فضل
ف - ض - ل
KÖK- 104 geçiş
- 92 ayet
- 25 sîga
- 13 sözlük
Fadl Deriden yapılan gömlektir. Avcılık döneminde et için avlanan havyanlardan arta kalan deriden elbise yapıldığı için buna “fazlalık, artı” denmiştir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Fadl Deriden yapılan gömlektir. Avcılık döneminde et için avlanan havyanlardan arta kalan deriden elbise yapıldığı için buna “fazlalık, artı” denmiştir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.104 harfباب الضاد واللام والفاء معهما
ف ض ل يستعمل فقط
فضل:
الفَضْلُ معروف. والفاضِلة اسمُ الفَضْل.
والفُضالةُ: ما فَضَل من كل شيءٍ.
والفَضْلةُ: البقيّة من كل شيءٍ.
والفضيلة: الدرجة والرِّفعة في الفضلِ.
والتَفَضُّل: التَطَوّل على غيرك، وقال اللهُ- جَلَّ وعزٌ-: "يُريدُ أن يتفضَّلَ عليكم" معناه: يريد أنْ يكونَ له الفضلُ عليكم في القَدْر والمنزلة، وليس من التفضّل الذي هو بمعنى الإفْضال والتَمَطوُّل.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR820 harfالفَضْلُ والفَضيلَةُ: خلاف النقص والنقيصة. والإفْضالُ: الإحسان. ورجلٌ مِفْضالٌ وامرأةٌ مِفْضالَةٌ على قومها، إذا كانت ذات فضْلٍ سمحةً. وأفْضَلَ عليه وتَفَضَّلَ بمعنًى. والمُتَفَضِّلُ أيضاً: الذي يدَّعي الفَضْلَ على أقرانه. ومنه قوله تعالى: "يُريدُ أن يَتَفَضَّلَ عليكم". وأفْضَلْتُ منه شيئاً واسْتَفْضَلْتُ، بمعنًى. وفَضَّلْتُهُ على غيره تَفْضيلاً، إذا حكمت له بذلك، أي صيَّرته كذلك. وفاضَلْتُهُ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR2.852 harfض ل ف
فضل
استعمل من وجوهه : ( فضل ) .
فضل : قال الليث : الفضلُ معروف . والفاضِلَةُ : الاسم . والفِضَال : اسمٌ للتفاضُل . والفُضالة : ما فَضَل من شيء .
والفَضْلةُ : البقيّةُ من كل شيء .
والفَضِيلةُ : الدرجةُ الرفيعة في الفَضْل .
والتّفَضُّلُ : التطول على غيرِك .
وقال الله جلّ وعزّ : ( يُرِيدُ أَن يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ ) ( المؤمنون : 24 ) ، معناه : يريد أن يكون له الفضلُ عليكم في القَدْر
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR2.219 harf(باب الفاء والضاد وما يثلثهما)
(فضل) الفاء والضاد واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على زيادةٍ في شيء. من ذلك الفَضْل: الزِّيادة والخير. والإفضال: الإحسان. ورجل مُفْضِل. ويقال: فَضَل الشّيءُ يَفْضُل، وربما قالوا فَضِلَ يَفْضُل، وهي نادرة. وأمَّا المتفضِّل فالمدّعي للفَضْل على أضرابِه وأقرانه. قال الله تعالى في ذِكر مَن قال:﴿مَا هَذَا إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُرِيدُ أنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ﴾ [المؤمنون
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.404 harf- الفضل: الزيادة عن الاقتصاد، وذلك ضربان: محمود: كفضل العلم والحلم، ومذموم: كفضل الغضب على ما يجب أن يكون عليه. والفضل في المحمود أكثر استعمالا، والفضول في المذموم، والفضل إذا استعمل لزيادة أحد الشيئين على الآخر فعلى ثلاثة أضرب:
فضل من حيث الجنس، كفضل جنس الحيوان على جنس النبات.
