غضض
غ - ض - ض
KÖK- 4 geçiş
- 4 ayet
- 4 sîga
- 9 sözlük
Ğudde (dat), “Ğadid” hurmanın tomurcuğu olup yumuşak anlamında kullanılmaktadır. “Ğadde” gözü veya sesi alçaltmak demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(9)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Ğudde (dat), “Ğadid” hurmanın tomurcuğu olup yumuşak anlamında kullanılmaktadır. “Ğadde” gözü veya sesi alçaltmak demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR512 harfباب الغين والضاد
غ ض، ض غ مستعملان غض: الغَضُّ والغَضيضُ: الطري.
والغَضُّ والغَضاضة: الفتور في الطرفن وغَضّ غَضّاً، وأَغْضَى إِغضاءً أي: دانى بين جفنيه ولم يلاق.
والغَضُّ: وزع الملامة، قال:
غُضَّ الملامة إني عنك مشغول
وقال جرير:
فَغُضَّ الطرف إنك من نمير فلا كعبا بلغت ولا كلابـا
والغَضْغَضَةُ: الغَيْضُ، قال جريرك
وجاشَ بتـيار يدافـع مـزبـدا أواذي من بحر له لا يغضغض
وهذا مثل يقول: جاش بشعر
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR613 harfغَضَّ طرفه، أي خَفضه. وغَضَّ من صوته. وكلُّ شيءٍ كففتَه فقد غَضَضْتَهُ، والأمرُ منه في لغة أهل الحجاز اغْضُضْ. وفي التنزيل: "واغْضُضْ من صَوْتِكَ". وأهل نجد يقولون: غُضَّ طرفك بالإدغام. قال جرير:
فَغُضَّ الطَرْفَ إنك من نُمَيْرٍفلا كَعْباً بَلَغْتَ ولا كلابـا
?وانْغِضاضُ الطرفِ: انْغِماضُهُ. وظبيٌ غَضيضُ الطرفِ، أي فاتِرُهُ. وغَضُّ الطرفِ: احتمالُ المكروه. وشيءٌ غَضٌّ وغَضيضٌ، أي طريٌّ. تقول
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR556 harfغ ض ض
" اغضض من صوتك ": اخفض منه.
وغضّ طرفك وطرفٌ غضيضٌ.
وغضّ من لجام فرسك أي صوبه وطأمنه لتنقص من غربه.
واغضض لي ساعةً أي احبس عليّ مطيّتك وقف عليّ.
قال الجعديّ: أي احبسا عليّ ركابكما ساعة ثم ارتحلا مهتجرين وفلان غضيض: ذليل بيّن الغضاضة وعليك في هذا غضاضة فلا تفعل ولحقته من كذا غضاضة أي نقص وعيب.
قال: وأحمق عريض عليه غضاضة تمرّس بي من حينه وأنا الرقم وإذا شربت الإبل
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR6.179 harfالغَضُّ والغَضِيضُ: الطَّرِيُّ. وفي الحديث: مَنْ سَرَّه أَن يَقرأَ القرآن غَضّاً كما أُنْزِلَ فَلْيَسْمَعْه من ابنِ أُمّ عَبْدٍ؛ الغَضُّ الطريّ الذي لم يتغير، أَراد طريقه في القِراءة وهيأَته فيها، وقيل: أَراد الآيات التي سمعها منه من أَول سورة النساء إِلى قوله: فكيف إِذا جئنا من كل أُمة بشهيد وجئنا بك على هؤلاء شهيداً. ومنه حديث عليّ: هل يَنْتَظِرُ أَهلُ غَضاضةِ الشباب أَي نَضارَتِه وطَراوَتِه.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR464 harf* غ ض ض * * غَضَّ * طرفه خفضه وغَضَّ من صوته وكل شيء كففته فقد غضضته وباب الكل ردَّ والأمر منه في لغة أهل الحجاز اغْضُضْ من صوتك وفي لغة أهل نجد غُضّ طرفك بالإدغام وظبي * غَضِيضُ * الطرف أي فاتره وغَضٌّ الطرف احتمال المكروه وشيء * غَضٌّ * و * غَضِيضٌ * أي طري تقول منه * غَضَضْتَ * بكسر الضاد وفتحها * غَضَاضةً * و * غُضُوضَةً * وكل ناضر * غَضٌّ * نحو الشباب وغيره و * غَضّ * منه وضَع ونقص من قدره
