صلح
ص - ل - ح
KÖK- 180 geçiş
- 170 ayet
- 41 sîga
- 13 sözlük
Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir. Bugün bu kelimenin aldığı mana uygunluk anlamındadır. Bir somun civataya geçiyorsa o somun o civataya salihtir deriz. Burada uygun olan işleri yapmak anlamına gelmektedir. Dişi çoğul kullanılmıştır. Bu çoğul sayıca çoğulu değil de, sistematik çoğulu ifade eder. Topluluklarda herkes ayrı ayrı işler yapar, sonunda o işler birbirini tamamlar ve bir bütün olur. Kişiler kendi hür iradeleri ile iş yapacaklar, kendi çıkarlarını düşünecekler, bunun yanında başkalarının da çıkarlarını ve onlarla uygunluğunu da hesaba katacaklar. Böyle amele salih amel denmektedir. Dayanışma ve işbölümü esasına dayanan çalışmaları yapan topluluklar ancak çöküntüden kurtulmuş olur. Böylece topluluğun temel iki unsuru ifade edilmiş oluyor.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir. Bugün bu kelimenin aldığı mana uygunluk anlamındadır. Bir somun civataya geçiyorsa o somun o civataya salihtir deriz. Burada uygun olan işleri yapmak anlamına gelmektedir. Dişi çoğul kullanılmıştır. Bu çoğul sayıca çoğulu değil de, sistematik çoğulu ifade eder. Topluluklarda herkes ayrı ayrı işler yapar, sonunda o işler birbirini tamamlar ve bir bütün olur. Kişiler kendi hür iradeleri ile iş yapacaklar, kendi çıkarlarını düşünecekler, bunun yanında başkalarının da çıkarlarını ve onlarla uygunluğunu da hesaba katacaklar. Böyle amele salih amel denmektedir. Dayanışma ve işbölümü esasına dayanan çalışmaları yapan topluluklar ancak çöküntüden kurtulmuş olur. Böylece topluluğun temel iki unsuru ifade edilmiş oluyor.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.215 harfباب الحاء والصاد واللام معهما
ح ص ل، ص ل ح، ل ح ص، ص ح ل مستعملات
حصل:
حَصَلَ يحصُل حُصُولاً: أي بَقِيَ وثَبَتَ وذَهَبَ ما سِواهُ من حِسابٍ أو عَمَلٍ ونحوه فهو حاصل. والتحصيلُ: تَمييز ما يحصُل. والأسمُ: الحَصليةُ، قال لبيد:
وكلُّ امرئٍ يَوماً سيَعلَم سَعْـيَه إذا حُصِّلَتْ عند الإِله الحصائل
ويُرَوى: إذا كُشِّفَت عند الإِله. وحَوْصَلةُ الطائر: معرُوف. والحَوْصلةُ: طَيْرٌ أعظَمُ من طَيْر
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR343 harfالصَلاحُ: ضدّ الفساد. تقول: صَلَح الشيءُ يَصْلُح صُلوحاً. قال الفراء: وحكى أصحابُنا صَلُح أيضاً بالضم. وهذا الشيءُ يَصْلُح لك، أي هو من بابِتك. والصِلاح بكسر الصاد: المَصالحة، والاسم الصُلْح، يذكّر ويؤنّث. وقد اصْطَلَحا وتصالَحا واصَّالحا أيضاً مشدّدة الصاد. والإصلاح: نقيض الإفْساد. والمَصْلَحة: واحدة المصالح. والاسْتِصْلاحُ: نقيض الاستفساد.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR3.986 harfح ص ل
حصل ، لحص ، صلح ، صحل : مستعملة .