وفضل من حيث النوع، كفضل الإنسان على غيره من الحيوان، وعلى هذا النحو قوله: ﴿ولقد كرمنا بني آدم﴾ [الإسراء/70]، إلى قوله:
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.298 harfف ض ل
فلان يتفضل على قومه: يدّعي الفضل عليهم.
وفاضل بين الشيئين والأشياء تتفاضل.
وفاضلني فلان ففضلته أفضله وهو مفضول: مغلوب.
ومال فلان فاضل: كثير يفضل عن القوت.
وفلان تأتيه فواضل ماله وله مال كثير الفواضل وهي مرافقه وغلّته من ريع ضياعه وأرباح تجاراته وألبان ماشيته وأصوافها وغير ذلك وفي يده فضل الزمام وهو طرفه.
قال ذو طرحت لها بالأرض فضل زمامها وأعلاه في مثنى الخشاشة معلق
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR7.727 harfالفَضْل والفَضِيلة معروف: ضدُّ النَّقْص والنَّقِيصة، والجمع فُضُول؛ وروي بيت أَبي ذؤيب:
وَشِيكُ الفُضُول بعيد الغُفُول
روي: وَشِيك الفُضُول، مكان الفُصُول، وقد تقدم في ترجمة فصل، بالصاد المهملة. وقد فَضَل يَفْضُل
(* قوله «وقد فضل يفضل» عبارة القاموس: وقد فضل
كنصر وعلم، وأما فضل كعلم يفضل كينصر فمركبة منهما) وهو فاضِل. ورجل فَضَّال ومُفَضَّل: كثير الفَضْل. والفَضِيلة: الدَّرَجة الرفيعة في
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR584 harf* ف ض ل * * الفَضْلُ * و * الفَضيلةُ * ضد النقص والنقيصة و * الإفْضَالُ * الإحسان ورجل * مِِفْضَاللٌ * وامرأة * مِفْضالَةٌ * على قومها إذا كانت ذات فضل سمحة و * أفْضَلَ * عليه و * تَفَضَّلَ * بمعنى و * المُتَفَضِّلُ * الذي يدعي الفضل على أقرانه ومنه قوله تعالى ﴿يريد أن يتفضل عليكم﴾ و * فَضَّلَهُ * على غيره * تَفضِيلا * أي حكم له بذلك أو صيره كذلك و * فَاضَلَهُ * * فَفَضَلَهُ * من باب نصر أي
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR11.279 harfالفضل، معروف، وهو ضد النقص، ج: فضول وفي التوقيف للمناوي: الفضل: ابتداء إحسان بلا علة، وفي المفردات للراغب: الفضل: الزيادة على الاقتصاد، وذلك ضربان، محمود: كفضل العلم والحلم، ومذموم: كفضل الغضب على ما يجب أن يكون عليه، والفضل في المحمود أكثر استعمالا، والفضول في المذموم، والفضل إذا استعمل بزيادة أحد الشيئين على الآخر فعلى ثلاثة أضراب: فضل من حيث الجنس، وفضل من حيث النوع، كفضل الإنسان على غيره من
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR23.328 harfفَضَلَ
1 فَضَلَ ذ , aor. فَضُلَ ; and فَضِلَ, aor. فَضِلَ ; and فَضِلَ, aor. فَضُلَ ; three syn. dial. vars.; (S, O, Msb, K;) the second mentioned by ISk; and the third [said to be] anomalous and unparalleled; (S, O;) [but] it is a compound of two thereof, (S, O, Msb, K,) accord. to the companions of Sb, (S, O,) i. e. a compound of the second and the third, (K,) like نَعِمَ having for its aor.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR3.402 harfفَضَلَ
فَضَلَ U ( n. ac. فَضْل 1 ),
a. Was superfluous, superabundant, in excess.
b. [ Min ], Remained, was left over from; survived.
c. [ acc. or 'An or 'Ala ], Exceeded, excelled, surpassed, was superior to.
فَضِلَ
فَضِلَ A ( n. ac. فَضَل 4 ),
a. see supra (a) .
