كبر
ك - ب - ر
KÖK- 161 geçiş
- 153 ayet
- 63 sîga
- 13 sözlük
Yaşlı adamdır. Büyük anlamında kullanılmaktadır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Yaşlı adamdır. Büyük anlamında kullanılmaktadır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR6.982 harfالكاف والراء والباء معهما
ك ر ب، ك ب ر، ر ك ب، ب ك ر، ر ب ك، ب ر ك كلهن مستعملات كرب: الكَرْبُ، مجزوم، هو الغم الذي يأخذ بالنفس. يقال: كَرَبه أمر، وإنه لمكروب ُالنفس. والكُربة: الاسم، والكَريبُ: المكروبُ. وأمر كاربٌ. والكُرُوبُ: مصدر كَرَبَ يكْرُبُ.
وكل شيء داني أمراً فقد كَرَب، يقال: كَرَبَتِ الشمس أن تغيب، وكربت الجارية أن تدرك، وكَرَبَ الأمر أن يقطع.
والكَرَبُ: الكِرْناف، وهو أصل السعفة، قال
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.050 harfالكِبَرُ في السنّ. وقد كَبِرَ الرجل يَكْبَرُ كِبَراً، أي أسَنَّ، ومَكْبِراً أيضاً. ويقال: عَلاهُ المَكْبِرُ. والاسم الكَبْرَةُ بالفتح. يقال: عَلَتْ فلاناً كَبْرَةٌ. وكَبُرَ بالضم يَكْبُرُ، أي عَظُمَ، فهو كَبيرٌ وكُبارٌ. فإذا أفرط قيل: كُبَّارٌ بالتشديد. والكِبْرُ: العظَمة، وكذلك الكِبْرِياءُ. وكِبْرُ الشيء أيضاً: مُعظمه. قال الله تعالى: "والذي تَوَلَّى كِبْرَهُ". ويقال أيضاً: فلانٌ كِبْرَةُ ولدِ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok27.935 harfك ر ب
كرب ، كبر ، ركب ، ربك ، برك ، بكر : مستعملات .
كرب : قال الليث : الكربُ مجزومٌ هو الغم الذي يأخذ بالنفس ، يقال : كربه الغم ، وإنه لمكروب النفس ، والكربة : الاسم ، والكريب : المكروب ، وأمرٌ كارب ، والكُرُوبُ : مصدر كَرَب يكرُب ، وكل شيء دنا فقد كرَب .
يقال : كرَبت الشمس أن تغيبَ وكرَبت الجاريةُ أن تُدرِك .
وفي الحديث : ( إذا اسْتَغْنى أو كرَبَ اسْتَعَفَّ ) . قال أبو عبيد : كرب أي دنا من ذلك
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR4.840 harf(باب الكاف والباء وما يثلثهما)
(كبت) الكاف والباء والتاء كلمة واحدة، وهي من الإذلال والصَّرفِ عن الشيء. يقال: كَبَتَ اللهُ العدُوَّ يَكْبِتُه، إذا صَرَفَهُ وأذلَّهُ. قال الله تعالى: ﴿إنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللهَ ورَسُولَهُ كُبِتُوا كَمَا كُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ﴾ [المجادلة 5].
(كبث) الكاف والباء والثاء كلمةٌ، وهي الكَبَاث، يقال: إنَّه حَمْل الأراك. وحَكَوْا عن الشَّيباني: كَبِثَ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR5.835 harf- الكبير والصغير من الأسماء المتضايقة التي تقال عند اعتبار بعضها ببعض، فالشيء قد يكون صغيرا في جنب شيء، وكبيرا في جنب غيره، ويستعملان في الكمية المتصلة كالأجسام، وذلك كالكثير والقليل، وفي الكمية المنفصلة كالعدد، وربما يتعاقب الكثير والكبير على شيء واحد بنظرين مختلفين نحو: ﴿قل فيهما إثم كبير﴾ [البقرة/219] و: ﴿كثيرا﴾ (وهي قراءة حمزة والكسائي، ووافقهما الأعمش.
انظر: الإتحاف ص 157) وقرئ بهما. وأصل
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.466 harfك ب ر
كبر الأمر وخطب كبير.
وكبر عليّ ذلك إذا شقّ عليك " كبر على المشركين ما تدعوهم إليه " وكبر الرجل في قدره وكبر في سنّه وشيخ كبير وذو كبر وكُبرٍ وعلته الكبرة والمكبر: علوّ السن.
قال: عجوز علتها كبرة في ملاحة أقاتلتي يا للرّجال عجوز وقال الحارث بن حرجة: فأبدت معارفها والرسو - م داء دفينا على المكبر وهو كبر قومه: أكبرهم في السنّ أو في الرياسة أو في النسب: أقعدهم فيه.
وفي
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR yok14.942 harfالكَبير في صفة الله تعالى: العظيم الجليل والمُتَكَبِّر الذي تَكَبَّر عن ظلم عباده، والكِبْرِياء عَظَمَة الله، جاءتْ على فِعْلِياء؛ قال ابن الأَثير: في أَسماء الله تعالى المتكبر والكبير أَي العظيم ذو الكبرياء، وقيل: المتعالي عن صفات الخلق، وقيل: المتكبر على عُتاةِ خَلْقه، والتاء فيه للتفرّد والتَّخَصُّصِ لا تاء التَّعاطِي والتَّكَلُّف. والكِبْرِياء: العَظَمة والملك، وقيل: هي عبارة عن كمال الذات
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.098 harf* ك ب ر * * كَبِرَ * أي أسن وبابه طرب و * مَكْبِراً * أيضا بوزن مجلس يقال علاه المكبر والاسم * الكَبْرةُ * بالفتح يقال علته كبرة و * كَبُرً * أي عظم يكبر بالضم * كَبراً * بوزن عنب فهو * كَبِيرٌ * و * كُبَارٌ * بالضم فإذا أفرط قيل * كُبَّارٌ * بالتشديد و * الكِبْرُ * بالكسر العظمة وكذا * الكبْرياءُ * مكسورا ممدودا و * كِبْرُ * الشيء أيضا معظمه ومنه قوله تعالى ﴿والذي تولى كبره﴾ وقولهم هو * كُبْرُ
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR12.723 harfكبر الرجل، ككرم، يكبر كبرا، كعنب، وكبرا بالضم، وكبارة، بالفتح: نقيض صغر، فهو كبير وكبار، كرمان، إذا أفرط، ويخفف، وهي بهاء، ج كبار، بالكسر، وكبارون، مشددة، أي مع ضم الكاف، ومكبوراء، كمعيوراء ومشيوخاء. والكابر: الكبير، ومنه قولهم: سادوك كابرا عن كابر، أي كبيرا عن كبير، في المجد والشرف. وكبر تكبيرا وكبارا، بالكسر مشددة - وهي لغة بلحارث بن كعب وكثير من اليمن، كما نقله الصاغاني. - : قال: الله أكبر،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR19.158 harfكَبُرَ
1 كَبُرَ ذ , aor. كَبُرَ , (S, A, Msb, K,) inf. n. كُبْرٌ (A, Msb, K) and كِبَرٌ and كَبَارَةٌ, (A, K,) He, (TA,) or it, (Msb,) was, or became, great, [big, or large in body, or corporeal substance: and in years, or age; (when said of a human being, often particularly signifying he attained to puberty;) and in estimation or rank or dignity;] contr. of ضَغُرَ; (A, K;) syn. عَظُمَ, (S, Msb,
