatın merkezine alması hareketidir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir yöne bükülme, meyil ve yönelme (el-atf ve’l-meyl); devenin veya hayvanın en güçlü ve semiz olanının sürüden ayrılması; yuvasındaki avın en uygun tarafa yönlendirilerek çıkarılması (istihāretü’d-dab') |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem Hüzeylî şiirinde geçen beyitte kök, bir kimsenin başka bir dostu diğerlerine tercih etmesi, onu yeğleyip ona yönelmesi anlamında geçmektedir: لَعَلَّكَ إِمَّا أُمُّ عَمْرٍو تَبَدَّلَتْ / سِوَاكَ خَلِيلاً شَاتِمِي تَسْتَخِيرُهَا |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi Ferazdak’ın Asâsü’l-Belâga’da nakledilen beytinde kelime, kişinin kendi iradesiyle dilediğini seçme yetkisi ve serbestisi bağlamında yer alır: فَلَوْ أَنَّ حُرَيْ بْنَ ضَمْرَةَ فِيكُمُو / لَقَالَ لَكُمْ لَسْتُمْ عَلَى الْمُتَخَيَّرِ |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinde خير kökü, özellikle Güney-Batı Sami sahasında belirgin bir semantik özelleşme gösteren ve yönelme, eğilme, seçme ekseninde gelişen bir köktür. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice) ahlaki ve ontolojik iyilik kavramı ağırlıklı olarak طوب (İbranice ṭôb) köküyle ifade edilirken, Arapçada خير kökü hem bu niteliksel iyiliği üstlenmiş hem de kökün en ilksel fiziksel katmanı olan bir yöne meyil gösterme (el-atf ve'l-meyl) ve bu meyil neticesinde iki şeyden birini seçip ayırma (el-ihtiyâr) dinamiğini bünyesinde muhafaza etmiştir. Süryanicede ḥwr köküyle bağlantılı beyazlık, arılık ve berraklık çağrışımları bulunsa da, Arapçadaki yâî kök yapısı doğrudan tercih edilen, meyille yönelinen üstün nitelikli unsuru işaret eder. Güney Arapça yazıtlarda da kabilenin ileri gelenleri veya seçkin zümre için kullanılan unvanlarda bu kökün türevlerine rastlanır. Arapçada bu kök, salt soyut bir iyilik tasavvurundan ziyade, varlığın doğası gereği kendisine yöneldiği, elde edildiğinde kişiye yetkinlik, bereket ve güç katan nesnel bir fazlalığı ve tercihi adlandırmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Meyil, bükülme ve bir tarafa yönelme (el-atf ve'l-meyl) | Kökün asıl fiziksel hareketinden türeyerek iki şey arasından en uygun ve üstün olan tarafa yönelme, onu seçme (ihtiyâr) ve herkesin kendisine meylettiği faziletli şey anlamı doğmuştur | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve Arapça sahasında seçme ve üstünlük bildiren özgün gelişim | Kuzeybatı dillerindeki köklerle doğrudan ses denkliği sınırlı olup, Arapçada tercih ve seçkinlik odağında bağımsız ve zengin bir leksikal gövdeye dönüşmüştür | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik yönelme ve uzanma matrisleri | Kökün ikili çekirdeği üzerinden diğer Afro-Asyatik kollardaki meyil ve esneme bildiren formlarla paralellik gösterse de doğrudan bir ödünçleme bağı kurulamaz | Muhtemel |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, HALOT, Lane’s Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خير | Anlamlı | Tercih etme, üstün kılma, iyilik ve servet | Hedef köktür; iki şey arasından daha üstün olana yönelip onu seçmeyi ve genel erdemi bildirir | Kur'an'da geçer |