فَضَّلَ
فَضَّلَ II
a. [ acc. & 'Ala ], Made to excel, exceed; regarded as superior, preferred to.
b. [ acc. & Bi ],
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR40.057 harfفضل
فَضَلَ - يَفْضُلُ (فَضِلَ - يَفْضَلُ) - فَضْل - فَضَّل - يُفَضِّلُ - تَفْضِيْل - تَفَضَّل - يَتَفَضَّل
فَضَلَ - يَفْضُلُ (فَضِلَ - يَفْضَلُ)+ كائن + كائناً أو على كائن: يزيد عليه بشيء حسن فيه: من طول أو حجم أو وزن أو حسن أو رفعة
فَضْل: اسم فعل " فَضَلَ - يَفْضُلُ ": الزيادة في مقدار شيء حسن، من طول أو حجم أو وزن أو حسن أو رفعة، وذلك
Sîgalar(25)
Mücavir kökler154 mücavir (380 toplam)
- بغي
18 ortak ayet · Buğa boğa demektir
- أله
62 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- شكر
12 ortak ayet · Sütle dolu memedir
- عظم
15 ortak ayet · Büyük
- ذو
14 ortak ayet · Sahip
- رحم
20 ortak ayet · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
- أتي
24 ortak ayet · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
- داود
5 ortak ayet · Davut
- شيأ
21 ortak ayet · Şey
- فلك
5 ortak ayet · Fülk (kef), İğ topacı demektir
- طري
2 ortak ayet · Taze
- مخر
2 ortak ayet · Suyu yaranlar
Geçtiği ayetler(92)
… بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْيًا أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ فَبَاءُوا بِغَضَبٍ عَلَى …
Onun fazlalığıNefislerini ne kötü şeye değişip sattılar. Allah’ın kullarından dilediğine fazlından indirmesine hased ederek Allah’ın indirdiğini inkar ettiler ve gazab üstüne gazaba uğradılar. Küfredenlere alçaltıcı bir azab vardır.
فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ
Onun fazlalığıAllah’ın keremiyle kendilerine verdiklerinden sevinerek arkalarından henüz kendilerine katılmayanlara; kendilerine korku olmadığını ve üzülmeyeceklerini, müjdelemek isterler.
وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ …
Onun fazlalığıAllah’ın fazl-ı kereminden verdiği şeylerde cimrilik edenler; bunun kendileri için hayırlı olduğunu sanmasınlar. Bilakis bu, onlar için şerlidir. Cimrilik ettikleri şey; kıyamet günü boyunlarına dolanacaktır. Göklerin ve yerin mirası Allah’ındır. Ve Allah, işlediğiniz şeylerden haberdardır.
… اكْتَسَبُوا وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ وَاسْأَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا
Onun fazlalığıAllah’ın sizi birbirinizden üstün kıldığı şeyleri özlemeyin. Erkeklere kazandıklarından bir pay vardır. Kadınlara da kazandıklarından bir pay vardır. Allah’ın lütfundan isteyin. Muhakkak ki Allah; herşeyi bilici olandır.
الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَيَكْتُمُونَ مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا
Onun fazlalığıOnlar ki; hem cimrilik ederler, hem de insanlara cimrilik tavsiye ederler ve Allah’ın kendilerine lütfundan verdiği şeyleri saklarlar. Biz, kafirler için hor ve rüsvay edici bir azab hazırladık.
أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا
Onun fazlalığıYoksa Allah’ın bol nimetinden verdiği insanları mı çekemiyorlar? Doğrusu biz, İbrahim soyuna da kitab ve hikmet verdik. Ve onlara büyük bir nimet bahşettik.
… الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَأَمَّا الَّذِينَ اسْتَنْكَفُوا وَاسْتَكْبَرُوا فَيُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَلَا …
Onun fazlalığıİman edip salih ameller işleyenlere gelince; onlara mükafatlarını ödeyecek ve daha fazlasını da ihsan edecektir. Kulluk etmekten çekinenleri ve büyüklük taslayanları elem verici bir azaba uğratacaktır. Onlar, kendilerine Allah’tan başka bir dost ve yardımcı bulamazlar.