كَبُرَ 1 كَبُرَ ذ , aor. كَبُرَ , (S, A, Msb, K,) inf. n. كُبْرٌ (A, Msb, K) and كِبَرٌ and كَبَارَةٌ, (A, K,) He, (TA,) or it, (Msb,) was, or became, great, [big, or large in body, or corporeal substance: and in years, or age; (when said of a human being, often particularly signifying he attained to puberty;) and in estimation or rank or dignity;] contr. of ضَغُرَ; (A, K;) syn. عَظُمَ, (S, Msb, K,) and جَسُمَ. (K.) [In the K the pret. is twice mentioned: where it is explained as signifying the contr. of صَغُرَ, the above inf. ns. are mentioned, as in the A: where it is explained by عَظُمَ and جَسُمَ in the K, no inf. n. is mentioned; but in the TA it is there said that in the sense of عَظُمَ it relates to an affair or case, and that the inf. n. is كِبَرٌ and كَبَارَةٌ; and that in the sense of جَسُمَ it relates to anything.] ― -b2- كَبُرَ الأَمْرُ [The affair, or case, was, or became, of great moment; it was, or became, momentous: or it signifies as in the phrase next following]. (A.) ― -b3- كَبُرَ عَلَيْهِ الأَمْرُ The affair, or case, was, or became, difficult, hard, severe, grievous, distressing, afflictive, troublesome, or burdensome, to him or in its effect upon him; syn. شَقَّ. (A, * TA.) In this sense the verb is used in the Kur, x, 72, (TA,) and xlii, 11. (Bd, ii. 42.) And so in the Kur again, xvii, 53, أَوْ خَلْقًا مِمَّا يَكْبُرُ فِى صدُورِكُمْ, (TA,) meaning, أَوْخَلْقًا مِمَّا يَكْبُرُ عِنْدَكُمْ عَنْ قُبُولِ الحَيَاةِ [Or a created thing of those which are too difficult in your minds to receive life], as being the thing most remote from capability to receive life. (Bd.) [This signification is from the primary application of the verb.] -A2- كَبِرَ, aor. كَبَرَ , inf. n. كِبَرٌ and مَكْبِرٌ, He (a man, S, a human being, and a beast, TA, and a child, Msb,) became full-grown, or old, or advanced in age. (S, K.) Hence the prov., كَبِرَ عَمْرُو عَنِ الطَّوْقِ: see art. طوق.] ― -b2- [In modern Arabic, and, I believe, sometimes, in classic authors, it also signifies He became big; (said of a boy, or child, in the TA in art. رع, &c.;) i. e. attained to full growth: and to adolescence: and to puberty: see كَبِيرٌ.] This form of the verb and that first mentioned are sometimes erroneously used, each for the other, by persons of distinction as well as by the vulgar. (TA.) ― -b3- See كَبْرَةٌ, below. -A3- كَابَرْتُهُ فَكَبَرْتُهُ, aor. of the latter, كَبُرَ : see 3. ― -b2- كَبَرَهُ بِسَنَةٍ, aor. كَبُرَ , He exceeded me in age by a year. (K.) And مَا كَبَرَنِى اـِلَّا بِسَنَةٍ He did not exceed me in age save by a year. (IAar.)
كبّر 2 كبّر ذ , inf. n. تكَبِيرٌ, He made a thing great. (K.) ― -b2- He magnified, or honoured; syn. عَظَّمَ. (S) ― -b3- Also, inf. n. as above, and كِبَّارٌ, (Sgh, K,) which latter is of the dial. of Belhárith Ibn-Kaab and many of the people of El-Yemen, (Sgh,) He said اَللّٰهُ أَكْبَر. (K.) See أَكْبَرُ, below.
كَابَرْتُهُ فَكَبَرْتُهُ 3 كَابَرْتُهُ فَكَبَرْتُهُ ذ , aor. of the latter كَبُرَ , [I contended, or disputed, with him for superiority in greatness, and I overcame him therein.] (A.) You say كَابَرَ فُلَانٌ فُلَانًا Such a one disputed with such a one for superiority in greatness, and said I am greater than thou. (A.) ― -b2- كابرهُ, inf. n. مُكَابَرَةٌ, He vied with him; or contended with him for superiority; syn. غَالَبَهُ: and he contended against him; or he contended against him, or disputed with him, not knowing the truth or falsity of what he or his adversary said; syn. عَانَدَهُ: (Msb:) or he contended or disputed with him, knowing that what he himself said was false, and that what his adversary said was true. (Kull, p. 342.) ― -b3- It is said in a trad., لَاتُكَابِرُوا الصَّلَاةَ, meaning, لَا تُغَالِبُوهَا [app., Contend not ye against prayer.] (TA.) ― -b4- كُوبِرَ فَأَبَى [It was contended with, and refused, or would not]: said of what he would utter by a man who had an impediment in his speech. (A.) ― -b5- كَابَرَهُ عَلَى حَقِّهِ He denied, or disacknowledged, to him his right, or due, and contended with him for it; expl. by جَاحَدَهُ وَغَالَبَهُ. (A, TA. [See 1 in art. جحد.]) ― -b6- كُوبِرَ عَلَى مَالِهِ He had his property taken from him by force. (A, TA.)
اكبرهُ 4 اكبرهُ ذ , (S, Msb, K,) inf. n. اـِكْبَارٌ; (Msb;) and ↓ استكبرهُ; (K;) He deemed it great [or formidable; see an ex., voce فَظِعَ;] it was great in his estimation; (IJ, K;) syn. اـِسْتَعْظَمَهُ. (S, Msb.) ― -b2- اكبرت She brought forth a great child, or young one. (IKtt.) ― -b3- أَصْغَرَتِ النَّاقَةُ وَأَكْبَرَتْ: see art. صغر.
تكبّر 5 تكبّر ذ and ↓ استكبر (S, K) and ↓ تكابر (K) He magnified himself; behaved proudly, haughtily, or insolently; (K;) syn. تَعَظَّمَ: (S:) or تكبّر signifies, as used in the Kur, vii. 143, he considered himself as of the most excellent of the creation, and as having rights which others have not: (Zj:) or this verb has two significations: one of them, he did really good and great actions, exceeding the good actions of others; and hence المُتَكَبِّرُ [applied to God] in the Kur, lix. 23: the other, he affected to do such actions, and boasted of great qualities which he did not possess; as do the generality of men; and hence, مُتَكَبِّر in the Kur, xl. 37; and the verb itself in the Kur, vii. 143: and ↓ استكبر is nearly syn. with تكبّر, and likewise has two significations: one of them, he endeavoured, and sought, to become great; and to do so, when the manner and place and time are such as are requisite, is praiseworthy: the other, he boasted of qualities which he did possess, and feigned such qualities; and to do so is blameable; and in this sense the verb is used in the Kur, ii. 32: (El-Basáïr:) and ↓ تكابر signifies he feigned himself great in estimation or rank or dignity, or in age. (A, TA.) ― -b2- تكبّر عَلَى اللّٰهِ He magnified himself against God, by refusing to accept the truth. (El-Basáïr.) ― -b3- [تكبّر عَنْ كَذَا He was disdainful of such a thing; he disdained it; turned from it with disdain; he held himself above it; like تَعَظَّمَ and تَعَاظَمَ and تَجَالَّ and تَرَفَّعَ.]