حصل : قال الليث : تقول : حَصَلَ الشيءُ يحصلُ حُصولاً ، قال : والحاصِل من كل شيءٍ : ما بقي وثبَتَ وذهب ما سواه يكون من الحساب والأعمال ونحوِها . والتحصيل : تمييز ما يَحصُل ، والاسم الحَصِيلَةُ . وقال لبيد : وكل امرىءٍ يَوْماً سَيُعْلم سَعْيُه إذا حُصِّلت عند الإله الحصائِلُ وقال الفرّاء في قوله تعالى : ( ? لْقُبُورِ وَحُصِّلَ مَا فِى ? لصُّدُورِ ) (
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR10.247 harf(باب الصاد واللام وما يثلثهما)
(صلم) الصاد واللام والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على قطع واستئصال. يقال صَلَمَ أُذُنَه، إذا استأصَلها. واصْطُلِمَت الأُذُن. أنشد الفرّاء:
مثل النَّعامةِ كانت وهي سالمةٌ *** أذْنَاءَ حتَّى زَهَاهَا الحَيْنُ والجُبُنُ([1])جاءت لتشرِيَ قَرناً أو تعوِّضَه *** والدّهر فيه رَبَاحُ البيع والغَبَنُ
فقيل أُذْناكِ ظَلْمٌ ثُمّت اصطُلِمَتْ *** إلى الصِّماخ فلا قَرْنٌ ولا أُذُنُ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR936 harf- الصلاح: ضد الفساد، وهما مختصان في أكثر الاستعمال بالأفعال، وقوبل في القرآن تارة بالفساد، وتارة بالسيئة. قال تعالى: ﴿خلطوا عملا صالحا وآخر سيئا﴾ [التوبة/102]، ﴿ولا تفسدوا في الأرض بعد إصلاحها﴾ [الأعراف /56]، ﴿والذين آمنوا وعملوا الصالحات﴾ [البقرة/82]، في مواضع كثيرة. والصلح يختص بإزالة النفار بين الناس، يقال منه: اصطلحوا وتصالحوا، قال: ﴿أن يصلحا بينهما صلحا والصلح خير﴾ [النساء/128]، {وإن تصلحوا
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR904 harfص ل ح
صلحت حال فلان وهو على حال صالحة.
وأتتني صالحة من فلان.
ولا تعد صالحاته وحسناته.
قال الحطيئة: كيف الهجاء وما تنفك صالحة من آل لأم بظهر الغيب تأتيني وصلح الأمر وأصلحته وأصلحت النعل وأصلح الله تعالى الأمير وأصلح الله تعالى في ذريته وماله وسعى في إصلاح ذات البين.
وأمر الله تعالى ونهى لاستصلاح العباد.
وصلح فلان بعد الفساد.
وصالح العدو ووقع بينهما الصلح.
وصالحه على كذا
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR2.172 harfالصَّلاح: ضدّ الفساد؛ صَلَح يَصْلَحُ ويَصْلُح صَلاحاً وصُلُوحاً؛ وأَنشد أَبو زيد:
فكيفَ بإِطْراقي إِذا ما شَتَمْتَني؟
وما بعدَ شَتْمِ الوالِدَيْنِ صُلُوحُ
وهو صالح وصَلِيحٌ، الأَخيرة عن ابن الأَعرابي، والجمع صُلَحاءُ وصُلُوحٌ؛ وصَلُح: كصَلَح، قال ابن دريد: وليس صَلُحَ بثَبَت. ورجل صالح في نفسه من قوم صُلَحاء ومُصْلِح في أَعماله وأُموره، وقد أَصْلَحه الله، وربما كَنَوْا بالصالح عن الشيء الذي هو
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR337 harf* ص ل ح * * الصَّلاحُ * ضد الفساد وبابه دخل ونقل الفراء صلُح أيضا بالضم وهذا يصلح لك أي هو من بابتك و * الصِّلاَحُ * بالكسر مصدر * المُصالَحةِ * والاسم * الصُّلْحُ * يُذكر ويُؤنث وقد * اصْطَلَحا * و * تَصالَحا * و * اصَّالَحا * بتشديد الصاد و * الإصْلاحُ * ضد الإفساد و * المَصْلَحةُ * واحدة * المَصالِح * و * الاسْتِصلاحُ * ضد الاستفساد
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR3.762 harfالصلاح: ضد الفساد -وقد يوصف به آحاد الأمة، ولا يوصف به الأنبياء والرسل عليهم السلام. قال شيخنا: وخالف في ذلك السبكي وصحح أنهم يوصفون به، وهو الذي صححه جماعة، ونقله الشهاب في مواضع من شرح الشفاء- كالصلوح ، بالضم. وأنشد أبو زيد:
فكيف بأطرافي إذا ما شتمتني وما بعد شتم الوالدين صلوح