… هَذَا وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شَاءَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ
Onun fazlalığıEy iman edenler; doğrusu müşrikler ancak necistir. Onun için bu yıllarından sonra Mescid-i Haram’a yaklaşmasınlar. Eğer fakirlikten korkarsanız, Allah dilerse sizi yakında kendi lütfu ile zenginleştirir. Muhakkak ki Allah; Alim’dir, Hakim’dir.
وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَا آتَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ إِنَّا إِلَى اللَّهِ رَاغِبُونَ
Onun fazlalığıŞayet onlar, Allah’ın ve peygamberinin kendilerine verdiklerinden hoşnud olsalardı da: Bize Allah yeter, yakında bize bol nimetinden verir, Rasulü’ de. Biz, ancak Allah’a rağbet edenleriz, demiş olsalardı.
… وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْرًا لَهُمْ وَإِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ …
Onun fazlalığıAnd olsun ki, müslüman olduktan sonra inkar edip küfür sözünü söylemişler iken, söylemedik diye Allah’a yemin ettiler, başaramayacakları bir şeye giriştiler; Allah ve peygamberi bol nimetinden onları zenginleştirdi ve öç almaya kalktılar. Eğer tevbe ederlerse iyiliklerine olur; şayet yüz çevirirlerse, Allah onları dünya ve ahirette can yakıcı azaba uğratır. Ve onlar için yeryüzünde bir dost ve yardımcı yoktur.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فضل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | منن, نعم, جود |
| Zıt Kök | نقص |
| Çekirdek Özet 1 | Bir kabın, ölçünün veya ihtiyacın sınırını aşan, temel miksardan arta kalan fazlalık ve artık pay |
| Çekirdek Özet 2 | Allah'ın kullarına hak ettiklerinin veya zorunlu gereksinimlerinin ötesinde lütfettiği karşılıksız ihsan, rızık ve peygamberlik/derece üstünlüğü |
| Çekirdek Özet 3 | Adalet asgari dengeyi kurarken, fazl bu dengenin üzerine inşa edilen artı değer, toplumsal dayanışma payı ve ilahi lütuf alanıdır |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca ontolojik veya zümresel bir üstünlük gibi algılanıp hak edilmemiş kastlaşmaya gerekçe yapılması veya salt manevi lütuf sayılarak iktisadi artı değer boyutunun dışlanması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فض | Bir sınırın dışına taşma, dağılma, açılma ve saçılma; فضح kökünde gizliliğin açılıp saçılması, فضض kökünde bir bütünün parçalanıp dağılması, فضو kökünde ise alanın genişleyip açılması | ل | Taşma ve saçılma hareketini hedefe yönelen, biriken, arta kalan ve başkasına aktarılabilen somut bir fazlalık ve artı değere dönüştürmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; açıklık, çıkış ve nefes | İhtiyaç sınırından veya kaynaktan dışarıya doğru açılan ilk çıkışı ve belirmeyi temsil eder |
| ض | İkiz harfi ص (av aracı/kıstırma) üzerinden türetilmiş yan, kaburga ve baskı imgesi | Baskının yanlara doğru genişlemesi, hacmin dar sınırı aşarak yana doğru yayılması ve yarılması payını taşır |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, bağlama ve intikal | Taşan ve artan payın hedefe yönelmesini, bir amaç doğrultusunda tahsis edilmesini ve aktarılmasını sağlar |
| فضل | Sınırı aşan gücün yönlendirilmesi | Bir kabın veya ihtiyacın sınırını aşarak dışarı taşan cevherin, başkasına aktarılmak veya üstünlük sağlamak üzere yönlendirilmiş artı değer hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kapta, sofrada veya giyside ihtiyaçtan arta kalan somut fazlalık; kişinin tek bir geniş elbiseyi bedenine dolayıp eteklerini veya ucunu omzuna atarak fazlalığını salması تَفَضُّل ve giysinin arta kalan uzantısı فُضُول |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays bir beytinde evinde rahatça tek bir entariyle dolanan kadının kuşanma biçimini şöyle tasvir eder: وتُضْحِي فَتيتُ المِسْكِ فوقَ فراشها / نَؤومُ الضُّحَى لم تنتطِق عن تفضُّلِ |