6 تَكَاْبَرَ see 5, in two places.
10 اـِسْتَكْبَرَ see 4: -A2- see also 5, in two places.
كُبْرٌ كُبْرٌ ذ : see كِبْرٌ, in two senses: -A2- and see كِبْرَةٌ in three places.
كِبْرٌ كِبْرٌ ذ Greatness [in corporeal substance, and in estimation or rank or dignity]. (IKoot, Msb.) ― -b2- Nobility; eminence; highness; (K, * TA;) as also ↓ كُبْرٌ: (K:) eminence, or highness, in, or with respect to, nobility; (K;) as also ↓ كُبُرٌ, with two dammehs. (TA.) ― -b3- I. q. عَظَمَةٌ [which, as an attribute of God, signifies greatness, or majesty, or the like: (see مُنَكَبِّرٌ:) and as an attribute of a man, pride]: (S, Msb, K:) a subst. from التَّكَبُّرُ: (Msb:) as also ↓ كِبْرِيَآءُ; (S, Msb, K;) a word, says Kr, of which there is not the like [in measure], except سِيمِيَآءُ and جِرْبِيَآءُ; for, he adds, as to كِيمِيَآءُ, I think it a foreign word: (TA:) the latter [↓ كِبْرِيَاءُ] occurs as an attribute of God, in the sense of عَظَمَةٌ, (A, Mgh, Jel,) in the Kur, xlv. 36: (Jel:) and as an attribute of men, in the Kur, x. 79, where it is said to signify proud behaviour towards others, (Bd,) or dominion: (IAmb, Bd, Jel:) and both signify pride, haughtiness, or insolence: (K:) or the former, self-admiration, or self-conceit; and the holding one's self greater than others: and the ↓ latter, disdain of submission; an attribute to which none but God has a right. (El-Basáïr.) ― -b4- Unbelief: the association of any other being with God. So in a trad., in which it is said, that he who has in his heart the weight of a grain of mustard-seed of كِبْر shall not enter paradise. (TA.) ― -b5- See also كَبِيرَةٌ. -A2- The main, or greater, or greatest, part of a thing; (Fr. ISk, Az, S, Mgh, K;) as also ↓ كُبْرٌ, (Fr, Mgh, Sgh, K,) like عُظْمٌ; (Fr;) thought by Ibn-ElYezeedee to be a dial. form; but Az says, that the Arabs used the other form [كِبْرٌ]. (TA.) So in the Kur, xxiv. 11, وَالَّذِى تَوَلَّى كِبْرَهُ (Fr, S) And he who took upon himself, or undertook, the main part thereof; namely, of the very wicked lie against 'Áïsheh: (Jel:) thus accord. to the “ Seven Readers ”: and ↓ كُبْرَهُ, which is an extr. reading, (Msb,) the reading of Homeyd Ibn-El-Aaraj, (Fr, Sgh,) and of Yaakoob. (Sgh, Bd.) كُبْرُ سِيَاسَةِ النَّاسِ فِى المَالِ, [app. signifies The main part of men's management is with respect to property, or camels, &c.]. (S.)
كَبَرٌ كَبَرٌ ذ [The caper, or capparis of Linnæus;] a certain plant having thorns; (TA;) an arabicized word, from the Persian [كَبَرْ]; (S;) called in Arabic لَصَفٌ, (Mgh,) or أَصَفٌ: (S, K:) the vulgar say ↓ كُبَّارٌ. (K.) A beverage is described as made of كَبَر and barley: كثر is a mistranscription. (Mgh.)
كُبُرٌ كُبُرٌ ذ : see كِبْرٌ.
كِبَرٌ كِبَرٌ ذ inf. n. of 1: ― -b2- see also كَبْرَةٌ.
كُبُرٌّ كُبُرٌّ ذ : see كِبْرَةٌ.
كَبْرَةٌ كَبْرَةٌ ذ , a subst. from كَبِرَ, (S,) Oldness; age; old age; (S, Msb, K; *) as also ↓ كَبُرَةٌ and ↓ مَكْبَرَةٌ and ↓ مَكبُرَةٌ (K) and ↓ مَكْبِرٌ (S, K) and ↓ كِبَرٌ. (TA.) The last two, the latter of which is the most common of all, are inf. ns. of كَبِرَ.] You say عَلَتْهُ كَبُرَةٌ, (S, Msb, K,) and كَبُرَةٌ, and مُكْبَرَةٌ, and مَكْبُرَةٌ, (K,) and عَلَاهُ المَكْبِرُ, (S,) or مَكْبِرٌ, (K,) and كِبَرٌ, (TA,) [Age overcame him;] he became old, or advanced in age. (Msb.) عَلَتْهُ كَبْرَةٌ is also said, tropically, of a sword, and of the iron head or blade of a weapon, when it has become old: (TA:) or of an old iron head or blade of a weapon when spoilt by rust. (M, TA.) And كَبْرَةٌ is used by AHn with respect to dates and the like. (L.) [See also an ex. voce حَلْقَةٌ.]
كِبْرَةٌ كِبْرَةٌ ذ : see كَبِيرَةٌ. -A2- هُوَ كِبْرَتُهُمْ, (K,) and ↓ كُبُرَّتُهُمْ, (Az, K,) so in the handwriting of AHeyth., (TA,) and ↓ اـِكْبِرَّتُهُمْ, and ↓ أَكْبِرَّتُهُمْ, and ↓ كُبْرُهُمْ, and ↓ كُبُرُّهُمْ, (K,) He is the greatest of them (K, TA) in age, or in headship: (TA:) or he is the nearest of them in kin to his chief, or oldest, ancestor; (K, TA;) his intermediate ancestors being fewer in number: (TA:) but some of these epithets are differently explained, as follows:] هٰذَا كِبْرَةُ أَبِيهِ this is the greatest, or oldest, (أَكْبَرُ,) of the children of his father; contr. of صِغْرَةُ أَبِيهِ: (A:) and هُوَ كِبْرَةُ وَلَدِ أَبَوَيْهِ he is the greatest, or oldest, (اكبر,) of the children of his parents: (Ks, Az:) or he is the last of the children of his parents; (Sh, S;) and the like is said of a female, (Sh, ISk, S,) and of a pl. number: (ISk, S:) it is like عِجْزَةُ وَلَدِ أَبَوَيْهِ: (Sh, A'Obeyd, S:) or, accord. to Ks and Az, this last phrase has this meaning; but Az says, that كِبْرَة means otherwise, namely, أَكْبَرُ: (TA:) and فُلَانٌ اـِكْبِرَّةُ قَوْمِهِ such a one is the greatest, or oldest, (أَكْبَرُ,) of his people; and the like is said of a female, and of a pl. number: (S:) and قَوْمِهِ ↓ هُوَ كُبْرُ, (S,) or قَوْمِهِ ↓ أَكْبَرُ, and قَوْمِهِ ↓ أُكْبُرُّ, of the measure of أُفْعُلّ, and applied to a woman as to a man, (TA,) he is the nearest of his people in kin to his chief, or oldest, ancestor; (S, TA;) in which sense, قَوْمِهِ ↓ كَانَ كُبْرَ is said of El-'Abbás, in a trad., because there remained not, in his lifetime, any one of the descendants of Háshim more nearly related to him than he: (L:) and in another trad. it is said, الَولآءُ للكُبْرِ (S, Mgh, Msb) the right to the inheritance of the property left by an emancipated slave belongs to the nearest in kin [to the emancipater] (Mgh, Msb) of the sons of the emancipater; (Mgh;) i. e., when a man [who has emancipated a slave] dies, leaving a son and a grandson, the right to the inheritance of the property left by the emancipated slave belongs to the son, not the grandson. (S.)
