فضل

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ف-ض-ل25 sîga, 154 mücavir kök, 92 ayet, 32 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.شكرطريفَضْلًافَضْلِذوفضلبغيألهالْفَضْلُوَفَضْلٍفَضْلِهِعظمأتيمخرفَضْلٍ

KökSîga 25Ayet 92Sure 32Mücavir 154

▶ Ağı aç (3B)

فضل

ف - ض - ل

KÖK
  • 104 geçiş
  • 92 ayet
  • 25 sîga
  • 13 sözlük

Fadl Deriden yapılan gömlektir. Avcılık döneminde et için avlanan havyanlardan arta kalan deriden elbise yapıldığı için buna “fazlalık, artı” denmiştir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Fadl Deriden yapılan gömlektir. Avcılık döneminde et için avlanan havyanlardan arta kalan deriden elbise yapıldığı için buna “fazlalık, artı” denmiştir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.104 harf
باب الضاد واللام والفاء معهما ف ض ل يستعمل فقط فضل: الفَضْلُ معروف. والفاضِلة اسمُ الفَضْل. والفُضالةُ: ما فَضَل من كل شيءٍ. والفَضْلةُ: البقيّة من كل شيءٍ. والفضيلة: الدرجة والرِّفعة في الفضلِ. والتَفَضُّل: التَطَوّل على غيرك، وقال اللهُ- جَلَّ وعزٌ-: "يُريدُ أن يتفضَّلَ عليكم" معناه: يريد أنْ يكونَ له الفضلُ عليكم في القَدْر والمنزلة، وليس من التفضّل الذي هو بمعنى الإفْضال والتَمَطوُّل.
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR820 harf
الفَضْلُ والفَضيلَةُ: خلاف النقص والنقيصة. والإفْضالُ: الإحسان. ورجلٌ مِفْضالٌ وامرأةٌ مِفْضالَةٌ على قومها، إذا كانت ذات فضْلٍ سمحةً. وأفْضَلَ عليه وتَفَضَّلَ بمعنًى. والمُتَفَضِّلُ أيضاً: الذي يدَّعي الفَضْلَ على أقرانه. ومنه قوله تعالى: "يُريدُ أن يَتَفَضَّلَ عليكم". وأفْضَلْتُ منه شيئاً واسْتَفْضَلْتُ، بمعنًى. وفَضَّلْتُهُ على غيره تَفْضيلاً، إذا حكمت له بذلك، أي صيَّرته كذلك. وفاضَلْتُهُ
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR2.852 harf
ض ل ف فضل استعمل من وجوهه : ( فضل ) . فضل : قال الليث : الفضلُ معروف . والفاضِلَةُ : الاسم . والفِضَال : اسمٌ للتفاضُل . والفُضالة : ما فَضَل من شيء . والفَضْلةُ : البقيّةُ من كل شيء . والفَضِيلةُ : الدرجةُ الرفيعة في الفَضْل . والتّفَضُّلُ : التطول على غيرِك . وقال الله جلّ وعزّ : ( يُرِيدُ أَن يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ ) ( المؤمنون : 24 ) ، معناه : يريد أن يكون له الفضلُ عليكم في القَدْر
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR2.219 harf
(باب الفاء والضاد وما يثلثهما) (فضل) الفاء والضاد واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على زيادةٍ في شيء. من ذلك الفَضْل: الزِّيادة والخير. والإفضال: الإحسان. ورجل مُفْضِل. ويقال: فَضَل الشّيءُ يَفْضُل، وربما قالوا فَضِلَ يَفْضُل، وهي نادرة. وأمَّا المتفضِّل فالمدّعي للفَضْل على أضرابِه وأقرانه. قال الله تعالى في ذِكر مَن قال:﴿مَا هَذَا إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُرِيدُ أنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ﴾ [المؤمنون
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.404 harf
- الفضل: الزيادة عن الاقتصاد، وذلك ضربان: محمود: كفضل العلم والحلم، ومذموم: كفضل الغضب على ما يجب أن يكون عليه. والفضل في المحمود أكثر استعمالا، والفضول في المذموم، والفضل إذا استعمل لزيادة أحد الشيئين على الآخر فعلى ثلاثة أضرب: فضل من حيث الجنس، كفضل جنس الحيوان على جنس النبات. وفضل من حيث النوع، كفضل الإنسان على غيره من الحيوان، وعلى هذا النحو قوله: ﴿ولقد كرمنا بني آدم﴾ [الإسراء/70]، إلى قوله:
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR1.298 harf
ف ض ل فلان يتفضل على قومه‏:‏ يدّعي الفضل عليهم‏.‏ وفاضل بين الشيئين والأشياء تتفاضل‏.‏ وفاضلني فلان ففضلته أفضله وهو مفضول‏:‏ مغلوب‏.‏ ومال فلان فاضل‏:‏ كثير يفضل عن القوت‏.‏ وفلان تأتيه فواضل ماله وله مال كثير الفواضل وهي مرافقه وغلّته من ريع ضياعه وأرباح تجاراته وألبان ماشيته وأصوافها وغير ذلك وفي يده فضل الزمام وهو طرفه‏.‏ قال ذو طرحت لها بالأرض فضل زمامها وأعلاه في مثنى الخشاشة معلق
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR7.727 harf
الفَضْل والفَضِيلة معروف: ضدُّ النَّقْص والنَّقِيصة، والجمع فُضُول؛ وروي بيت أَبي ذؤيب: وَشِيكُ الفُضُول بعيد الغُفُول روي: وَشِيك الفُضُول، مكان الفُصُول، وقد تقدم في ترجمة فصل، بالصاد المهملة. وقد فَضَل يَفْضُل (* قوله «وقد فضل يفضل» عبارة القاموس: وقد فضل كنصر وعلم، وأما فضل كعلم يفضل كينصر فمركبة منهما) وهو فاضِل. ورجل فَضَّال ومُفَضَّل: كثير الفَضْل. والفَضِيلة: الدَّرَجة الرفيعة في
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR584 harf
* ف ض ل * * الفَضْلُ * و * الفَضيلةُ * ضد النقص والنقيصة و * الإفْضَالُ * الإحسان ورجل * مِِفْضَاللٌ * وامرأة * مِفْضالَةٌ * على قومها إذا كانت ذات فضل سمحة و * أفْضَلَ * عليه و * تَفَضَّلَ * بمعنى و * المُتَفَضِّلُ * الذي يدعي الفضل على أقرانه ومنه قوله تعالى ﴿يريد أن يتفضل عليكم﴾ و * فَضَّلَهُ * على غيره * تَفضِيلا * أي حكم له بذلك أو صيره كذلك و * فَاضَلَهُ * * فَفَضَلَهُ * من باب نصر أي
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR11.279 harf
الفضل، معروف، وهو ضد النقص، ج: فضول وفي التوقيف للمناوي: الفضل: ابتداء إحسان بلا علة، وفي المفردات للراغب: الفضل: الزيادة على الاقتصاد، وذلك ضربان، محمود: كفضل العلم والحلم، ومذموم: كفضل الغضب على ما يجب أن يكون عليه، والفضل في المحمود أكثر استعمالا، والفضول في المذموم، والفضل إذا استعمل بزيادة أحد الشيئين على الآخر فعلى ثلاثة أضراب: فضل من حيث الجنس، وفضل من حيث النوع، كفضل الإنسان على غيره من
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR23.328 harf
فَضَلَ 1 فَضَلَ ذ , aor. فَضُلَ ; and فَضِلَ, aor. فَضِلَ ; and فَضِلَ, aor. فَضُلَ ; three syn. dial. vars.; (S, O, Msb, K;) the second mentioned by ISk; and the third [said to be] anomalous and unparalleled; (S, O;) [but] it is a compound of two thereof, (S, O, Msb, K,) accord. to the companions of Sb, (S, O,) i. e. a compound of the second and the third, (K,) like نَعِمَ having for its aor.
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR3.402 harf
فَضَلَ فَضَلَ U ( n. ac. فَضْل 1 ), a. Was superfluous, superabundant, in excess. b. [ Min ], Remained, was left over from; survived. c. [ acc. or 'An or 'Ala ], Exceeded, excelled, surpassed, was superior to. فَضِلَ فَضِلَ A ( n. ac. فَضَل 4 ), a. see supra (a) . فَضَّلَ فَضَّلَ II a. [ acc. & 'Ala ], Made to excel, exceed; regarded as superior, preferred to. b. [ acc. & Bi ],
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR40.057 harf
فضل فَضَلَ - يَفْضُلُ (فَضِلَ - يَفْضَلُ) - فَضْل - فَضَّل - يُفَضِّلُ - تَفْضِيْل - تَفَضَّل - يَتَفَضَّل فَضَلَ - يَفْضُلُ (فَضِلَ - يَفْضَلُ)+ كائن + كائناً أو على كائن: يزيد عليه بشيء حسن فيه: من طول أو حجم أو وزن أو حسن أو رفعة فَضْل: اسم فعل " فَضَلَ - يَفْضُلُ ": الزيادة في مقدار شيء حسن، من طول أو حجم أو وزن أو حسن أو رفعة، وذلك
Tamamını oku