| Erken Arapça kullanım | Savaş ganimetleri taksim edildikten sonra arta kalan ve reise ayrılan paya فضول الغنائم denmesi; ayrıca devenin veya atın dizgininin elden sarkan artık ucuna فضل الزمام denilmesi |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Arapça فضل kökü, merkezi Sami dillerinde özellikle artmak, taşmak, arta kalmak ve üstün olmak semantik ekseninde yer alır. İbranicede doğrudan fonetik denklik gösteren p-ṣ-l kökü daha çok yarmak, kabuğunu soymak ve ayırmak çizgisine kayarken, güney Sami ve Arapça sahasında kök, bir sınırın veya dengenin üzerine eklenen somut fazlalık anlamında istikrar kazanmıştır. Süryanice ve Aramicede ihtiyaç fazlası artık ve üstünlük çoğunlukla y-t-r köküyle ifade edilse de, Arapça فضل kökünün fiziksel olarak giysinin sarkması, kabın taşması ve bölüşümden arta kalan pay gibi çöl ve göçebe hayatının doğrudan gözlemlerinden türediği görülür. Bu semantik gelişme, kökün salt soyut bir üstünlük değil, ölçülen ve hesaplanan miktarın üzerindeki her türlü bereketi ve artı değeri kapsayacak şekilde genişlemesini sağlamıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs ve David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | فض kökünden genişleme | Daralan sınırın kırılıp dışarı taşması (فضض, فضو) temelinden bir şeyin ölçüsünden arta kalan paya geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve Arapça ortaklığı | Kuzeybatı Sami dillerindeki ayırma/soyma kökleriyle fonetik yakınlık taşısa da anlamca güney kolunda artı değer ve cömertlik ekseninde özelleşmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik p-t/p-ṣ morfemleri | Yayılma, saçılma ve dışarıya taşma bildiren ilksel morfemlerle tipolojik benzerlik | Muhtemel |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فضل | Anlamlı | Artmak, taşmak, üstün olmak | Bir şeyin sınırını ve ihtiyacını aşan fazlalık, lütuf ve derece üstünlüğü | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| فلض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş altında müstakil bir kök kullanımı kaydedilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| ضفل | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Kullanım dışı veya terk edilmiş dizilişlerdendir | Kur'an'da geçmez |
| ضلف | Anlamlı | Güçlük, kenar, iz sürme | Dağ yolu, sarp kenar veya bir şeyin etrafındaki çetin sınır | Hedef kökle anlam ilişkisi zayıftır; Kur'an'da geçmez |
| لفض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügat geleneğinde bu harf dizilimi mühmel kabul edilir | Kur'an'da geçmez |
| لضف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Bu fonetik dizilim Arapçada kullanılmamıştır | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فضل | Merkez | Fazlalık, lütuf, artı pay | Bir sınırın veya hakkın üzerinde fazladan verilen, arta kalan değer | Hem maddi kazancı hem manevi dereceyi içeren karşılıksız lütuf |
| منن | Komşu | Karşılıksız bağış, nimet verme | Verilen şeyin verenin büyüklüğünü hissettirmesi veya ağır bir lütuf olması | فضل genel artı pay iken منن veriliş biçimindeki ağırlık ve mutlak ihsandır |
| نعم | Komşu | İyilik, refah, hoşa giden rızık | Alıcıda tatlılık, yumuşaklık ve hayat konforu meydana getiren bağış | فضل miktarca artışı ve hak üstünü, نعم ise sağlanan yaşam kalitesini vurgular |