كَبُرَةٌ كَبُرَةٌ ذ : see كَبْرَةٌ.
كُبُرَّةٌ كُبُرَّةٌ ذ : see كِبْرَةٌ.
كِبْرِيَآءُ كِبْرِيَآءُ ذ : see كِبْرٌ.
كِبْرِيتٌ كِبْرِيتٌ ذ : see art. كبرت.
كُبَارٌ كُبَارٌ ذ : see كَبِيرٌ.
كَبِيرٌ كَبِيرٌ ذ Great [in body, or corporeal substance, and in estimation or rank or dignity; contr. of صَغِيرٌ, but see عَظِيمٌ]; (S, K;) as also كِبِيرٌ, as asserted by En-Nawawee and others, (TA,) and ↓ كُبَارٌ (S, K) [in an intensive sense, like عُطَامٌ,] and ↓ كَابِرٌ and ↓ كُبَّارٌ: (K:) or the last signifies excessively great: (S, TA:) and كَابِرٌ is an epithat applied to a man, and signifying great in dignity and nobility; (S, TA;) or great and noble; (Msb;) or one overcoming in greatness; (A;) or a lord, or chief; and the greatest, or oldest, ancestor: (AA:) the fem. [of كَبِيرٌ] is with ة: (K:) and the pl. is كِبَارٌ (S, K) and كُبَرَآءُ, applied to men, (TA,) and مَكْبُورَآءُ, (S, * K,) [or rather the last is a quasi-pl. n.,] like مَشْيُوخَآءُ; [see شَيْخٌ;] (TA;) and [of كُبَّارٌ] كُبَّارُونَ. (K.) [See also أَكْبَرُ, and مُتَكَبِّرٌ.] You say تَوَارَثُوا ↓ الْمَجْدَ كَابِرًا عَنْ كَابِرٍ They inherited by degrees dignity, or nobility, one great in dignity and nobility from another great in dignity and nobility: (S:) or one great and noble from another great and noble: (Msb:) or عَنْ is here used in the sense of بَعْدَ [after]: (TA voce طَبَقٌ:) or one overcoming in greatness from another overcoming in greatness. (A.) [In the A and Msb, instead of توارثوا, I find وَرِثُوا.] ― -b2- Great, or advanced, in age; old: (A, Msb, TA:) and also big; meaning full-grown; and adolescent: (see كَبِرَ:) occurring in apposition to بَالِغٌ in art. برك in the S; and often, like بَالِغٌ, when applied to a human being, signifying one who has attained to puberty; opposed to صَغِيرٌ:] fem. with ة: and pl. كِبَارٌ. (Msb.) ― -b3- [Hence,] A teacher, and master: so in the Kur, xx. 74, and xxvi. 48: (Ks:) and the most knowing, or learned, of a people: so in the Kur, xii. 80. (Mujáhid.) ― -b4- Difficult, severe, grievous, distressing, afflictive, troublesome, or burdensome: (TA:) fem. with ة; occurring in this sense in the Kur, ii. 42. (Bd, TA.) [The fem. is often used in the present day as an epithet in which the quality of a subst. predominates, meaning, An affair, or a matter, that is difficult, severe, grievous, &c.] ― -b5- الكَبِيرُ as an epithet applied to God is syn. with العَظِيمُ [signifying The Incomparably-great]. (TA in art. عظم.)
كَبِيرَة كَبِيرَة ذ A foul, or an abominable, sin, or crime, or offence, forbidden by the law, of great magnitude; such as murder and adultery or forni- cation, and fleeing from an army proceeding against an enemy [of the Muslims], &c.; [contr. of صَغِيرَةٌ;] an epithet in which the quality of a subst. predominates: (TA:) and ↓ كِبْرٌ and ↓ كِبْرَةٌ [in like manner] signify a great sin, or crime, or offence, for which one deserves punishment: (M, K:) the ة is to give intensiveness to the signification: (TA:) or ↓ كِبْرٌ signifies [simply] a sin, a crime, or an offence, for which one deserves punishment, [as كَبِيرَةٌ is said, not well, to signify, in the Msb,] and is from كَبِيرَةٌ, like خِطْ from خَطِيْئَةٌ: (TA:) pl. of the first, كَبَائِرُ, (Msb, TA,) and كَبِيرَاتٌ also occurs. (Msb.) ― -b2- And see كَبِيرٌ.
كُبَّارٌ كُبَّارٌ ذ : see كَبِيرٌ: -A2- and see كَبَرٌ.
كِبَّارٌ كِبَّارٌ ذ : see 2.
كَابِرٌ كَابِرٌ ذ : see كَبِيرٌ.