Sîgalar(25)

Mücavir kökler154 mücavir (380 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. بغي

    18 ortak ayet · Buğa boğa demektir

  2. أله

    62 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

  3. شكر

    12 ortak ayet · Sütle dolu memedir

  4. عظم

    15 ortak ayet · Büyük

  5. ذو

    14 ortak ayet · Sahip

  6. رحم

    20 ortak ayet · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir

  7. أتي

    24 ortak ayet · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır

  8. داود

    5 ortak ayet · Davut

  9. شيأ

    21 ortak ayet · Şey

  10. فلك

    5 ortak ayet · Fülk (kef), İğ topacı demektir

  11. طري

    2 ortak ayet · Taze

  12. مخر

    2 ortak ayet · Suyu yaranlar

Geçtiği ayetler(92)

  1. … بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْيًا أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ فَبَاءُوا بِغَضَبٍ عَلَى …

    Onun fazlalığıNefislerini ne kötü şeye değişip sattılar. Allah’ın kullarından dilediğine fazlından indirmesine hased ederek Allah’ın indirdiğini inkar ettiler ve gazab üstüne gazaba uğradılar. Küfredenlere alçaltıcı bir azab vardır.

  2. فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ

    Onun fazlalığıAllah’ın keremiyle kendilerine verdiklerinden sevinerek arkalarından henüz kendilerine katılmayanlara; kendilerine korku olmadığını ve üzülmeyeceklerini, müjdelemek isterler.

  3. وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ …

    Onun fazlalığıAllah’ın fazl-ı kereminden verdiği şeylerde cimrilik edenler; bunun kendileri için hayırlı olduğunu sanmasınlar. Bilakis bu, onlar için şerlidir. Cimrilik ettikleri şey; kıyamet günü boyunlarına dolanacaktır. Göklerin ve yerin mirası Allah’ındır. Ve Allah, işlediğiniz şeylerden haberdardır.

  4. … اكْتَسَبُوا وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ وَاسْأَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا

    Onun fazlalığıAllah’ın sizi birbirinizden üstün kıldığı şeyleri özlemeyin. Erkeklere kazandıklarından bir pay vardır. Kadınlara da kazandıklarından bir pay vardır. Allah’ın lütfundan isteyin. Muhakkak ki Allah; herşeyi bilici olandır.

  5. الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَيَكْتُمُونَ مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا

    Onun fazlalığıOnlar ki; hem cimrilik ederler, hem de insanlara cimrilik tavsiye ederler ve Allah’ın kendilerine lütfundan verdiği şeyleri saklarlar. Biz, kafirler için hor ve rüsvay edici bir azab hazırladık.

  6. أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا

    Onun fazlalığıYoksa Allah’ın bol nimetinden verdiği insanları mı çekemiyorlar? Doğrusu biz, İbrahim soyuna da kitab ve hikmet verdik. Ve onlara büyük bir nimet bahşettik.

  7. … الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَأَمَّا الَّذِينَ اسْتَنْكَفُوا وَاسْتَكْبَرُوا فَيُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَلَا …

    Onun fazlalığıİman edip salih ameller işleyenlere gelince; onlara mükafatlarını ödeyecek ve daha fazlasını da ihsan edecektir. Kulluk etmekten çekinenleri ve büyüklük taslayanları elem verici bir azaba uğratacaktır. Onlar, kendilerine Allah’tan başka bir dost ve yardımcı bulamazlar.