وقد صلح كمنع ، وهي أفصح، لأنها على القياس، وقد أهملها الجوهري، وكرم ،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR11.667 harfصَلَحَ
1 صَلَحَ ذ , (S, Mgh, Msb, &c.,) aor. صَلُحَ , (S, MA, Mgh, Msb,) the well-known form, though omitted in the K, (TA,) and صَلَحَ , (MA, K, Msb,) [said by some to be] the more chaste, because agreeable with analogy, (TA,) [but the former is the more common,] inf. n. صُلُوحٌ (S, MA, Mgh, Msb, K * [in the CK الصَّلُوح is erroneously put for الصُّلُوح]) and صَلَاحٌ (S, * MA, Mgh, Msb, K *) and
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.791 harfصَلَُحَ
صَلَُحَ A , U ( n. ac. صَلَاْح 22 , صَلَاْحَة 22t , صُلُوْح 27 ),
a. Was good, sound; was virtuous, upright, honest.
b. [ La ], Suited, was suitable for, to.
صَاْلَحَ
صَاْلَحَ III ,
a. Became reconciled, made peace with.
b. [ acc. & 'Ala ], Came to an understanding with..... about.
أَصْلَحَ
أَصْلَحَ IV ,
a. Arranged, adjusted; made, set right, rectified, corrected; redressed;
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR34.229 harfصلح
صَلَحَ - يَصْلُحُ (صَلَحَ - يَصْلَحُ) - صُلْح - صَالِح - صَالِحُوْن - صَالِحَة - صَالِحَات - أَصْلَحَ - يُصْلِحُ - إِصْلاح - مُصْلِح - مُصْلِحُوْن - صَالِح (النبي عليه السلام)
صَلَحَ - يَصْلُحُ (صَلَحَ - يَصْلَحُ) + الكائن: ضد: فسد - يفسد: يكون مفيداً نافعاً: يكون فعله وعمله مطابقاً للمراد من بنائه وخلقه وتكوينه، وكذلك يكون بناؤه وخلقه
Sîgalar(41)
- الصَّالِحَاتِUyumlular(الْفَاعِلَاتِ)×59
- صَالِحًاUyumlu(فَاعِلًا)×36
- الصَّالِحِينَUyumlular(الْفَاعِلِينَ)×19
- وَأَصْلَحَVe uyumlu yaptı(وَأَفْعَلَ)×6
- وَأَصْلَحُواVe uyumlu yaptılar(وَأَفْعَلُوا)×5
- الصَّالِحُونَUyumlular(الْفَاعِلُونَ)×3
- صَالِحِينَUyumlular(فَاعِلِينَ)×3
- فَأَصْلِحُواÖyleyse uyumlu yapın(فَأَفْعِلُوا)×3
- إِصْلَاحًاUyumlu yapmak(إِفْعَالًا)×2
- إِصْلَاحِهَاOnu uyumlu yapmak(اِفْعَالِهَا)×2
Mücavir kökler167 mücavir (453 toplam)
- عمل
93 ortak ayet · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
- أمن
82 ortak ayet · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
- أجر
25 ortak ayet · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
- توب
17 ortak ayet · Eveye yuva demektir
- دخل
20 ortak ayet · Dahl: Kuytu yer demektir
- تحت
14 ortak ayet · Ayağın alt tarafı demektir
- جنن
25 ortak ayet · Bahçe demektir
- جري
12 ortak ayet · Cariye yelkenli sandal demektir
- غفر
21 ortak ayet · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
- حسن
19 ortak ayet · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
- سوأ
16 ortak ayet · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
- فسد
9 ortak ayet · Fesad “Visad” yıkılmış uzanmış ağaç parçası, yastık…
Geçtiği ayetler(170)
وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ كُلَّمَا …
Uyumlularİman eden, salih ameller işleyenlere; altından ırmaklar akan cennetlerin kendileri için olduğunu müjdele. Onlara ne zaman bunlardan bir meyve rızık olarak verilirse bu, evvelce rızıklandığımız şeydi, derler. Onlara birbirine benzeyen (böyle nimetler) verilecek. Onlar için orada temiz eşler de vardır. Hem onlar orada temelli kalıcıdırlar.