أَكْبَرُ أَكْبَرُ ذ [Greater, and greatest, in body, or corporeal substance, and in estimation or rank or dignity: and] more, or most, advanced in age; older, and oldest: (Msb:) fem. كُبْرَى: (S, Msb:) pl. masc. أَكَابِرُ (S, Msb) and أَكْبَرُونَ; but not كُبْرٌ, because this is of a form specially appropriated to an epithet such as أَسْوَدُ and أَحْمَرُ, and you do not use اكبر in the manner of such an epithet, for you do not say هٰذَا رَجُلٌ أَكْبَرُ, unless you conjoin it with a following word by مِنْ, or prefix to it the article ال: (S:) [but see the phrase دَعَا بِكُبْرِهِ, below:] the pl. fem. is كُبَرٌ (S, Msb, K) and كُبْرَيَاتٌ. (Msb.) ― -b2- أَكْبَرُ is also used in the sense of كَبِيرٌ: (Msb:) accord. to some, اَللّٰهُ أَكْبَر means God is great; (Az, Mgh, Msb;) like as هُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ [in the Kur, xxx. 26,] means هُوَ هَيِّنٌ عَلَيْهِ; (Az, TA;) but this explanation is of weak authority: (Mgh:) accord. to others, the phrase is elliptical, and means God is the greatest great [being]: (Az, TA:) or God is greater than every [other] great [being]: (Msb:) or greater than every [other] thing: (Mgh, TA:) or greater than such as that one knows the measure of His majesty: (TA:) [or it may be rendered God is most great, meaning, greater than any other being:] it is considered as elliptical because it is necessary that اكبر should have the article ال, or be followed by a noun in the gen. case [or by the prep. مِنْ]. (TA.) In the phrase اَللّٰهُ أَكْبَرُ كَبِيراً, the word كبيرا is put in the accus. case [as a corroborative] in the place of the inf. n. تَكْبِيراً, as though one said أُكَبِّرُ تَكْبِيرًا [I magnify Him greatly, after saying اللّٰه اكبر]. (TA.) ― -b3- يَوْمُ الحَجِّ الأَكْبَرِ [The day of the greater pilgrimage,] means the day of the sacrifice: or, as some say, the day of 'Arafeh: and others say otherwise. (TA.) ― -b4- In the following words, in a trad. of Mázin, بُعِثَ نَبِىٌّ مِنْ مُضَرَ بِدِينِ اللّٰهِ الكُبَرِ, there is an ellipsis, and the meaning is, بِشَرَئِعِ دِينِ اللّٰهِ الكُبَرِ [A prophet of Mudar hath been sent with the greatest, or greater, or great, ordinances of God]. (TA.) ― -b5- In a trad. respecting burial, وَيُجْعَلُ الْأَكْبَرُ مِمَّا يَلِى الْقِبْلَةَ means, And the most excellent shall be placed towards the Kibleh: or, if they be equal [in dignity], the oldest. (TA.) [Agreeably with the former rendering,] أَكْبَرُ, in the Kur, xxix. 44, is explained as signifying Better. (TA, art. ذكر.) [And agreeably with the second rendering of the above trad.,] you say هٰذَا أَكْبَرُ مِنْ زَيْدٍ, meaning, This is older than Zeyd. (Msb.) ― -b6- In a trad. of Ibn-Ez-Zubeyr, the phrase دَعَا بِكُبْرِهِ means He summoned his sheykhs, and elders, or great men: كُبْر being here [notwithstanding what has been said above,] pl. of أَكْبَرُ, like as حُمْرٌ is pl. of أَحْمَرُ. (TA.) ― -b7- هٰذِهِ الجَارِيَةُ مِنْ كُبْرَى بَنَاتِ فُلَانٍ means, [This girl is of those advanced in age of the daughters of such a one,] مِنْ كِبَارِ بَنَاتِهِ. (Ibn-Buzurj.) ― -b8- هُوَ أَكْبَرُ قَوْمِهِ: see كِبْرَةٌ.
أُكْبُرٌّ أُكْبُرٌّ ذ : see كِبْرَةٌ.
اـِكْبِرَّةٌ اـِكْبِرَّةٌ ذ and أَكْبِرَّةٌ: see كِبْرَةٌ; the former, in two places.
مَكْبِرٌ مَكْبِرٌ ذ : see كَبْرَةٌ.
مَكْبَرَةٌ مَكْبَرَةٌ ذ and مَكْبُرَةٌ: see كَبْبَرةٌ.
هُوَ مُكَابَرٌ عَلَيْهِ هُوَ مُكَابَرٌ عَلَيْهِ ذ He has had it (his property) taken from him by force. (A, TA.)
المُتَكَبِّرُ المُتَكَبِّرُ ذ , as an epithet applied to God, signifies The Great in majesty: (A:) or the Most Excellent of beings, who has rights which no other has; the Possessor of power and excellence the like of which no other possesses: (TA:) or He whose acts are really good, exceeding the good acts of any other: (El-Basáïr:) or, as also ↓ الكَبِيرُ, the Majestic: or He who disdains having the attributes of created beings: or He who magnifies Himself against the proud and exorbitant among his creatures: the ت in the former word is to denote individuation, not endeavour. (TA.)
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR3.383 harfكَبَرَ
كَبَرَ U ( n. ac. كَبْر 1 )
a. [ acc. & Bi ], Was older than....by.
كَبِرَ
كَبِرَ A ( n. ac. كِبَر 7 , مَكْبِر 18 ),
a. Was, became full-grown.
b. Was old. _ast;
كَبُرَ
كَبُرَ U ( n. ac. كُبْر 3 , كِبَر 7 , كَبَاْرَة 22t ),
a. Was, became great, large, big; waxed, grew, increased; grew up.
b. Was momentous, important; was troublesome, grievous.
c. [ 'Ala ], Was hard for;
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR44.320 harfكبر
كَبِرَ - يَكْبَرُ - كِبَر -كَبِيْر - أكْبَر - كُبْرى
كَبِرَ - يَكْبَرُ + الكائن: ينمو ويكبر في الجسم والعقل والسن
﴿ولا تأكلوها إسرافا وبدارا أن يَكْبَروا﴾
كِبَر - الكِبَر: اسم فعل " كَبِرَ - يَكْبَرُ ": وهو كذلك ما يكون بفعل " كَبِرَ - يَكْبَرُ ": الزيادة في الجسم والسن: التقدم والطعن في السن والعمر: العمر الذي يعتبر أعلى من عمر آخر مرجع
Sîgalar(63)
- كَبِيرًاBüyük(فَعِيلًا)×17
- أَكْبَرُDaha büyük(أَفْعَلُ)×16
- اسْتَكْبَرُواKibirlendiler(اسْتَفْعَلُوا)×11
- كَبِيرٌBüyük(فَعِيلٌ)×8
- الْكَبِيرُBüyük(الْفَعِيلُ)×7
- يَسْتَكْبِرُونَKibirlenirler(يَسْتَفْعِلُونَ)×7
- الْكُبْرَىEn büyük(الْفُعْلَى)×6
- فَاسْتَكْبَرُواHemen kibirlendiler+1 anlam(فَاسْتَفْعَلُوا)×5
- كَبُرَBüyük oldu(فَعُلَ)×5
- وَاسْتَكْبَرُواVe kibirlendiler(وَاسْتَفْعَلُوا)×4
Mücavir kökler187 mücavir (496 toplam)
- صغر
7 ortak ayet · Küçük
- علو
11 ortak ayet · “A’leve” kökünden fiilin ismi olmuş ve “gel !” anlamındadır
- ضعف
9 ortak ayet · Katlanmış deri demektir
- رأي
21 ortak ayet · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
- كون
49 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
- مقت
3 ortak ayet · Mikat (tı) ile sicim demektir
- عزب
2 ortak ayet · Meraya salınmış sahibinden uzak develer
- نكف
2 ortak ayet · Kaçınır
- مكر
5 ortak ayet · Sinek kapan bitki demektir
- جرم
8 ortak ayet · Cürame hurma döküntüsü demektir
- ثوي
4 ortak ayet · Saye develerin ahırı demektir
- أيي
29 ortak ayet · Evye kuş yuvası demektir
Geçtiği ayetler(153)
… مَا دُعُوا وَلَا تَسْأَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا إِلَى أَجَلِهِ ذَلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ …
BüyükEy iman edenler; muayyen bir vaad ile borçlandığınız zaman, onu yazın. Aranızda bir katib de doğrulukla yazsın. Yazan; Allah’ın kendisine öğrettiği gibi yazmaktan çekinmesin, yazsın. Hak kendi üzerinde olan da yazdırsın. Rabbı olan Allah’tan korksun da ondan bir şey eksiltmesin. Şayet borçlu sefih, küçük veya kendisi söyleyip yazdıramayacak durumda ise; velisi dosdoğru yazdırsın. Erkeklerinizden iki de şahid yapın. Eğer ki erkek bulamazsa şahidlerden razı olacağınız bir erkek, biri unuttuğunda diğeri ona hatırlatacak iki kadın olabilir. Şahidler çağrıldıklarında çekinmesinler. Borç, büyük veya küçük olsun onu müddeti ile beraber yazmaktan üşenmesin. Bu, Allah yanında adalete daha uygun, şahidlik için daha sağlam, şüpheye düşmemenize de daha yakındır. Ancak aranızda peşin alış-veriş olursa onu yazmamanızda size bir günah yoktur. Alış-veriş yaptığınızda şahid tutun. Yazana da şehadet edene de zarar verilmesin. Şayet zarar verecek olursasanız; o zaman, kendinize dokunacak bir kötülük olur. Allah’tan korkun. Allah size öğretiyor. Allah her şeyi bilir.