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.141 harfغض طرفه يغض غضاضا، بالكسر، وغضا وغضاضا وغضاضة، بفتحهن ، فه مغضوض وغضيض: كفه و خفضه ، وكسره. وقيل: هو إذا دانى بين جفونه ونظر. وفي الحديث: إذا فرح غض طرفه أي كسره وأطرق، ولم يفتح عينيه ليكون أبعد من الأشر والمرح، وكذا غض من صوته. وكل شيء كففته فقد غضضته. كما في الصحاح. وأهل نجد يقولون في الأمر منه: غض طرفك. وأهل الحجاز يقولون: اغضض. وفي التنزيل: واغضض من صوتك أي اخفض الصوت. وقال جرير:
غض طرفه يغض غضاضا، بالكسر، وغضا وغضاضا وغضاضة، بفتحهن ، فه مغضوض وغضيض: كفه و خفضه ، وكسره. وقيل: هو إذا دانى بين جفونه ونظر. وفي الحديث: إذا فرح غض طرفه أي كسره وأطرق، ولم يفتح عينيه ليكون أبعد من الأشر والمرح، وكذا غض من صوته. وكل شيء كففته فقد غضضته. كما في الصحاح. وأهل نجد يقولون في الأمر منه: غض طرفك. وأهل الحجاز يقولون: اغضض. وفي التنزيل: واغضض من صوتك أي اخفض الصوت. وقال جرير: فغض الطرف إنك من نمير فلا كعبا بلغت ولا كلابـا معناه غض الطرف ذلا ومهانة. يقال: غض طرفه: احتمل المكروه . نقله الجوهري، وقال: أنشدنا أبو الغوث: وما كان غض الطرف منا سجية ولكننا في مـذحـج غـربـان قلت: البيت لطهمان بن عمرو ابن سلمة. غض منه يغض، بالضم، غضا: نقص ، وقصر به، ووضع من قدره ، وعبارة الصحاح: وضع ونقص من قدره. وقوله تعالى واغضض من صوتك أي انقص من جهارته. وقوله تعالى قل للمؤمنين يغضوا من أبصارهم أي يحبسوا من نظرهم. قال الصاغاني: وذهب بعض النحويين إلى أن من زائدة، وأن المعنى يغضوا أبصارهم، فخالف ظاهر القرآن، وادعى فيه الصلة، وتكلف ما هو غنى عنه. ومعنى الكلام ظاهر، أي ينقصوا من نظرهم عما حرم عليهم، فقد أطلق الله لهم ما سوى ذلك. روى ابن الفرج عن بعضهم: غض الغصن وغضفه، إذا كسره فلم ينعم كسره ، كما في اللسان. والغضيض: الطري من كل شيء. الغضيض: الطلع الناعم حين يبدو، وقيل هو الثمر أول ما يطلع، كالغض، فيهما . يقال: شيء غض وغضيض، أي طري. ومنه الحديث: من سره أن يقرأ القرآن غضا كما أنزل فليقرأ قراءة ابن أم عبد . وقال الأصمعي: إذا بدا الطلع فهو الغضيض، فإذا اخضر قيل: خضب النخل، ثم هو البلح. وقال ابن الأعرابي: يقال للطلع الغيض والغضيض والإغريض. الغضيض من الطرف: الفاتر، كالمغضوض، فعيل بمعنى مفعول، ومنه قصيد كعب: وما سعاد غداة البـين إذ رحـلـوا إلا أغن غضيض الطرف مكحول وفي الصحاح: ظبي غضيض الطرف، أي فاتره، ويقال: إنك لغضيض الطرف نقي الظرف، يراد بالظرف وعاؤه. يقول: لست