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ
Uyumlularİman edip, salih ameller işleyenler; işte onlar cennetliklerdir. Onlar orada temelli kalıcıdırlar.
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ
Uyumlularİman edip salih amel işleyenlerin, namaz kılıp zekat verenlerin Rabbları katında mükafaatları vardır. Onlar için korku yoktur ve üzülecek de değillerdir.
وَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ
Uyumlularİman edip salih amel işleyenlere gelince; onların mükafaatları ödenecektir. Ve Allah, zalimleri sevmez.
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا لَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَنُدْخِلُهُمْ ظِلًّا ظَلِيلًا
Uyumlularİman edip salih amel işleyenleri; içinde ebedi kalacakları, altından ırmaklar akan cennetlere koyacağız. Onlara orada tertemiz eşler vardır. Onları koyu bir gölgeye sokacağız.
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا
Uyumlularİman edip salih ameller işleyenlere gelince; Biz, onları altlarından ırmaklar akan cennetlere koyacağız. İşte Allah’ın gerçek vaadi. Allah’dan daha doğru sözlü kim olabilir?
وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلَا يُظْلَمُونَ نَقِيرًا
UyumlularErkek veya kadın her kim ki; mü’min olarak salih amel işlerse cennete girer. Ve kendilerine zerre kadar zulmedilmez.
فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَأَمَّا الَّذِينَ اسْتَنْكَفُوا …
Uyumlularİman edip salih ameller işleyenlere gelince; onlara mükafatlarını ödeyecek ve daha fazlasını da ihsan edecektir. Kulluk etmekten çekinenleri ve büyüklük taslayanları elem verici bir azaba uğratacaktır. Onlar, kendilerine Allah’tan başka bir dost ve yardımcı bulamazlar.
وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ
UyumlularAllah; iman edenlere ve salih amel işleyenlere, mağfiret ve büyük bir ecir vaadetmiştir.
لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا إِذَا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا …
Uyumlularİman edip salih amel işleyenler, sakınırlar, inanırlar ve salih amel işlerlerse; sonra sakınır ve ihsan ederlerse; daha önce tatmış olduklarından dolayı bir sorumluluk yoktur. Allah, ihsan edenleri sever.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صلح |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حسن, خير, برر, عدل |
| Zıt Kök | فسد |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin bozulma, çürüme ve dağılmadan uzak kalarak amacına, yerine ve sistemine tam uygun, elverişli ve işler durumda bulunması |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın ve çevresinin yaratılış gayesine uygun bir düzen içinde bulunması, fesadın giderilmesi, fertler ve topluluklar arası uyumun ve adaletin tesisi |
| Çekirdek Özet 3 | Bütün parçaların birbiriyle kenetlendiği, karşılıklı hak ve işbölümüne dayanan, fonksiyonel ve sürdürülebilir bir nizamın inşası |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca soyut, içsel ve bireysel bir ahlaki dindarlık veya edilgen bir iyilik olarak daraltılıp; yapıcı, onarıcı, işlevsel ve toplumsal nizam kurucu boyutunun göz ardı edilmesi |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صل | Katılık, dayanıklılık, kıvamını bulma, sert ve oturmuş bir yapıya kavuşma; nitekim صلب kökünde omurga ve sertlik, صلد kökünde pürüzsüz sert taş, صلصل kökünde kuruyup tınlayan balçık, صلو ve صلي köklerinde ise ateşte pişerek kıvama erme ve bağlanma anlamları mevcuttur. | ح | Çit ve sınır imgesi taşıyan harfin eklenmesiyle katılık ve dayanıklılık anlamı, bir sınır içinde korunma, bozulmaya karşı direnç kazanma, fonksiyonel sağlamlık ve başkasıyla uyuşup bir araya gelerek bütünleşme niteliğine dönüşmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | Olta, bitki | Bir amaca yönelerek yakalama, kenetlenme, odaklanma ve sıkıca tutunma hareketi. |