| خري | Anlamlı | Boşaltma, çıkarma, atma | Bedenin atık maddeleri dışarı atması eylemidir; genellikle hemzeli veya nakıs formlarda atık anlamı taşır | Kur'an'da geçmez |
| يخر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dil fonetiğinde bu dizilim kök yapısı olarak kullanılmamıştır | Kur'an'da geçmez |
| يرخ | Anlamlı | Vakit belirleme, ay hesabı yapma | Tarih düşürme ve vakit tayin etme anlamındaki kökle eş sesli ve anlamca irtibatlı bir gelişimdir | Kur'an'da geçmez |
| رخي | Anlamlı | Gevşeme, genişlik, bolluk | Bir ipin veya durumun gerginlikten kurtulup serbest kalması, genişlik ve rahatlık bulmasıdır | Kur'an'da geçmez |
| ريخ | Anlamlı | Zayıflama, kırılma, gevşeme | Kemiklerin veya iradenin yumuşayıp kırılması, sertliğin kaybolması anlamında Kitābü’l-ʿAyn’da kayıtlıdır | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خير | Merkez | Tercih edilen üstün değer, hayır | Kendisine iradeyle yönelinen, iki seçenek arasında daha faydalı ve üstün olan şeydir | Hem ahlaki erdemi hem iktisadi serveti hem de seçme yetisini kapsar |
| فضل | Komşu | Artıklık, fazlalık, üstünlük | Bir şeyin kendi dengi veya emsalinden miktar ya da derece olarak fazla ve aşkın olmasıdır | Kökünde artık ve ek olma manası vardır; خير ise bizzat tercih edilirlik vasfını öne çıkarır |
| حسن | Komşu | Güzellik, uyum, estetik ve kemal | Nesnenin veya fiilin akıl ve duyu tarafından hoşa gidecek biçimde dengeli ve kusursuz olmasıdır | Estetik ve yapısal mükemmelliğe odaklanır; خير doğrudan fayda ve seçilme gerekçesidir |
| برر | Komşu | Geniş ve kuşatıcı iyilik, sadakat | Bağlılık, itaat ve geniş ufuklu cömertlikle hakikate ve emre tam riayet etmektir | Genişlik ve dürüstlük merkezlidir; خير ise kıyaslamalı olarak en üstünü yeğlemeyi içerir |
| صالح | Komşu | Uygunluk, ifsat olmamışlık, elverişlilik | Bir şeyin fesada uğramamış, amacına uygun ve bozulmamış halde bulunmasıdır | Fesadın zıddı olarak işe yararlık durumudur; خير ise o elverişliler arasından en yeğ olanıdır |
| شرر | Zıt | Dağılma, zarar, fesat ve kötülük | İnsanın doğasına ve aklına aykırı olan, zarar veren, tercih edilmeyip kaçınılan her türlü durumdur | Bütün yönleriyle خير kavramının doğrudan ontolojik ve ahlaki karşıtıdır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خير | Tercih edilen üstün değer, servet, erdem | Hem kıyas bildiren üstünlük sîgası hem müstakil isim hem de tercih eylemidir | Kesin |
| Latince | bonum, melior, optimus, eligere | İyilik, daha iyi olan, en yetkin, seçmek | Bonum ontolojik iyiyi, melior kıyas üstünlüğünü verir; ancak iktisadi servet boyutunu tam karşılamaz | Güçlü |
| İngilizce | good, better, choice, wealth/asset | İyi, daha iyi, tercih, somut zenginlik | Kökün ahlaki ve mukayeseli yönü good/better ile, iktisadi yönü wealth ile parçalı karşılanır | Güçlü |
| Almanca | Gut, Bessere, Vorzug, Wohl | İyilik, daha iyi olan, üstünlük, esenlik | Ahlaki ve rasyonel tercih vasfı güçlüdür; mal ve servet boyutu bağlama göre dışarıda kalır | Güçlü |
| Fransızca | bien, meilleur, choix | İyilik, daha üstün, seçim | Ahlaki iyilik ve tercih yönü karşılanır; tek bir kelimede Kur'an'daki çok anlamlılık toplanmaz | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| خَيْرٌ / خَيْرًا | Üstünlük ve yeğ tutulan fazilet (Tafdil: daha hayırlı) | İki durum veya amel arasında ilahi ölçüye göre daha üstün ve kalıcı olanın bildirilmesi; Bakara 2:54, A'râf 7:87, Mü'minûn 23:72, Beyyine 98:7 |