وَآتُوا الْيَتَامَى أَمْوَالَهُمْ وَلَا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَهُمْ إِلَى أَمْوَالِكُمْ إِنَّهُ كَانَ حُوبًا كَبِيرًا
BüyükYetimlere mallarını verin. Temizi murdara değişmeyin. Onların mallarını kendi mallarınıza katarak yemeyin. Çünkü bu, büyük bir günahtır.
… فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا
BüyükAllah’ın kimini kimine üstün kılmış olması ve onların mallarından infak etmeleri sebebiyle erkekler, kadınlar üzerine hakimdirler. İyi kadınlar; itaatli olan ve Allah’ın kendilerini korumasına karşılık, kendileri de gizliyi koruyanlardır. Serkeşlik etmelerinden endişelendiğiniz kadınlara öğüt verin, kendilerini yataklarında yalnız bırakın, (yine uslanmazlarsa) dövün, sizi itaat ederlerse aleyhlerinde bir yol aramayın. Muhakkak ki Allah; Aliyy ve Kebir olandır.
قَالُوا يَاأَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَبًا شَيْخًا كَبِيرًا فَخُذْ أَحَدَنَا مَكَانَهُ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ
BüyükDediler ki: Ey Aziz, gerçekten bunun ihtiyar bir babası var, onun yerine bizden birini al. Doğrusu biz seni ihsan edenlerden görüyoruz.
وَقَضَيْنَا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي الْكِتَابِ لَتُفْسِدُنَّ فِي الْأَرْضِ مَرَّتَيْنِ وَلَتَعْلُنَّ عُلُوًّا كَبِيرًا
Büyükİsrailoğullarına kitabda hükmettik ki: Doğrusu yeryüzünde iki defa bozgunculuk yapacak ve kibirlendikçe kibirleneceksiniz.
إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ وَيُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْرًا كَبِيرًا
BüyükMuhakkak ki bu Kur’an; en doğru olana götürür. Ve salih amel işleyen mü’ minlere kendileri için büyük bir mükafat olduğunu müjdeler.
وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلَاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا كَبِيرًا
BüyükÇocuklarınızı açlık korkusuyla öldürmeyin. Onlara da size de Biz; rızık veririz. Muhakkak ki onları öldürmek, büyük bir günahtır.
سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا
BüyükOnların söylediklerinden O, münezzehtir, yücedir ve uludur.
… الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَنُخَوِّفُهُمْ فَمَا يَزِيدُهُمْ إِلَّا طُغْيَانًا كَبِيرًا
BüyükHani sana demiştik ki: Rabbın gerçekten insanları kuşatmıştır. Sonra göstermiş olduğumuz rüyayı sadece insanlar için bir imtihan kıldık. Kur’an’da lanetlenmiş olan ağacı da. Biz onları korkutuyoruz ama bu, onlara büyük bir azgınlık vermekten başka bir şeyi artırmıyor.
إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ إِنَّ فَضْلَهُ كَانَ عَلَيْكَ كَبِيرًا
BüyükAncak Rabbından bir rahmet iledir. Muhakkak ki O’nun sana olan lutfu, pek büyüktür.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كبر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عظم, فخر, جبر, كثر |
| Zıt Kök | صغر |
| Çekirdek Özet 1 | Cisim, hacim, yaş ve mertebe bakımından küçüklüğün zıddı olarak genişleme, büyüme ve baskın hale gelme |
| Çekirdek Özet 2 | Allah'ın mutlak aşkın azameti ile insanın haddini aşarak hakikate karşı sergilediği haksız üstünlük iddiası (istikbâr) arasındaki ontolojik gerilim |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık hiyerarşisinde gerçek büyüklüğün yalnızca mutlak yaratıcıya ait olduğu, meşru olmayan büyüklük taslamanın zulüm ve sapma ürettiği ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca ahlaki bir kusur olan bireysel gurura indirgenmesi; siyasi, ontolojik ve epistemolojik tahakküm biçimlerinin (müstekbirlik) gözden kaçırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كب | Yığılma, kütle oluşturma, ters yüz etme ve yoğunlaşarak ağırlık kazanma (كبب, كبت, كبد, كبكب) | ر | Çekirdekteki kütleleşme ve ağırlık hareketine boyutsal yükseliş, yaş, rütbe ve aşkınlık katarak küçüklüğün karşıtı olan aşamalı büyüme ve heybete dönüştürmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Alanı veya nesneyi çepeçevre kuşatma, kavrayarak içine alma ve hacim sınırlarını belirleme hareketidir. |
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Kavranan kütlenin içsel olarak dolması, yapının kendi içinde yerleşiklik ve yoğunluk kazanmasıdır. |
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Kütle ve hacmin dikey doğrultuda zirveye yönelmesi, başat konuma yükselmesi ve görünür biçimde öne çıkmasıdır. |
| كبر | Avuç içiyle kavranan bir özün kendi içinde yoğunlaşarak baş ve üst konuma tırmanması, hacim ve mertebe bakımından diğerlerini aşan bir heybete ulaşması hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesnenin cüsse ve hacimce genişlemesi, bedenin yaşlanarak cüsse ve ağırlık kazanması; ayrıca bir yüzü deriyle gerilmiş büyükçe kaba davul (el-keber). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Alkame b. Abede, atın cüssesinin ve ana gövdesinin gecenin karanlığında örtülü kalmasını bu kökten isimle tasvir etmiştir: بدت سوابق من أولاه نعرفها / وكُبْرُهُ في سواد الليل مستور |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem şairi el-Mudar b. Munkız, kabilesi içindeki yaş, şeref ve mevki büyüklüğünü şu mısra ile dile getirmiştir: ولي الأعظم من سلافها / ولي الهامة فيها والكُبُرْ |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve Asās al-Belāġa.