| ل | Çoban değneği, üvendire | İdare etme, doğru istikamete sevk etme, boyunduruk veya kural altına alma, bağlama. |
| ح | Çit, duvar | Dış etkenlere karşı koruma, çevirme, sınır çekerek emniyete alma ve muhafaza etme. |
| صلح | Bir amaca odaklanıp sevk edilerek koruma altına alınma | Bir nesnenin veya durumun hedef doğrultusunda kontrol edilip sınırlandırılarak bozulmadan, işlevini yapacak sağlamlıkta tutulması ve uygunluğa ulaştırılması hareketi. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir aletin, nesnenin veya binek hayvanının işe yarar, tam fonksiyonel, amacına ve yerine elverişli halde bulunması; nitekim devenin bakımının iyi yapılıp iş görecek hale getirilmesine ve ayakkabının yırtığının onarılıp giyilebilir kılınmasına bu kök kullanılmıştır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi Ebu Züeyb el-Hüzelî’ye de nispet edilen beyitte, ana babaya hakaretten sonra artık hiçbir düzelmenin, bağların uyuşmasının ve işlerin yoluna girmesinin mümkün olamayacağı ifade edilirken kökün mastarı kullanılmıştır: فكيف بإطراقي إذا ما شتمتني / وما بعد شتم الوالدين صلوح |
| Erken Arapça kullanım | İslâm öncesi ve erken İslâmî dönemde kabileler arasındaki çatışmaları sonlandırıp anlaşma ve barış düzeni kurma eylemi için kullanılmış; ayrıca şair Hutay’e bir beytinde Âl-i Le’m kabilesinden gıyabında kendisine ulaşan iyilik, yararlılık ve ihsanı anlatırken bu kökün tekil ismini zikretmiştir: كيف الهجاء وما تنفك صالحة / من آل لأم بظهر الغيب تأتيني |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesi genelinde kök, temelde bir amaca uygun olma, iyi işleme, başarı sağlama, uygunluk ve barış yönünde gelişmiştir. İbranicede צָלַח kökü bir işi başarmak, amacına ulaşmak, pürüzsüzce ilerlemek ve uygun gelmek anlamlarına gelirken; Ârâmîce ve Süryanicede ܨܠܰܚ biçimi benzer şekilde yararlı olma, talihin yaver gitmesi ve hedefe ulaşma sahasını gösterir. Arapçada ise kök, somut düzlemdeki aletin veya durumun bozulmamışlığı ve amacına tam oturması fikrinden hareketle, fesadın zıddı olan kapsamlı bir ontolojik ve ahlaki intizam, onarım ve toplumsal barış kavramına dönüşmüştür. Fonetik olarak Sami kök matrisindeki ص-ل-ح dizilimi, düzenin bozulmaya galebe çalmasını ve varlığın kendine takdir edilen işlevi yerine getirebilecek sıhhat ve uyum düzeyini temsil eder.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith ve David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | صلح fiili ve türevleri | Fesadın karşıtı olarak bozukluğun giderilmesi, bir şeyin elverişli kılınması, aradaki kırgınlığın kaldırılıp barış yapılması. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice צָלַח ve Süryanice ܨܠܰܚ | Amaca ulaşma, başarılı olma, uygun düşme ve engelleri aşarak işlerliğini sürdürme anlam alanı. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Güney Arapça ve Habeşçe kök paralelleri | Toplumsal uzlaşı, hakların teslimi ile sağlanan barış ve uygunluk durumları. | Güçlü |