  8. … هَذَا وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شَاءَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ

    Onun fazlalığıEy iman edenler; doğrusu müşrikler ancak necistir. Onun için bu yıllarından sonra Mescid-i Haram’a yaklaşmasınlar. Eğer fakirlikten korkarsanız, Allah dilerse sizi yakında kendi lütfu ile zenginleştirir. Muhakkak ki Allah; Alim’dir, Hakim’dir.

  9. وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَا آتَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ إِنَّا إِلَى اللَّهِ رَاغِبُونَ

    Onun fazlalığıŞayet onlar, Allah’ın ve peygamberinin kendilerine verdiklerinden hoşnud olsalardı da: Bize Allah yeter, yakında bize bol nimetinden verir, Rasulü’ de. Biz, ancak Allah’a rağbet edenleriz, demiş olsalardı.

  10. … وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْرًا لَهُمْ وَإِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ …

    Onun fazlalığıAnd olsun ki, müslüman olduktan sonra inkar edip küfür sözünü söylemişler iken, söylemedik diye Allah’a yemin ettiler, başaramayacakları bir şeye giriştiler; Allah ve peygamberi bol nimetinden onları zenginleştirdi ve öç almaya kalktılar. Eğer tevbe ederlerse iyiliklerine olur; şayet yüz çevirirlerse, Allah onları dünya ve ahirette can yakıcı azaba uğratır. Ve onlar için yeryüzünde bir dost ve yardımcı yoktur.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökفضل
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerمنن, نعم, جود
Zıt Kökنقص
Çekirdek Özet 1Bir kabın, ölçünün veya ihtiyacın sınırını aşan, temel miksardan arta kalan fazlalık ve artık pay
Çekirdek Özet 2Allah'ın kullarına hak ettiklerinin veya zorunlu gereksinimlerinin ötesinde lütfettiği karşılıksız ihsan, rızık ve peygamberlik/derece üstünlüğü
Çekirdek Özet 3Adalet asgari dengeyi kurarken, fazl bu dengenin üzerine inşa edilen artı değer, toplumsal dayanışma payı ve ilahi lütuf alanıdır
Kritik Hata RiskiKökün yalnızca ontolojik veya zümresel bir üstünlük gibi algılanıp hak edilmemiş kastlaşmaya gerekçe yapılması veya salt manevi lütuf sayılarak iktisadi artı değer boyutunun dışlanması

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
فضBir sınırın dışına taşma, dağılma, açılma ve saçılma; فضح kökünde gizliliğin açılıp saçılması, فضض kökünde bir bütünün parçalanıp dağılması, فضو kökünde ise alanın genişleyip açılmasıلTaşma ve saçılma hareketini hedefe yönelen, biriken, arta kalan ve başkasına aktarılabilen somut bir fazlalık ve artı değere dönüştürmüştür

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
فAğız; açıklık, çıkış ve nefesİhtiyaç sınırından veya kaynaktan dışarıya doğru açılan ilk çıkışı ve belirmeyi temsil eder
ضİkiz harfi ص (av aracı/kıstırma) üzerinden türetilmiş yan, kaburga ve baskı imgesiBaskının yanlara doğru genişlemesi, hacmin dar sınırı aşarak yana doğru yayılması ve yarılması payını taşır
لÇoban değneği, üvendire; yöneltme, bağlama ve intikalTaşan ve artan payın hedefe yönelmesini, bir amaç doğrultusunda tahsis edilmesini ve aktarılmasını sağlar
فضلSınırı aşan gücün yönlendirilmesiBir kabın veya ihtiyacın sınırını aşarak dışarı taşan cevherin, başkasına aktarılmak veya üstünlük sağlamak üzere yönlendirilmiş artı değer hareketi

