فضو
ف - ض - و
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 6 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Abandı
Notlarım
Sözlükler(6)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.889 harfباب الضاد والفاء و و ا ي ء معهما
ض ف و، ف ض و، ف و ض، ف ي ض، ض ي ف، و ف ض مستعملات
ضفو:
ضَفَا الشَّعْرُ يَضْفُو أي كُثُرُ.
وشَعْرٌ ضافٍ، وذَنَب ضافٍ، وأنشد قوله: بضافٍ فُوَيْقَ الأرض ليس بأعزَلِ ودِيمةٌ ضافيةٌ تَضْفُو ضَفْواً أي تُخصِبُ الأرضَ.
وفَرَسٌ ضافي العُرْفِ والذَّنَبِ.
وفلان ضافي العَطِيّة أي كثيرة، قال: فجُدْ علينا من جَداكَ الضافي والضَّفْوُ: السَّعَةُ والخيرُ والكَثْرة، وأنشدَ:
اذا
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR478 harfف ض و
أفضيت إليه بشقوري.
وأفضى الساجد بيده إلى الأرض إذا مسها بباطن كفّه.
وأفضيت بفلان: خرجت به إلى الفضاء نحو أصحرت.
قال ذو الرمة: برّاقة الجيد واللبّات واضحة كأنها ظبية أفضى بها لبب واشترى جارية فوجدها مفضاةً: من فضا المكان يفضو فضواً إذا اتسع فهو فاضٍ.
وأفضيته أنا: وسّعته وجعلته فضاء.
وسمعت عدوانيّة تقول: طلبنا الماء في بعض مسائرنا فوقعنا على فضية وهي الحِسى والجمع:
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR4.989 harf: ( و ( *!فَضَا المَكانُ *!فَضَاءً *!وفُضُوًّا ) ، كعُلُوَ : ( اتَّسَعَ ) ، فهو *!فاضٍ ؛ وأَنْشَدَ الأزْهرِي لرُؤْبة :
أَفْرَخَ قَيْضُ بَيْضِها المُنْقاضِ
عَنكُم كِراماً بالمَقام *!الفاضِي ( *!كأَفْضَى ) ؛ ) وهو *!مُفْضٍ ، وأَنْشَدَ ابنُ سِيدَه لثَعْلَبَة بنِ عُبيدٍ العَدَويّ يَصِفُ نخلاً :
شَتَتْ كثَّةَ الأَوْبار لا القُرَّ تتَّقي
ولا الذِّئْبَ يَخْشَى وهْو بالبَلَدِ *!المُفْضي ومنه حديثُ
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR7.830 harfفضو and فضى
فَضَا
1 فَضَا ذ , (M, Msb, K,) aor. يَفْضُو, (M, Msb,) inf. n. فُضُوٌّ (M, Msb, K) and فَضَآءٌ, (M, K,) It (a place) was, or became, wide, or spacious; (M, Msb, K;) as also ↓ افضى; (TA as from the K, in which I do not find it;) the latter occurring in a trad., and expl. in the Nh as signifying it became a فَضَآء [q. v.]. (TA.) ― -b2- [And It was, or became, empty, vacant, or void;
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR94 harfفَضَا
فَضَا U ( n. ac. فَضَآء [ 22A ] , فُضُوّ [ 27 ] ),
a. Was wide, spacious, roomy, vast.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR12.076 harfفضو
فَضَا - يَفْضُو (فَضِيَ - يفْضى) أَفْضَى - يُفْضِيْ
فَضَا - يَفْضُو (فَضِيَ - يفْضى) + المكان أو الشيء أو الكائن: يصبح خالياً فارغاً واسعا ليس فيه شيء من متاع أو حواجز أو موانع، فتتصبح الحركة والطواف فيه دون عائق
ومنه اللفظ العامي: فضي - فاضي: أي ليس عنده شغل أو عائق يمنعه من مشاركة آخر في فعل أو عمل، ومنه كذلك فَضّى المكان
أَفْضَى -
Sîgalar(1)
Mücavir kökler4 mücavir (8 toplam)
Geçtiği ayetler(1)
وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا
AbandıOnu nasıl alırsınız ki; birbirinize karışıp katıldınız. Ve onlar, sizden kuvvetli te’minat aldılar.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فضو |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Nâkıs (son harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | خلط, وصل, مسس |
| Zıt Kök | حجز |
| Çekirdek Özet 1 | Sınırların kalkması, açıklığa çıkma, engelsiz biçimde birbirine dahil olma ve geniş alana yayılma |
| Çekirdek Özet 2 | Karı koca arasındaki en mahrem, aracısız ve engelsiz bedensel ile ruhsal kaynaşma |