| جود | Komşu | Cömertlik, bolca verme | İsteyene veya hak edene bakılmaksızın kendi doğasından taşarak verme | فضل verideki fazlalık ve fark iken جود failin sınırsız verme ahlakıdır |
| نقص | Zıt | Eksilme, noksanlık, gedik | Belirlenmiş ölçünün veya hakkın altına düşme durumu | فضل fazlalığı ve artıyı, نقص ise azalmayı ve noksanlığı temsil eder |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فضل | Artı değer, lütuf, derece üstünlüğü | İhtiyaç sınırını aşan pay, hak edilenden fazlası ve mertebe farkı | Kesin |
| Latince | Gratia, superfluum, praestantia | Lütuf, ihtiyaç fazlası artık, üstünlük | Gratia ilahi lütuf boyutunu, superfluum artık payı, praestantia ise üstünlüğü karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Grace, surplus, bounty, excellence | Karşılıksız lütuf, artı değer, ihsan | Surplus iktisadi artığı, grace karşılıksız ilahi lütfu, bounty ise bereketi ifade eder | Güçlü |
| Almanca | Gnade, Überschuss, Vorzug | Lütuf, fazlalık/artık, imtiyaz/üstünlük | Überschuss somut fazlalığı ve artığı, Gnade ilahi boyutu, Vorzug üstünlüğü anlatır | Güçlü |
| Fransızca | Grâce, surplus, mérite, prééminence | Lütuf, artı değer, mertebe üstünlüğü | Surplus maddi fazlalığı, grâce karşılıksız bereketi, prééminence derecelenmeyi verir | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lane’s Lexicon ve Wahrig Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَضْلُ اللَّهِ | İlahi lütuf, hidayet ve esirgeme | Azaptan koruma, tövbeyi kabul etme ve hidayete erdirme bağlamları; Bakara 2:64, Nisâ 4:113, Nûr 24:14 |
| فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ | Helal iktisadi kazanç ve ticaret geliri | Hac ibadeti esnasında ticaret yapma ve rızık arama bağlamları; Bakara 2:198, İsrâ 17:12, Cum’a 62:10 |
| فَضَّلْنَا / فَضَّلَ | Peygamberler veya insanlar arası derece üstünlüğü | Risalet mertebeleri, insan türünün üstünlüğü veya rızık dağılımı bağlamları; Bakara 2:253, İsrâ 17:70, Nahl 16:71 |
| ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ | Cennet mükâfatı ve nihai kurtuluş | İman edip salih amel işleyenlere verilecek sınırsız ilahi karşılık; Âl-i İmrân 3:174, Hadîd 57:21 |
| لَا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ | İnsanlar arası fedakarlık, hak fazlasını bağışlama | Aile hukuku, boşanma ve borç ilişkilerinde adaletin ötesine geçip lütufta bulunma; Bakara 2:237 |
| أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ | Tahakküm kurma, üstünlük taslama | İnkarcı kavimlerin peygamberleri siyasi veya toplumsal üstünlük arayışıyla suçlaması; Mü'minûn 23:24 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi fiiller, lütuf ve adalet | Cennete girişin amelin zorunlu karşılığı mı yoksa salt ilahi fazl ile mi olduğu tartışması | Hak edilen zorunlu karşılığın (vücûb alellah) reddi ve karşılıksız ilahi ihsan vurgusu |
| Fıkıh | Aile hukuku ve iktisat | Boşanmada mehir fazlasını bağışlama ve ihtiyaç fazlası malın zekat veya infakı | Adaletin emrettiği asgari çizginin ötesine geçerek gönüllü hak feragatinde bulunma |
| Tefsir | Hiyerarşi ve تفضيل ayetleri | Peygamberlerin veya milletlerin üstün kılınmasının ontolojik mi yoksa işlevsel mi olduğu | Sorumluluk ve kabiliyet artışına dayalı derece farkı |
| Hadis | Rızık, faziletli ameller ve ahlak | İhtiyaç fazlası binek veya suyun yolcuya verilmesi ve amellerin sevap dereceleri | Bencillikten arınarak artan imkânı topluma aktarma yükümlülüğü |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi bağış ve kurtuluş | Lütuf ve inayet | İnsanın sınırlı ameliyle ulaşılamayacak cenneti ve rahmeti karşılıksız tamamlama | Kulun kurtuluşu adalet terazisinin denkliğiyle değil ilahi fazlın bereketiyle gerçekleşir | Kesin |