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir kapta, sofrada veya giyside ihtiyaçtan arta kalan somut fazlalık; kişinin tek bir geniş elbiseyi bedenine dolayıp eteklerini veya ucunu omzuna atarak fazlalığını salması تَفَضُّل ve giysinin arta kalan uzantısı فُضُول
Cahiliye şiiri kullanımıİmruü’l-Kays bir beytinde evinde rahatça tek bir entariyle dolanan kadının kuşanma biçimini şöyle tasvir eder: وتُضْحِي فَتيتُ المِسْكِ فوقَ فراشها / نَؤومُ الضُّحَى لم تنتطِق عن تفضُّلِ
Erken Arapça kullanımSavaş ganimetleri taksim edildikten sonra arta kalan ve reise ayrılan paya فضول الغنائم denmesi; ayrıca devenin veya atın dizgininin elden sarkan artık ucuna فضل الزمام denilmesi

Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.

Sami etimolojik katman

Arapça فضل kökü, merkezi Sami dillerinde özellikle artmak, taşmak, arta kalmak ve üstün olmak semantik ekseninde yer alır. İbranicede doğrudan fonetik denklik gösteren p-ṣ-l kökü daha çok yarmak, kabuğunu soymak ve ayırmak çizgisine kayarken, güney Sami ve Arapça sahasında kök, bir sınırın veya dengenin üzerine eklenen somut fazlalık anlamında istikrar kazanmıştır. Süryanice ve Aramicede ihtiyaç fazlası artık ve üstünlük çoğunlukla y-t-r köküyle ifade edilse de, Arapça فضل kökünün fiziksel olarak giysinin sarkması, kabın taşması ve bölüşümden arta kalan pay gibi çöl ve göçebe hayatının doğrudan gözlemlerinden türediği görülür. Bu semantik gelişme, kökün salt soyut bir üstünlük değil, ölçülen ve hesaplanan miktarın üzerindeki her türlü bereketi ve artı değeri kapsayacak şekilde genişlemesini sağlamıştır.

Güven Güçlü

Kaynak Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs ve David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönفض kökünden genişlemeDaralan sınırın kırılıp dışarı taşması (فضض, فضو) temelinden bir şeyin ölçüsünden arta kalan paya geçişKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiGüney Sami ve Arapça ortaklığıKuzeybatı Sami dillerindeki ayırma/soyma kökleriyle fonetik yakınlık taşısa da anlamca güney kolunda artı değer ve cömertlik ekseninde özelleşmiştirGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik p-t/p-ṣ morfemleriYayılma, saçılma ve dışarıya taşma bildiren ilksel morfemlerle tipolojik benzerlikMuhtemel

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve David Cohen.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
فضلAnlamlıArtmak, taşmak, üstün olmakBir şeyin sınırını ve ihtiyacını aşan fazlalık, lütuf ve derece üstünlüğüHedef kök; Kur'an'da geçer
فلضKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bu diziliş altında müstakil bir kök kullanımı kaydedilmemiştirKur'an'da geçmez
ضفلAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıKullanım dışı veya terk edilmiş dizilişlerdendirKur'an'da geçmez
ضلفAnlamlıGüçlük, kenar, iz sürmeDağ yolu, sarp kenar veya bir şeyin etrafındaki çetin sınırHedef kökle anlam ilişkisi zayıftır; Kur'an'da geçmez
لفضKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıKlasik lügat geleneğinde bu harf dizilimi mühmel kabul edilirKur'an'da geçmez
لضفKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıBu fonetik dizilim Arapçada kullanılmamıştırKur'an'da geçmez

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
فضلMerkezFazlalık, lütuf, artı payBir sınırın veya hakkın üzerinde fazladan verilen, arta kalan değerHem maddi kazancı hem manevi dereceyi içeren karşılıksız lütuf
مننKomşuKarşılıksız bağış, nimet vermeVerilen şeyin verenin büyüklüğünü hissettirmesi veya ağır bir lütuf olmasıفضل genel artı pay iken منن veriliş biçimindeki ağırlık ve mutlak ihsandır
نعمKomşuİyilik, refah, hoşa giden rızıkAlıcıda tatlılık, yumuşaklık ve hayat konforu meydana getiren bağışفضل miktarca artışı ve hak üstünü, نعم ise sağlanan yaşam kalitesini vurgular
جودKomşuCömertlik, bolca vermeİsteyene veya hak edene bakılmaksızın kendi doğasından taşarak vermeفضل verideki fazlalık ve fark iken جود failin sınırsız verme ahlakıdır
نقصZıtEksilme, noksanlık, gedikBelirlenmiş ölçünün veya hakkın altına düşme durumuفضل fazlalığı ve artıyı, نقص ise azalmayı ve noksanlığı temsil eder