Kaynak Brown-Driver-Briggs ve Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صلح | Anlamlı | Elverişli ve uyumlu olma | Bozulmanın zıddı olarak işe yarar, tam ve barışık halde bulunma. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| صحل | Anlamlı | Seste çatallanma ve kısıklık | Sesin tabiiliğinin bozulması, boğazdaki kuruluk sebebiyle pürüzlü çıkması. | Kur'an'da geçmez; hedef kökteki uyum ve düzgünlüğün ses bağlamındaki zıddı sayılabilir. |
| لصح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiş ve kullanım alanı kaydedilmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| لحص | Anlamlı | İnceleyip açıklığa kavuşturma | Bir haberi veya meseleyi didik didik edip parça parça ayırarak netleştirme, dar boğaz. | Kur'an'da geçmez; tahlil ve parçaları açığa çıkarma ile ilgilidir. |
| حصل | Anlamlı | Meydana çıkma, toplanma | Bir sürecin sonunda geriye kalan netice, ürünün toplanması, özün belirmesi. | Kur'an'da geçer; amellerin içyüzünün toplanıp açığa çıkması bağlamındadır. |
| حلص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügat geleneğinde mühmel kabul edilmiş, yerleşik bir kök türetimi bulunmamaktadır. | Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صلح | Merkez | Uygunluk ve işlerlik | Bir varlığın veya amelin sistemik gayesine tam uyumlu, bozulmamış ve onarıcı olması. | Sistemin parçalarının birbirine tam oturması ve fonksiyonunu yerine getirmesidir. |
| حسن | Komşu | Güzellik ve iyilik | صلح işlevsel uyum ve sağlamlığı, حسن ise estetik mükemmelliği ve gönül hoşluğu doğuran niteliği öne çıkarır. | Yapılan işin hem özünde hem dış görünüşünde kusursuz ve sevimli olması. |
| خير | Komşu | Tercihe şayan üstünlük | صلح fesattan uzaklığı ve yapısal sıhhati, خير ise başkalarına fayda sağlayan mutlak veya izafi üstünlüğü bildirir. | İki veya daha çok durum arasından faydası en yüksek olanın seçilmesi. |
| برر | Komşu | Geniş kapsamlı sadakat ve itaat | صلح fonksiyonel ve pratik tamlığı, برر ise derin bir vefa, adanmışlık ve gönüllü itaati ifade eder. | Yaratıcıya ve yaratılmışlara karşı vazifelerin gönül genişliğiyle ifası. |
| عدل | Komşu | Denge ve eşitlik | صلح nizama uyumu ve çatışmanın izalesini, عدل ise terazinin tam denk tutulmasını ve hakkın teslimini hedefler. | Her şeye hakkı olan yerin verilmesi ve aşırılıktan kaçınılması. |
| فسد | Zıt | Bozulma ve kokuşma | صلح nizamı koruyup işler kılarken, فسد parçaların dengesini yitirip sistemin çökmesi ve işe yaramaz hale gelmesidir. | Çürüme, kokuşma, nizamın dağılması ve faydanın zarara dönüşmesi durumu. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صلح | Fesadın karşıtı, uygunluk, barış | Maddi ve manevi her alanda bozulmanın giderilmesi, işlevsellik ve ahenk. | Kesin |
| Latince | Aptitudo, Reconciliatio, Sanitas | Uygunluk, uzlaşma, sıhhat | Aptitudo tam uyumu, reconciliatio ihtilafın kaldırılmasını karşılar; ontolojik boyutu eksik bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | Righteousness, Reconciliation, Fitness | Doğruluk, uzlaşma, elverişlilik | Righteousness ahlaki yönü, fitness yapısal uygunluğu verir; kökün tek kelimede birleştirdiği onarıcılık tam karşılanamaz. | Güçlü |
| Almanca | Rechtschaffenheit, Versöhnung, Tauglichkeit | Dürüstlük, barışma, işe yararlık | Tauglichkeit nesnenin amaca uygunluğunu, Versöhnung toplumsal barışı verir; kelimeler parçalıdır. | Güçlü |