| Çekirdek Özet 3 | Mahremiyet perdesinin tamamen kalktığı, geri dönüşü ve inkarı imkânsız hukuki ve ahlaki bağ |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca kaba bir cinsel temas veya fiziksel abanma olarak daraltıp taşıdığı derin mahremiyet, açıklık ve hukuki koruma boyutunu yok saymak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فض | Sınırları ve engelleri kırıp açığa çıkarma, yayma ve dağıtma; فضض kökünde bir bütünü parçalayıp dağıtma ve mührü açma, فضل kökünde sınırını aşarak fazlalaşma ve yayılma, فضح kökünde ise örtüyü kaldırıp açığa dökme anlamı taşır | و | Çekirdeğin taşıdığı açma ve yayma hareketini sert bir parçalanmadan çıkarıp mekânsal bir açıklığa, engelsiz bir genişliğe, mahrem sınırların kalkarak iki tarafın tek bir alanda buluşmasına yöneltmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; açıklık, kenar, dışarı verme | Bir sınırın veya muhafazanın aralanmasını, içte olanın dışarıya doğru açılmasını simgeler |
| ض | Bitki / olta; yan, baskı, yoğunlaşma (imgenin türetme olduğunu belirtir) | Yoğunlaşmış bir basıncın veya sınır duvarının temas noktasını, gövdenin baskısını temsil eder |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, bitiştirme | İki ayrı unsuru birbirine raptetme, kesintisiz bir bağ ve süreklilik kurma hareketidir |
| فضو | Ağız açıklığından doğan geçişin yoğun bir temasla birleşip aradaki bağı kesintisiz kılması | Sınırların ve örtülerin kalkmasıyla iki mahrem alanın birbirine engelsizce raptolması, açıklık ve mutlak yakınlık hareketidir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dağlar veya engeller arasında kalan geniş ve boş düzlük; bir kabın içindekilerin engelsizce birbirine karışması; ayakkabının genişleyip ayağa bol gelmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Zü’r-Rumme bir beytinde geniş ve engelsiz vadiye çıkan ceylan tasvirinde bu kökü kullanmıştır: برّاقة الجيد واللبّات واضحة كأنها ظبية أفضى بها لبب |
| Erken Arapça kullanım | Ru’be b. el-Accâc recezinde ferah ve geniş mekânı nitelemek için فاضٍ kalıbını kullanmıştır: أفرَخَ قيضُ بيضِها المُنقاضِ عنكم كِراماً بالمكان الفاضي |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Esâsü’l-Belâga, Lisânü’l-Arab.
Sami etimolojik katman
Arapça فضو kökü, Sami dil ailesinde genişlik, açıklık, yayılma ve sınırların kalkması matrisiyle bağlantılıdır. Kökün ilk iki konsonantı olan فض ikilisi, Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede kırmak, açmak, ayırmak (karşılaştırınız: İbranice p-ṣ-ṣ / פצץ kökündeki kırma, parçalayıp açma hareketi) ve aralamak kökleriyle fonetik ve semantik bir akrabalık gösterir. Arapçada son harfin zayıf harfe (و) dönüşmesiyle birlikte fiilsel hareket, mekanik bir kırma eyleminden uzamsal bir genişlemeye ve aradaki perdenin kalkarak açıklığa (el-fadâ') çıkılmasına evrilmiştir. Süryanice ve Aramicede de benzer bir açıklık ve ferahlık çağrışımı izlenmekle birlikte, kavramın karı-koca arasındaki aracısız mahremiyet ve örtüsüz temas anlamına yönelik özelleşmesi Klasik Arapçanın semantik derinleşmesinin bir sonucudur.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisânü’l-Arab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | فض çekirdeğinden türeyen nâkıs yapı | Sınırın açılması, kapalılığın giderilip açıklığa çıkılması ve aradaki mesafenin sıfırlanması | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Aramice parçalama, açma ve serbest bırakma kökleri | Kök konsonantlarının sınırları aralama ve mührü açma matrisiyle paralellik taşıması | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik yayılma ve açıklık kökleri | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
Kaynak David Cohen, Brown-Driver-Briggs, Lisânü’l-Arab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فضو | Anlamlı | Genişlik, engelsiz ulaşma | Sınırların kalkması, boşluk, aradaki engellerin kalkarak temasın gerçekleşmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| فوض | Anlamlı | İşi başkasına bırakma, dağılma | Bir işin tasarrufunu aradaki kaydı kaldırarak birine devretme veya insanların başsızca dağılması | Kur'an'da geçer; ortak çekirdek serbest bırakma ve yayma |