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde كبر kökü, fiziksel kalınlık, büyüme, ağırlık ve saygınlık bildiren ortak bir Afro-Asyatik miras alanına aittir. Kök, Doğu Sami kolunda Akadcada kabāru biçiminde kalınlaşmak, irileşmek, büyümek ve kabru şeklinde iri, kalın, büyük anlamlarıyla temel fiziksel cüsse artışını karşılar. Ayrıca Akadca kabtu kelimesi ağır, şerefli ve önemli varlıkları tanımlayarak kökün fiziksel ağırlıktan toplumsal ve ontolojik saygınlığa geçişini belgeler. Batı Sami sahasında Ugarit dilinde kbr doğrudan büyük olmak ve büyüklük bildiren kök olarak kullanılır. Kuzeybatı Sami dillerinden İbranicede kök kābar biçimiyle çoğalmak, büyümek, güçlenmek manasını taşırken, kebār yapısı zamansal çokluğu ve doluluğu bildirir; ayrıca semantik olarak kābēd (ağır ve şerefli olmak) kavramıyla örtüşen bir değerler alanı üretir. Aramice ve Süryanicede kbar kökünden türeyen kabbīrā kelimesi ulu, büyük ve güçlü anlamlarını taşır. Arapçada kök hem maddî cisim ve yaş büyümesini (kiber) hem de manevi şeref, ilahî azamet (kibriyâ) ve insanın haddini aşarak sahte büyüklük davasına kalkışması (istikbâr) boyutlarını koruyarak zenginleşmiştir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago (CAD).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | كب yığılma ve kütle kökünden ر uzantısıyla türetim | Maddî yığılmanın boyutsal, zamansal (yaş) ve rütbesel büyüklüğe dönüşmesi yönünde semantik evrilme göstermiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Akadca kabāru, Ugaritçe kbr, İbranice kābar, Süryanice kabbīrā | Ortak Sami kökü olan *kbr, cüsse genişliği, ağırlık, çoğalma ve mertebe yüksekliğini ifade eden ortak mirastır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik k-b / k-p tabakası | Kütleleşme, kabarma ve dışa doğru şişme eylemini niteleyen ilksel fonetik tabakayla örtüşmektedir. | Muhtemel |
Kaynak David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques; CAD; HALOT.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كبر | Anlamlı | Büyümek, ulu olmak, yaşlanmak | Hacim, yaş, mevki ve kudretçe küçüklüğün zıddı olma. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| كرب | Anlamlı | Gam, keder, sıkıştırmak, yaklaşmak | İç dünyayı kuşatan ve nefesi daraltan yoğun ağırlık. | Tersine çevrilmiş ağırlık; Kur'an'da geçer. |
| بكر | Anlamlı | Erken davranmak, ilk vakit, gençlik | Zamanın başlangıç noktası, tazelik ve olgunlaşmamışlık. | Kökün yaşlılık anlamına zıt uç; Kur'an'da geçer. |
| برك | Anlamlı | Çökmek, yerleşmek, bereketlenmek | Devenin göğsü üstüne çöküp sabitlenmesi, hayrın kalıcı olması. | Ağır kütlenin yere oturup sabit kalması; Kur'an'da geçer. |
| ركب / ركب | Anlamlı | Binmek, üstüne çıkmak, katmanlaşmak | Bir nesnenin diğerinin üzerine çıkıp ona hâkim olması. | Yükseklik ve üstünlük yönü; Kur'an'da geçer. |
| ربك | Anlamlı | Karıştırmak, yoğurmak, dolaştırmak | Bir şeyi bir şeye katarak iç içe geçirmek, zihnin karışması. | Yoğunlaştırma eylemi; Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كبر | Merkez | Hacim, yaş, mertebe büyüklüğü ve aşkınlık | Boyut, yaş ve yetkide zâtî veya izâfî olarak küçükten ayrılıp başat olma durumu. | Cisimden ahlaka ve ontolojiye uzanan genel büyüklük. |
| عظم | Komşu | Kemiksel sağlamlık, heybet ve ağırlık | عظم kökünde yapısal sertlik, metanet ve sarsılmaz heybet öne çıkarken, كبر boyutsal ve aşamalı genişlemeyi anlatır. | Cüsse ve yapının dayanak noktası olan kemik (azm) merkezlidir. |
| فخر | Komşu | Övünme, kabarma, üstünlük taslama | فخر hak edilmemiş veya geçici erdemlerle başkalarına karşı övünmeyi imlerken, كبر içsel bir üstünlük inancı taşır. | Dışa dönük sözlü ve gösterişçi böbürlenmedir. |
| جبر | Komşu | Kırığı sarma, zorbalıkla boyun eğdirme | جبر güç kullanarak eksikliği zorla gidermeyi ve baskı kurmayı ifade eder; كبر ise zâtî büyüklüğü veya sahte büyüklük algısını imler. | Kudretin fiilî zorlama ve tahakkümle açığa çıkmasıdır. |
| كثر | Komşu | Sayıca ve miktarca artış | كثر kökü ayrık ve parçalı sayılabilirlikteki artışı anlatırken, كبر bütüncül hacim ve mertebe büyümesidir. | Niceliksel fazlalıktır. |
| صغر | Zıt | Ufalmak, alçalmak, hakir olmak | صغر boyut, yaş veya değer bakımından önemsizleşme ve boyun eğmedir; كبر bunun tam zıddıdır. | Varlıkça daralma, etkisizleşme ve aşağıda kalma. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كبر | Büyümek, ululuk, kibir | Maddî boyuttan zâtî azamete ve ahlaki büyüklenmeye uzanan geniş anlam yelpazesi. | Kesin |
| Latince | Grandis, magnus, superbia | Büyük, iri, kibir | Magnus ve grandis fiziksel ve mevkisel büyüklüğü; superbia ise haddi aşan böbürlenmeyi (istikbâr) karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | Great, magnitude, elder, arrogance | Büyük, boyut, yaşlı, kibir | Great genel niteliği, magnitude boyutsal hacmi, elder yaş büyüklüğünü, arrogance ise haksız büyüklenmeyi verir. | Kesin |
| Almanca | Groß, Größe, Älteste, Hochmut | Büyük, büyüklük, en yaşlı, kibir | Größe maddî ve manevi ölçeği, Hochmut ise hakikati tanımayan üstten bakışı (istikbâr) açıklar. | Güçlü |
| Fransızca | Grand, grandeur, aîné, orgueil | Büyük, azamet, yaşça büyük, kibir | Grandeur nesnel ve ahlaki büyüklüğü, aîné ailedeki yaşça büyüklüğü (kübr), orgueil haksız gururu karşılar. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْكِبَرُ | İleri yaş, ihtiyarlık | Yaşın ilerlemesi, bedensel zaafın gelmesi bağlamında (İsrâ 17:23, Âl-i İmrân 3:40). |
| كَبِيرٌ / كَبِيرَةً / كَبَائِرَ | Ağır günah, büyük suç | Hukuki ve ahlaki sorumluluğu yüksek, cezası ağır olan fiiller (Nisâ 4:31, Şûrâ 42:37). |
| الْكَبِيرُ / الْكِبْرِيَاءُ | İlahî azamet ve mutlak büyüklük | Allah'ın zâtına mahsus aşkınlık, eşsizlik ve mutlak hükümranlık (Ra'd 13:9, Câsiye 45:37). |