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaفضلArtı değer, lütuf, derece üstünlüğüİhtiyaç sınırını aşan pay, hak edilenden fazlası ve mertebe farkıKesin
LatinceGratia, superfluum, praestantiaLütuf, ihtiyaç fazlası artık, üstünlükGratia ilahi lütuf boyutunu, superfluum artık payı, praestantia ise üstünlüğü karşılarGüçlü
İngilizceGrace, surplus, bounty, excellenceKarşılıksız lütuf, artı değer, ihsanSurplus iktisadi artığı, grace karşılıksız ilahi lütfu, bounty ise bereketi ifade ederGüçlü
AlmancaGnade, Überschuss, VorzugLütuf, fazlalık/artık, imtiyaz/üstünlükÜberschuss somut fazlalığı ve artığı, Gnade ilahi boyutu, Vorzug üstünlüğü anlatırGüçlü
FransızcaGrâce, surplus, mérite, prééminenceLütuf, artı değer, mertebe üstünlüğüSurplus maddi fazlalığı, grâce karşılıksız bereketi, prééminence derecelenmeyi verirGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lane’s Lexicon ve Wahrig Deutsches Wörterbuch.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
فَضْلُ اللَّهِİlahi lütuf, hidayet ve esirgemeAzaptan koruma, tövbeyi kabul etme ve hidayete erdirme bağlamları; Bakara 2:64, Nisâ 4:113, Nûr 24:14
فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْHelal iktisadi kazanç ve ticaret geliriHac ibadeti esnasında ticaret yapma ve rızık arama bağlamları; Bakara 2:198, İsrâ 17:12, Cum’a 62:10
فَضَّلْنَا / فَضَّلَPeygamberler veya insanlar arası derece üstünlüğüRisalet mertebeleri, insan türünün üstünlüğü veya rızık dağılımı bağlamları; Bakara 2:253, İsrâ 17:70, Nahl 16:71
ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِCennet mükâfatı ve nihai kurtuluşİman edip salih amel işleyenlere verilecek sınırsız ilahi karşılık; Âl-i İmrân 3:174, Hadîd 57:21
لَا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْİnsanlar arası fedakarlık, hak fazlasını bağışlamaAile hukuku, boşanma ve borç ilişkilerinde adaletin ötesine geçip lütufta bulunma; Bakara 2:237
أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْTahakküm kurma, üstünlük taslamaİnkarcı kavimlerin peygamberleri siyasi veya toplumsal üstünlük arayışıyla suçlaması; Mü'minûn 23:24

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
Kelamİlahi fiiller, lütuf ve adaletCennete girişin amelin zorunlu karşılığı mı yoksa salt ilahi fazl ile mi olduğu tartışmasıHak edilen zorunlu karşılığın (vücûb alellah) reddi ve karşılıksız ilahi ihsan vurgusu
FıkıhAile hukuku ve iktisatBoşanmada mehir fazlasını bağışlama ve ihtiyaç fazlası malın zekat veya infakıAdaletin emrettiği asgari çizginin ötesine geçerek gönüllü hak feragatinde bulunma
TefsirHiyerarşi ve تفضيل ayetleriPeygamberlerin veya milletlerin üstün kılınmasının ontolojik mi yoksa işlevsel mi olduğuSorumluluk ve kabiliyet artışına dayalı derece farkı
HadisRızık, faziletli ameller ve ahlakİhtiyaç fazlası binek veya suyun yolcuya verilmesi ve amellerin sevap dereceleriBencillikten arınarak artan imkânı topluma aktarma yükümlülüğü