| خَيْرًا / الْخَيْرِ | Somut servet, birikmiş mal ve iktisadi imkân | Miras, vasiyet veya dünya malına duyulan şiddetli meyil bağlamında mal anlamında; Bakara 2:180, Sâd 38:32, Âdiyat 100:8 |
| الْخَيْرَاتِ / الْخَيْرِ | Salih ameller, taatler ve erdemli eylemler | İbadetlerin, adaletin ve hayırlı işlerin topluca yerine getirilmesi çağrısı; Bakara 2:148, Âl-i İmrân 3:26, Hac 22:77, Enbiyâ 21:90 |
| الْخِيَرَةُ | Seçim yapma serbestisi ve irade hakkı | Kulun veya ilahi iradenin hüküm karşısında bağımsız tercih sahibi olması bağlamında; Kasas 28:68, Ahzâb 33:36 |
| الْأَخْيَارِ | Seçkin, erdemli ve üstün kılınmış kullar | Peygamberlerin ve kamil müminlerin ahlaki üstünlüklerinin tasdiki bağlamında; Sâd 38:47, Sâd 38:48 |
| اخْتَارَ / اخْتَرْتُكَ | Peygamberlik veya elçilik için bizzat seçip ayırma | Allah'ın vahiy tebliği için bir kulu diğerleri arasından özel olarak görevlendirmesi; Tâhâ 20:13, Dühân 44:32 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hüsün ve kubuh meselesi, aslah teorisi ve adalet-i ilahiye | Allah'ın kulları için daima en hayırlı olanı yaratmasının zorunlu olup olmadığı (aslah) ve hayrın zâtî mi yoksa ilahi iradeye bağlı mı olduğu tartışması | İlahi hikmetin nihai gayesi ve ontolojik iyilik |
| Fıkıh | Hıyâr şartı (akitte muhayyerlik) ve vasiyet hukuku | Akdin taraflarına tanınan vazgeçme veya onaylama seçim hakkı (hıyâr) ile tereke bırakırken malın nisap üstü fazlalığına dair ölçüler | Hukuki tercih serbestisi ve tasarruf edilebilir meşru mal |
| Tefsir | Lafzın mutlak ve mukayeseli kullanımları | Kelimenin ism-i tafdil mi yoksa zâtında hayır olan sıfat mı olduğu; bağlama göre mal mı yoksa iman ve taat mi kastettiği tahlili | Metin bağlamında anlam yüzlerinin tespiti ve rütbe farkı |
| Hadis | İstihare duası ve ahlaki davranış normları | Kişinin iki meşru yol arasında kaldığında en hayırlı olanı Allah'tan talep etmesi ve insanların en hayırlısının vasıfları | Hayat tarzında en yetkin ve faydalı olanı sürekli arama hali |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi irade ve kulluk bilinci | İbadet ve rıza | Varoluşsal yönelme | İnsanın tüm varlığıyla ilahi rızaya en uygun amele yönelmesi ve o ameli diğer fani hedeflere tercih etmesidir | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve hikmet | Hakikat tercihi | Doğruyu yanlıştan ayırma | Bilgi seçenekleri arasından zihni ve toplumu kemale erdiren sağlam delili ve faydalı ilmi baş tacı etmektir | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve liyakat | Hiyere ve ehliyet | Meşruiyet ve yönetim seçimi | Toplumsal emanetlerin ehil olanlara tevdi edilmesi, yöneticinin keyfi iradeye değil en üstün faydaya göre belirlenmesidir | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve üretim | Helal servet ve artık değer | Toplumsal refah ve dolaşım | İktisadi hayatta atıl durmayan, katma değer üreten, nisabı aşarak başkalarına infak edilebilen temiz ve bereketli sermayedir | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ekstremum ve optimizasyon