| Fransızca | Intégrité, Réconciliation, Aptitude | Bütünlük, uzlaşma, kabiliyet | Intégrité bozulmamışlığı, aptitude elverişliliği anlatır; ilahi nizamla örtüşme boyutunu bütünüyle kapsamaz. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الصَّالِحَاتِ | Sisteme uygun ve yapıcı eylemler | İman ile birlikte anılan, bireysel ve toplumsal nizamı inşa eden bütün yapıcı faaliyetler (Bakara 2:25, Kehf 18:46, Secde 32:19). |
| صَالِحًا | Fesattan arınmış, doğru ve yerinde amel | Kişinin yaratılış gayesine ve ilahi rızaya uygun düşen pratik eylemleri (Bakara 2:62, Kehf 18:110, Talâk 65:11). |
| الصَّالِحِينَ | Fıtratı bozulmamış, uyumlu şahsiyetler | Peygamberlerin ve kamil müminlerin ilahi nizamla bütünleşmiş şahsiyet vasfı (Bakara 2:130, A'râf 7:196, Kasas 28:27). |
| وَأَصْلَحَ / أَصْلَحُوا | Bozukluğu gidermek, onarmak, tövbe ile düzelmek | Hata, günah veya nifaktan sonra durumu ıslah edip fıtrata dönme bağlamı (Mâide 5:39, En'âm 6:54, Nûr 24:5). |
| فَأَصْلِحُوا / إِصْلَاحٌ | Taraflar arasını bulmak, barıştırmak | Aile içi veya mümin topluluklar arasındaki ihtilafı adaletle çözüp barış sağlama bağlamı (Bakara 2:220, Nisâ 4:35, Hucurât 49:9). |
| إِصْلَاحِهَا | Yeryüzünün doğal ve ilahi dengesi | Kâinatın kurulu mizanının bozulmaması, ekolojik ve toplumsal fesadın yasaklanması bağlamı (A'râf 7:56, A'râf 7:85). |
| صَالِحٌ | Özel isim | Semûd kavmine gönderilen peygamberin ismi (Tevbe 9:120, Hûd 11:89, Şuarâ 26:142). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Aslah nazariyesi ve kulun fiilleri | Allah Teâlâ'nın kulları için en uygun olanı (aslah) yaratmasının vacip olup olmadığı tartışması; Mu'tezile ile Ehl-i Sünnet arasındaki ayrışma. | Yaratılışta ve ilahi fiillerde hikmete uygunluk, en yüksek fayda ve maslahat kavramı üzerine daralma. |
| Fıkıh | Sulh akdi ve maslahat-ı mürsele | Çekişmeyi sona erdiren sulh sözleşmesi, aile hukukunda ıslah girişimleri ve hükümlerin gayesi olan maslahatın tespiti. | Hukuki uyuşmazlıkların giderilmesi, kamu yararının korunması ve fesadın defedilmesi. |
| Tefsir | Salih amel ve arzın ıslahı | İman ile amel-i salih arasındaki ayrılmaz bağ; yeryüzünde fesat çıkarmanın zıddı olarak ıslahın sınırları. | Müminin aktif iyiliği, nizamı tahrip etmekten kaçınması ve amellerin ilahi ölçülere tam uyması. |
| Hadis | Islah-ı zâtü'l-beyn | İnsanların arasını düzeltmenin nafile ibadetlerden üstün tutulması, kalplerin ve amellerin fesattan arındırılması. | Toplumsal dokuyu bir arada tutan ilişkiler ağının tamiri ve ahlaki sıhhat. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Fıtrat ve ibadet nizamı | Salih amel ve takva | Kulun varoluş amacıyla ilahi irade arasındaki tam mutabakatı temin etme | İmanın amelle somutlaşması, ibadetlerin kulun nefsinde ve toplumda fesadı önleyici bir kalkan olması. | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve bilginin doğrulanması | Maslahat ve isabetlilik | Verinin, teorinin ve uygulamanın hakikate ve insan fıtratına uygunluğu | Bilginin tahrip edici değil, varlığı ve tabiatı koruyucu, imar edici amaçlarla üretilip kullanılması. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal barış ve adalet | Sulh ve adil nizam | İhtilafların çatışmaya dönüşmeden çözülmesi, anarşi ve fesadın engellenmesi | Yöneticilerin ve tebaanın ortak faydayı gözeterek adaleti işletmesi, kamusal barışın sürekli tahkimi. | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet, işbölümü ve piyasa | Dayanışma ve üretim dengesi | Kaynakların israf edilmeden, birbirini tamamlayan işbölümü içinde verimli kullanımı | Piyasada hile ve tekelleşmenin önlenmesi, bir somunun cıvataya uyması gibi mesleklerin birbirini tamamlaması. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fonksiyonel optimizasyon ve homeostazis | Biyolojik sistemlerde organizmanın iç dengesini koruyarak dış tehditlere karşı hayatiyetini sürdürmesi; mühendislikte parçaların tolerans sınırları içinde birbirine tam oturarak mekanizmanın sıfır sürtünmeyle çalışması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal denge ve pozitif işlevselcilik | Toplumun alt sistemlerinin (hukuk, ekonomi, aile) birbirini dışlamadan, dayanışma ve rol paylaşımı içinde bütünleşerek anomi ve çatışmayı asgariye indirmesi. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Salih ameli yalnızca bireysel ibadetlere (namaz, oruç vb.) veya pasif bir iyi niyet durumuna indirgemek; sulhu ise haklardan taviz verilerek yapılan ilkesiz bir uzlaşma gibi görmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün kâinatın fiziksel ve biyolojik dengesinden yeryüzünün imarına, hukuktan iktisadi işbölümüne, aile huzurundan milletlerarası barışa kadar uzanan sistemik onarım ve uygunluk ağını kapsaması. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Müslümanların dünyevi, içtimai ve iktisadi sistem kurma mesuliyetini terk etmelerine yol açması; kötülük ve bozulma karşısında aktif mücadele (ıslah) yerine edilgen bir dindarlıkla yetinilmesi. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın nihai amacının fertte ahlaki sıhhati, toplumda adaleti ve yeryüzünde fesatsız bir nizamı kurmak olduğunu gösterir; imanın tek başına soyut bir iddia değil, salih amelle sisteme katılan yapıcı bir güç olduğunu ilan eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İman ile salih amelin peş peşe zikredildiği kurtuluş ayetlerinde, yeryüzünün fesada verilmesini yasaklayan ekolojik ve siyasi uyarılarda ve ihtilafların çözülmesini emreden sosyal hukuk hükümlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dindarlığı sadece camiye ve ritüele hapseden dar bakışı yıkar; işini sağlam yapmanın, hakka ve fıtrata uygun üretimde bulunmanın ve sosyal yaraları sarmanın da ibadet kadar merkezi bir vecibe olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir parçanın, aletin veya durumun amacına tam elverişli, bozulmamış ve birbiriyle kenetlenebilir durumda bulunması.
- Soyut anlamVarlığın, amelin ve toplumun fesat ve anarşiden arınarak ilahi ve fıtri nizamla tam uyum içinde işlemesi.
- Sistematik karşılıkİman ile hedeflenen hakikat bilgisinin toplumsal işbölümü, adalet ve barışla sürdürülebilir bir medeniyet nizamına dönüştürülmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde , sistemdeki ıslah ve uygunluk düzeyini temsil eder. , nolu unsurun veya ferdin fonksiyonel uyum ve yetkinlik katsayısını; , o unsurun sisteme kattığı yapıcı eylemi (ameli) gösterir. Bu iki değerin çarpımlarının toplamı (), toplumdaki dayanışma ve işbölümünün toplam yapıcı enerjisini ifade eder. , sisteme zarar veren bozulma, kokuşma ve fesat katsayısıdır. İfadenin zamana göre türevi (), sistemin çürüme ve fesada galip gelerek daima pozitif yönde bir gelişim ve denge () üretmesi gerektiğini simgeler.