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
Diniİlahi bağış ve kurtuluşLütuf ve inayetİnsanın sınırlı ameliyle ulaşılamayacak cenneti ve rahmeti karşılıksız tamamlamaKulun kurtuluşu adalet terazisinin denkliğiyle değil ilahi fazlın bereketiyle gerçekleşirKesin
İlmiBilgi dereceleri ve metodolojiFikri ve ilmi üstünlükHakikati kavrama ve aktarmada yetenek ve çabaya dayalı ehliyet basamaklarıİlmin bazı kullara fazladan verilmesi, diğerlerine rehberlik etme sorumluluğu doğururGüçlü
SiyasiToplumsal düzen ve liderlikYetki ve liyakat payıToplumun ortak işlerini yürütmek için gereken kabiliyet ve basiret donanımıSiyasi liderlik ontolojik kast değil, topluma hizmet için emanet edilen işlevsel bir üstünlüktürGüçlü
İktisadiArtı değer ve bölüşümİhtiyaç fazlası sermayeTemel gereksinimlerden arta kalan sermayenin piyasada dolaşıma sokulması ve infakıFazlalık stoklanıp tekel oluşturmak için değil, infak ve ticaretle toplumsal bereketi yaymak içindirKesin

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerPozitif diferansiyel ve artı bakiyeMatematiksel bir denklemde temel dengeyi aşan pozitif fark (+Δ) veya termodinamikte sisteme dışarıdan eklenen serbest enerjiGüçlü
Beşeri bilimlerArtı değer (surplus value) ve sosyal sermayeİktisatta maliyet ve temel tüketim sınırının üzerinde üretilen artık; sosyolojide güven ilişkilerinden doğan ilave toplumsal dayanışma kapasitesiKesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiفضل kökünün yalnızca metafizik bir lütuf veya seçilmiş kişilere bahşedilen doğuştan bir imtiyaz sayılarak iktisadi ve ahlaki eylem alanından koparılması
Kur'an içi daha geniş anlamKök, hem meşru ticari kazancı (artı değeri), hem hiyerarşik sorumluluk derecelerini, hem de bireylerin adaletin ötesine geçerek sergilediği cömertlik ve bağış ahlakını kapsar
Yanlış anlamanın doğuracağı hataRızık ve kabiliyet farklarının ilahi bir adaletsizlik veya değişmez bir kast sistemi gibi görülmesi; infak edilmesi gereken artık değerin meşru bir dokunulmazlık zırhına büründürülmesi

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın varlık, ahlak ve iktisat nizamını adalet (denklik) ve fazl (artı ihsan) dengesi üzerine kurduğunu; hayatın yalnızca asgari borç-alacak ilişkisiyle değil, karşılıksız lütuf ve fedakarlıkla ayakta durduğunu gösterir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Peygamberlerin derecelendirildiği ayetlerde (Bakara 2:253), ticaret ve rızık arayışını teşvik eden hükümlerde (Bakara 2:198, Cum’a 62:10) ve boşanma sonrası fedakarlığı emreden aile hukuku ayetlerinde (Bakara 2:237).
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Üstünlüğün soy veya ırk temelli sabit bir imtiyaz olduğu zannını yıkar; üstün kılınmanın (tafdîl) bir övünç değil, ilahi emanet ve sorumluluk artışı olduğunu ortaya koyar.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBir kabın, sınırın veya ihtiyacın ötesine taşan artık pay ve giysinin serbestçe sarkan uzantısı.
  • Soyut anlamAdaletin belirlediği hak ve denklik sınırının üzerine eklenen ilahi ihsan, iktisadi artı değer ve liyakate dayalı derece farkı.
  • Sistematik karşılıkAsgari hak düzenini temsil eden adalet matrisine ilave edilen, dolaşımı ve dayanışmayı sağlayan pozitif girdi.
  • LaTeX modeliS=B+ΔF(ΔF>0)
  • LaTeX açıklamasıModelde S ulaşılan toplam durumu, mertebeyi veya nimeti; B adaletin, zorunlu ihtiyacın veya temel hak edişin oluşturduğu asgari taban çizgisini; ΔF ise temel sınırın üzerine eklenen, hak edilenden veya beklenenden fazla olan pozitif fazlalık ve ilahi lütuf payını (Fazl) temsil eder. Eşitlik, fazlın taban değerin yokluğu değil, onun üzerine inşa edilen ilave bir bereket ve üstünlük katmanı olduğunu sembolize eder.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ف