fonksiyonu | Bir matematiksel fonksiyonun belirli sınırlar içinde aldığı en yüksek değer (maksimum) veya en düşük maliyet (minimum) noktasıdır; kökün birden fazla ihtimal arasından en uygun ve üstün olanı belirleme hareketiyle tam bir yapısal örtüşme içindedir | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Rasyonel seçim teorisi ve aksiyolojik hiyerarşi | Bireyin veya toplumun kısıtlı kaynaklar ve çoklu tercihler karşısında marjinal faydayı ve ahlaki değeri en üst düzeye çıkaracak alternatifi bilinçli olarak seçmesi dinamiğidir | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramın yalnızca kalbî bir iyilik temennisi, vicdani bir rahatlama veya gönülden kopan küçük bir sadaka manasına sıkıştırılması; kelimenin Kur'an'daki somut servet, stratejik liyakat ve rasyonel tercih gücünden soyutlanmasıdır |
| Kur'an içi daha geniş anlam | خير, hem ferdin zihninde ve amelinde en yüksek yetkinliği hedeflemesini sağlayan dinamik bir irade eylemidir hem de toplumun iktisadi gücünü, üretkenliğini ve helal sermaye birikimini ifade eden somut bir kudret zeminidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerde geçen «mal» anlamındaki hayrın anlaşılmaması, İslam'ın meşru mülkiyete ve sermaye üretimine bakışının yoksulluk övgüsüne dönüştürülmesine; «hıyâr/tercih» boyutunun unutulması ise cebriyeci bir kader anlayışına kapı aralanmasına yol açar |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem ahlak felsefesinin hem de iktisat ve amel nizamının omurgasını kurar; insanın önüne serilen alternatifler dünyasında rastgele savrulmayı engelleyerek, varoluşsal bir amaçlılık ve kalite arayışı inşa eder |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Vasiyet ve miras ayetlerinde (Bakara 2:180), hayırda yarış emrinin verildiği fıkhi-içtimaî pas Pasajlarda (Bakara 2:148, Âl-i İmrân 3:114), peygamberlerin risalet seçiminde (Tâhâ 20:13) ve insanın dünyaya düşkünlüğünün eleştirildiği yerlerde (Âdiyat 100:8) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İyiliğin pasif, zayıf ve iddiasız bir duruş olduğu zannını yıkar; aksine hayrın, kudretli bir iradeyle yapılan bilinçli bir tercih ve hayatı dönüştüren üretken bir güç (servet ve salih amel) olduğunu ortaya koyar |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamÇoklu unsurlar ve yönler arasından en elverişli, güçlü ve yetkin olan tarafa bükülüp yönelme, onu diğerlerinden ayırarak öne çıkarma.
- Soyut anlamİradeli varlığın kemale, hakikate ve en yüksek ahlaki-ontolojik faydaya yönelerek onu diğer bütün aşağı seviyedeki seçeneklere yeğlemesi.
- Sistematik karşılıkİnsanın bilişsel, ahlaki ve iktisadi sistemde alternatifler arasından en yüksek katma değeri ve ilahi rızayı üreten unsuru tespit edip seçmesini sağlayan optimizasyon mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde iradeli öznenin önünde bulunan bütün eylem, nesne, amel ve varoluşsal durumlar kümesini temsil eder; her bir seçeneğin ilahi rıza, adalet, ontolojik yetkinlik ve fayda bakımından değerini ölçen nesnel hakikat fonksiyonudur; bu fonksiyonun ürettiği en yüksek hayır değerini simgeler; ise bu en üstün değere tekabül eden, kul veya ilahi irade tarafından seçilip başa geçirilen nihai tercihtir.