| İlmi | Bilgi dereceleri ve metodoloji | Fikri ve ilmi üstünlük | Hakikati kavrama ve aktarmada yetenek ve çabaya dayalı ehliyet basamakları | İlmin bazı kullara fazladan verilmesi, diğerlerine rehberlik etme sorumluluğu doğurur | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal düzen ve liderlik | Yetki ve liyakat payı | Toplumun ortak işlerini yürütmek için gereken kabiliyet ve basiret donanımı | Siyasi liderlik ontolojik kast değil, topluma hizmet için emanet edilen işlevsel bir üstünlüktür | Güçlü |
| İktisadi | Artı değer ve bölüşüm | İhtiyaç fazlası sermaye | Temel gereksinimlerden arta kalan sermayenin piyasada dolaşıma sokulması ve infakı | Fazlalık stoklanıp tekel oluşturmak için değil, infak ve ticaretle toplumsal bereketi yaymak içindir | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Pozitif diferansiyel ve artı bakiye | Matematiksel bir denklemde temel dengeyi aşan pozitif fark () veya termodinamikte sisteme dışarıdan eklenen serbest enerji | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Artı değer (surplus value) ve sosyal sermaye | İktisatta maliyet ve temel tüketim sınırının üzerinde üretilen artık; sosyolojide güven ilişkilerinden doğan ilave toplumsal dayanışma kapasitesi | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | فضل kökünün yalnızca metafizik bir lütuf veya seçilmiş kişilere bahşedilen doğuştan bir imtiyaz sayılarak iktisadi ve ahlaki eylem alanından koparılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, hem meşru ticari kazancı (artı değeri), hem hiyerarşik sorumluluk derecelerini, hem de bireylerin adaletin ötesine geçerek sergilediği cömertlik ve bağış ahlakını kapsar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Rızık ve kabiliyet farklarının ilahi bir adaletsizlik veya değişmez bir kast sistemi gibi görülmesi; infak edilmesi gereken artık değerin meşru bir dokunulmazlık zırhına büründürülmesi |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık, ahlak ve iktisat nizamını adalet (denklik) ve fazl (artı ihsan) dengesi üzerine kurduğunu; hayatın yalnızca asgari borç-alacak ilişkisiyle değil, karşılıksız lütuf ve fedakarlıkla ayakta durduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin derecelendirildiği ayetlerde (Bakara 2:253), ticaret ve rızık arayışını teşvik eden hükümlerde (Bakara 2:198, Cum’a 62:10) ve boşanma sonrası fedakarlığı emreden aile hukuku ayetlerinde (Bakara 2:237). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Üstünlüğün soy veya ırk temelli sabit bir imtiyaz olduğu zannını yıkar; üstün kılınmanın (tafdîl) bir övünç değil, ilahi emanet ve sorumluluk artışı olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir kabın, sınırın veya ihtiyacın ötesine taşan artık pay ve giysinin serbestçe sarkan uzantısı.
- Soyut anlamAdaletin belirlediği hak ve denklik sınırının üzerine eklenen ilahi ihsan, iktisadi artı değer ve liyakate dayalı derece farkı.
- Sistematik karşılıkAsgari hak düzenini temsil eden adalet matrisine ilave edilen, dolaşımı ve dayanışmayı sağlayan pozitif girdi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde ulaşılan toplam durumu, mertebeyi veya nimeti; adaletin, zorunlu ihtiyacın veya temel hak edişin oluşturduğu asgari taban çizgisini; ise temel sınırın üzerine eklenen, hak edilenden veya beklenenden fazla olan pozitif fazlalık ve ilahi lütuf payını () temsil eder. Eşitlik, fazlın taban değerin yokluğu değil, onun üzerine inşa edilen ilave bir bereket ve üstünlük katmanı olduğunu sembolize eder.