| اسْتَكْبَرُوا / مُسْتَكْبِرُونَ | Hakka boyun eğmeme, tahakküm ve kibir | Peygamberlerin çağrısını reddeden seçkinlerin ve zalimlerin serkeşliği (A'râf 7:75, Mü'min 40:60). |
| كَبُرَ | Ağır gelme, katlanılması zor olma | Bir tebliğin veya olayın muhatabın nefsine son derece ağır gelmesi (En'âm 6:35, Yûnus 10:71). |
| كُبْرَهُ | Olayın başını çekme, ağırlık merkezi | Toplumsal iftiranın veya eylemin organizasyonunu ve en büyük payını üstlenme (Nûr 24:11). |
| الْكُبْرَى / أَكْبَرُ | Nisbî veya mutlak en büyük boyut | Âhiret azabının veya mucizelerin kıyas kabul etmez derecesi (Tâhâ 20:23, Nâziât 79:34). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahî sıfatlar ve istikbâr | El-Kebîr ve el-Mütekebbir isimlerinin tenzihi; kulun büyüklenmesinin küfürle ilişkisi. | Mutlak kemal ve azametin Allah'a has kılınması, kula nispetinin ontolojik hadsizlik sayılması. |
| Fıkıh | Kebâir (büyük günahlar) ve yaş hadleri | Büyük günah işleyenin hukuki durumu (fısk); miras ve velayette en büyük evladın (el-ekber) hakları. | Şer'î hadd gerektiren fiillerin ağırlığı ve yaşa dayalı ehliyet tespiti. |
| Tefsir | İstikbâr ayetleri ve vücûh analizi | İblis'in secdeden kaçınma sebebi ve kavimlerin helakine yol açan inkârcı kibrin mahiyeti. | İsyankârlığın temel psikolojik ve epistemolojik kökeni olarak gerçeği inkâr ve insanları tahkir. |
| Hadis | Ahlaki kibir ve namaz tekbiri | Kibrin hakkı inkâr ve insanları küçümseme olarak tanımlanması; tekbirin (Allâhu ekber) ibadetteki yeri. | Kulun kendi aczini ikrar ederek büyüklüğü sadece Allah'a atfetmesi. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk bilinci | Mutlak azamet ve tekbir | Kulluğun sınırını belirleme | Allah'ın mutlak büyük (el-Kebîr) kabul edilmesi, insanın sahte tanrılık ve azamet iddialarını kökten yıkar. | Kesin |
| İlmi | Epistemolojik tevazu | Hakikate teslimiyet | Dogmatizm ve kör inadı kırma | Gerçeği kabullenmeyi engelleyen zihinsel kibir kırılmadıkça nesnel ve doğru bilgiye ulaşılamaz. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve iktidar ilişkileri | Müstekbirlik - müstaz'aflık | Tahakküm ve adalet dengesi | Gücü elinde tutan seçkinlerin kibre kapılarak halkı ezmesi tiranlığa, hukukun üstünlüğü ise adalete yol açar. | Kesin |
| İktisadi | Servet dağılımı ve tekelleşme | Karunlaşma ve mülk kibri | Paylaşım ve sömürüyü önleme | Sermayenin belli ellerde büyüklük vesilesi kılınması tekelleşme üretir; infak ve zekât bu kibri dağıtır. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Skaler büyüklük, kütle artışı ve tensör genleşmesi | Bir sistemin uzaydaki hacminin, kütlesinin veya mertebesinin diğer referans noktalarına kıyasla katlanarak artması durumudur. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Narsistik kişilik şişmesi ve oligarşik tahakküm | Bireyin kendi egosunu gerçeklikten kopuk biçimde mutlaklaştırması veya bir sınıfın toplumu baskılayan kurumsal güce dönüşmesidir. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | كبر kökünün sadece bireysel, ahlaki bir huysuzluk veya içsel bir kibir duygusu olarak algılanması; fiziksel, hukuki ve siyasal boyutlarının ihmal edilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; yaşlılıktan (kiber), en ağır toplumsal ve hukuki suçlara (kebâir), toplumsal sınıfsal baskı araçlarına (istikbâr) ve kâinatın yegâne sahibinin aşkınlığına (el-Kebîr) kadar uzanan bir nizam kavramıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İstikbâr kavramı salt bireysel ahlaka indirgendiğinde, Kur'an'ın firavunlaşma, kurumsal zulüm, sömürü düzeni ve hakikati reddeden sistemik baskılara dair siyasi ve toplumsal eleştirisi görünmez hale gelir. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık tasavvurunda ontolojik dengeyi kuran temel kavramdır. Büyüklüğün gerçek kaynağının Allah olduğunu ilan ederek, tarihteki tüm zalim ve inkârcı odakların sapma gerekçesi olan sahte büyüklük davasını (istikbâr) deşifre eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin inkârcı kavimlerle mücadelelerini anlatan kıssalarda, İblis'in ilk isyanını bildiren ayetlerde, ibadetlerin merkezindeki tekbir ifadelerinde ve büyük günahların sınırlandırıldığı ahkâm ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Güç ve zenginliğin insana meşru bir üstünlük sağladığı yanılgısını yıkar; insanın haddini bilmesini sağlayarak her türlü tiranlığın temelindeki psikolojik ve ideolojik putlaştırmayı ortadan kaldırır. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamCisimlerin hacimce genişlemesi, bedenin yaşlanarak cüsse ve ağırlık kazanması, küçüklüğün zıddı bir iriliğe ulaşmasıdır.
- Soyut anlamVarlık düzeninde bir mertebenin diğerlerinden üstün olması, mutlak kemal ve azametin tecellisi veya insanın yanılarak haddini aşan bir büyüklük taslamasıdır.
- Sistematik karşılıkOntolojide tenzih ve tevhidi; siyasette tiranlığa karşı adalet ve eşitliği; ahlakta ise tevazu ve hakka teslimiyeti kuran aşkınlık ölçütüdür.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde varlıktaki büyüklük ve yetki mertebesini; mutlak yaratıcıyı; ise insanı temsil eder. Yaratıcı için büyüklük sonsuz ve zâtîdir. İnsan için büyüklük zamana bağlı bir fonksiyon olup () yaşlanma ile nihayette acziyete ve sıfıra yaklaşır. İnsanın meşru sınırları aşarak büyüklük iddia etmesi (), hakikatin inkârı ve ontolojik bir sapma olan bâtılla () sonuçlanır.