| ضفو | Anlamlı | Bollaşma, örtme | Elbisenin veya nimetin bedeni aşacak şekilde bol ve uzun olması | Kur'an'da geçmez; genişlik ve yayılma yönüyle ortak |
| ضوف | Anlamlı | Yanaşma, sığınma | Bir şeye yaklaşma, yönelme ve yanına katılma | Kur'an'da geçmez; ضيف ile yakınlık taşır |
| وفض | Anlamlı | Acele etme, dikili taş | Hızlıca koşup yönelme; putların dikildiği mahal veya ok torbası | Kur'an'da geçer; yönelme ve hareket bağı |
| وضف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel sayılmıştır |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فضو | Merkez | Engelsiz temas ve mahremiyet | Aradaki her türlü örtü, engel ve mesafenin kalkarak doğrudan birbirinin alanına dahil olma | Mekânsal genişlik ve mutlak aracısızlık esastır |
| خلط | Komşu | Birbirine karışma | Ayrı unsurların bir araya gelip ayırt edilemez şekilde harmanlanması | Maddi unsurların terkip oluşturmasını ifade eder, mahremiyet şart değildir |
| وصل | Komşu | Ulaşma ve kavuşma | İki ayrı uç arasında irtibat kurularak mesafenin giderilmesi | Sadece bağın kurulmasını anlatır, iç içe geçme ve örtünün kalkması zorunlu değildir |
| مسس | Komşu | Dokunma ve temas | İki cismin yüzeylerinin birbirine değmesi | En zayıf ve yüzeysel teması ifade eder, derin mahrem paylaşımı içermez |
| حجز | Zıt | Araya engel koyma | İki şey arasına set çekip birbirine geçişi ve teması kesin olarak engelleme | Sınırların korunması, temasın ve karışmanın engellenmesi halidir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فضو | Sınırların kalkması, engelsiz temas | Mahremiyet perdesinin kalkarak iki tarafın tek bir alanda aracısız birleşmesi | Kesin |
| Latince | Intimare, communicare | Mahrem kılmak, paylaşmak | Sınırların kaldırılarak en içsel olanın paylaşılmasını karşılar ancak mekânsal açıklık boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Intimate communion, disclose | Mahrem yakınlık kurma, açılma | Bütün sır ve örtülerin kalkıp birbirine dahil olmasını karşılar; kaba temas kelimelerinden çok daha geniştir | Güçlü |
| Almanca | Zueinander eingehen, sich öffnen | Birbirine dahil olma, açılma | İki varlığın aradaki mesafeyi kaldırıp birbirinin mahrem alanına geçişini ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | S'unir intimement, accéder à l'intimité | Mahremiyetine nüfuz etmek | Karşılıklı kapalılığın giderilip birbiriyle bütünleşmesini karşılar | Güçlü |
Kaynak Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary, Gesenius.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ | Karı kocanın birbirine aracısız açılması, en derin bedensel ve ruhsal mahremiyetin gerçekleşmesi | Evlilik akdinin kurulmasından sonra aradaki engellerin tamamen kalkması ve mehrin geri alınamayacağını bildiren hukuki bağlam (Nisâ 4:21) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kök kelami bir kavram veya tartışma terimi olarak yer almaz |
| Fıkıh | Nikâh, mehir ve halvet | Mehrin tamamına hak kazanmayı sağlayan hakiki veya hükmi halvetin mahiyeti | Cinsel birleşme olsun ya da olmasın, aradaki mahremiyet perdesinin tamamen kalkması ve engelsiz baş başa kalma durumu |
| Tefsir | Nisâ 4:21 tefsiri | Ayetteki fiilin yalnızca cima mı yoksa genel anlamda sırdaşlık, mahremiyet ve örtüsüz temas mı olduğu | Kaba bir cinsel fiilden ziyade, evliliğin getirdiği tüm örtülerin kalkması ve tarafların birbirine teslimiyeti |
| Hadis | Namaz ve rüku/secde adapları | Secdeye varırken elin ayasının araya engel girmeksizin yere doğrudan değmesi | El ayasının yere tam ve engelsiz biçimde temas etmesini anlatan fiziksel netlik |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kul-Yaratıcı veya eşler arası ahlak | Şeffaflık ve mahremiyet | Aradaki tüm yapay engelleri kaldırma | Hiçbir gizlinin kalmadığı, içten ve aracısız teslimiyet hali | Güçlü |
| İlmi | Bilgiye erişim ve kavrayış | Aralıksız nüfuz etme | Örtülü olanı açığa çıkarma | Zihnin nesneyle aradaki perdeleri kaldırarak doğrudan hakikate temas etmesi | Muhtemel |
| Siyasi | Yönetim ve halk ilişkisi | Doğrudan temas ve engelsizlik | Bürokratik bariyerleri aşma | Yöneten ile yönetilen arasındaki perdelerin kalkıp aracısız iletişimin kurulması | Muhtemel |
| İktisadi | Hak ediş ve mehir hukuku | İade edilemez hak sahipliği | Karşılıksız geri alımı engelleme | Mahremiyetin gerçekleşmesiyle birlikte ekonomik mükellefiyetin kesinleşmesi | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Açık küme ve geçirgen zar (ozmoz) | İki kompartıman arasındaki bariyerin kalkarak basınç veya madde yoğunluğunun engelsizce birbirine karışması ve ortak bir alan oluşturması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Radikal mahremiyet ve güven bağı (psikoloji/hukuk) | Bireyin savunma mekanizmalarını tamamen indirerek bir diğerine kendi mahrem alanını açması ve bu açıklığın yarattığı geri dönülmez hukuki sorumluluk | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Fiili sadece kaba bir bedensel temas, cinsel ilişki veya fiziksel bir 'abanma' olarak daraltmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Karı koca arasındaki örtülerin, sırların, çekincelerin ve mesafelerin tamamen kalktığı, ruhsal ve bedensel bütünleşmeyi kapsayan nihai mahrem açıklık |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Nisâ 4:21'deki ilahi uyarının taşıdığı ahlaki ağırlığı ve hukuki zimmeti basitleştirip, mehrin hak edilişini sadece mekanik bir fiile indirgemek; evliliğin getirdiği ahlaki güven sözleşmesini hiçe saymak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Evlilik ilişkisinin mahiyetini kuru bir mülkiyet veya salt fiziksel faydalanma kalıbından çıkarıp, aradaki tüm perdelerin kalktığı kutsal bir mahremiyet ve açıklık bağı olarak tanımladığı için kritiktir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Aile hukuku, mehir hakları, kadınların haklarının korunması ve boşanma adabını düzenleyen ahkâm ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Nikâhı yalnızca ticari bir sözleşme veya kadına verilen mehri basit bir bedel gibi gören anlayışı yıkar; eşlerin birbirine açılmasının geri dönüşsüz bir emanet doğurduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamİki alan veya varlık arasındaki engellerin, duvarların ve örtülerin kalkmasıyla geniş bir açıklığa çıkılması, sınırların belirsizleşerek engelsiz temasın ve karışmanın meydana gelmesi.
- Soyut anlamTarafların tüm koruma kalkanlarını ve mahremiyet örtülerini kaldırarak birbirlerine mutlak güven içinde açılmaları, bu açıklığın sonucunda geri alınamaz bir hukuki hak ve ahlaki sorumluluğun doğması.
- Sistematik karşılıkBir sistemde iki ayrı alt birim arasındaki yalıtıcı sınırın () sıfırlanmasıyla (), mahrem alanların tek bir ortak uzayda () birleşmesi ve bu durumun geri çevrilemez bir ahit () doğurması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde ve eşleri, ve bu tarafların mahremiyet sınırlarını temsil eder. İki taraf arasındaki sınır fonksiyonu ortadan kalktığında (), taraflar arasındaki mesafe ve engel sıfıra iner (). Bu engelsiz ve aracısız açılma eylemi (), taraflar arasındaki hak ve hukuk aktarımının geri döndürülemez biçimde kesinleşmesini () zorunlu kılar.