بخائن. وفي حديث أم سلمة: حماديات النساء غض الأطراف في قول القتيبي، وذلك إنما يكون من الحياء والخفر، وقد سبق ذكره في خ ف ر . الغضيض: الناقص الذليل ، بين الغضاضة، ج أغضة وأغضاء، وهو من غضه يغضه غضا، إذا نقصه، فهو غاض، وذاك غضيض. ولا أغضك درهما، أي لا أنقصك وإذا ثبت النقص لحقه الذل، فهذا قول المصنف: الناقص الذليل. والغض: الحديث النتاج من أولاد البقر، ج الغضاض، كجبال . قال أبو حية النميري:
خبأن بها الغن الغضاض فأصبحت لهن مرادا والسخال مـخـابـئا وغضضت، كمنعت وسمعت ، هكذا نقله الجوهري، وقوله: كمنعت، فيه نظر لانتفاء الشرط فيه، إلا أن يكون من باب تداخل اللغات، وقد تقدم الكلام عليه مرارا، غضاضة ، بالفتح، وغضوضة ، بالضم، نقلهما الجوهري، فأنت غض بين الغضاضة والغضوضة، أي ناضر . قال ابن بري: أنكر علي بن حمزة غضاضة، وقال: غض بين الغضوضة، لا غير. قال: وإنما يقال ذلك فيما يغتض منه ويؤنف، والفعل منه غض واغتض، أي وضع ونقص. قال ابن بري: وقد قالوا بض بين البضاضة والبضوضة، فهذا يؤيد قول الجوهري في الغضاضة. وفي التهذيب: واختلف في فعلت من غض، فقال بعضهم: غضضت تغض، وقال بعضهم: غضضت تغض. والغضاض، بالفتح والضم ، الأخير عن ابن دريد: العرنين وما والاه من الوجه ، كما في الجمهرة. أو ما بين العرنين وقصاص الشعر ، وهو موضع الجبهة. ذكره ابن دريد في الثنائي الملحق بالرباعي: الغضغاض. أو مقدم الرأس وما يليه من الوجه ، وهذا يذكر عن أبي مالك. أو الروثة نفسها. أو ما بين أسفلها إلى أعلاها ، قال: لما رأيت العبد مشرحفا للشر لا يعطي الرجال النصفا أعدمته غضاضه والكفا ورواه يعقوب في الألفاظ: غضاضه، بالغين المهملة، وقد ذكر في موضعه. الغضاض، كسحاب: ماء على يوم من الأخاديد ، كما في العباب والغضاضة: الذلة والمنقصة . يقال: ليس عليك في هذا الأمر غضاضة، أي ذلة ومنقصة وانكسار، وأنشد الليث: وأحمق عريض عليه غضاضة تمرس بي من حينه وأنا الرقم كالغضة، بالضم ، وهذه عن ابن عباد، والغضيضة والمغضة قال ابن الأعرابي: ما أردت بذلك غضيضة فلان ولا مغضته كقولك نقيصته ومنقصته. ويقال: ما غضضتك شيئا، أي ما نقصتك شيئا. وغضض تغضيضا: أكل الغض ، أي الطلع. أو غضض: صار غضا متنعما ، كما في العباب. أو غضض: أصابته غضاضة ، أي انكسار ومذلة، أو نعمة، كما في التكملة. وغضغضه غضغضة: نقصه كغضه يغضه غضا فتغضغض : نقص. وفي الصحاح: تغضغض الماء: نقص، وغضغضته أنا. ولما مات عبد الرحمن بن عوف قال عمرو بن العاص: هنيئا لك يا ابن عوف، خرجت من الدنيا ببطنتك ولم تتغضغض منها بشيء قال أبو عبيد: أي مات وافر الدين لم ينقص منه شيء. وقال الأزهري: أي لم يتلبس بشيء من ولاية ولا عمل ينقص أجوره التي وجبت له. وقال أبو عبيد، في باب موت البخيل وماله وافر لم يعط منه شيئا: من أمثالهم في هذا: مات فلان ببطنته، لم يتغضغض منها شيء، زاد غيره: كما يقال: مات وهو عريض البطان، أي سمين من كثرة المال، كما نقله الجوهري. والغضغضة: الغيض ، قاله الليث. يقال: بحر لا يغضغض ولا يغضغض، أي لا يغيض. أو لا ينزح، ووقع في التكملة: الغيظ بالظاء، وهو تصحيف منكر. وأنشد الجوهري للأحوص: سأطلب بالشام الـولـيد فـإنـه هو البحر ذو التيار لا يتغضغض وأنشد الليث:
وجاش بتـيار يدافـع مـزبـدا أواذي من بحر له لا يغضغض وغضا، بالضم والشد، ، أي كالأمر للاثنين بالغض: ماء لبني عامر بن ربيعة ما خلا بني البكاء ، نقله الصاغاني. ومما يستدرك عليه: شيء باض غاض، كبض غض، أي طري ناضر لم يتغير. وامرأة غضة وغضيضة. وقال اللحياني: الغضة من النساء: الرقيقة الجلد، الظاهرة الدم، وقد غضت تغض وتغض غضاضة، وغضوضة، وهو مجاز، كما في الأساس. ونبت غض: ناعم، وظل غض. قال: فصبحت والظل غض ما زحل أي لم تدركه الشمس، فهو غض، كما أن النبت إذا لم تدركه الشمس كان كذلك، وكل ناضر غض نحو الشاب وغيره. واغتض منه، مثل غض. والغضاضة: الفتور في الطرف. يقال: غض وأغضى، إذا دانى بين جفنيه. والغضيض الطرف: المسترخي الأجفان. والغضوضة: التنغم، عن ابن الأعرابي. ويقال للأمين: إنك لغضيض الطرف نقي الظرف. ويقال: غض من لجام فرسك، أي صوبه وانقص من غربه وحدته. وقال الليث: الغض: وزع العذل وأنشد: غض الملامة إني عنك مشغول وغضغض الماء والشيء بنفسه: نقص، فهو لازم متعد. ومطر لا يغضغض، أي لا ينقطع. والغضغضة: أن يتكلم الرجل فلا يبين. ويقال للراكب إذا سألته أن يعرج عليك قليلا: غض ساعة، وكذلك اغضض، أي احبس لي مطيتك وقف علي. كما في الأساس. وأنشد الصاغاني للنابغة الجعدي: خليلي غضا سـاعة وتـهـجـرا ولوما علي ما أحدث الدهر أو ذرا أي غضا من سيركما وعرجا قليلا ثم روحا متهجرين. وانغضاض الطرف: انغماضه، وقد ذكره المصنف استطرادا في غ م ض وأحال على هذه المادة. والغضغضة: غليان القدر، نقله ابن القطاع. ومحمد بن يوسف بن الصباح الغضيضي، كان يتولى حمدونة ابنة غضيض أم ولد هارون الرشيد، وحدث عن رشد بن سعد، وعنه ابن أبي الدنيا.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.447 harfغَضَّ
غَضَّ U ( n. ac. غَضّ 1 , غَضَاْض 22 , غَضَاْضَة 22t )
a. [ acc. or Min ], Lowered.
b. [ acc. & 'An ], Turned, averted from.
c. [ acc. & La ], Bore, suppored ( the sight of ).
d. ( n. ac. غَضّ 1 ), Lessened, diminished, took from.
e. ( n. ac. غَضّ 1 , غَضَاْضَة 22t ) [ Min ], Lowered, abased.
f. A , I ( n. ac. غَضَاْضَة 22t , غُضُوْضَة 27t ), Was vigorous, sappy ( plant ).
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok19.384 harfغضض
غَضَّ - يَغُضُّ
غَضَّ - يَغُضُّ + كائن + شيئاً أو من شيء: أنقص ووضع من قدره: وهو في الصوت: خفض من الشدة والحدة، فجعله منخفضاً لطيفاً، وفي البصر جعله أقل تركيزاً وتمحيصاً
واللفظ ينتمي إلى مجموعة " القصد والاتزان والاعتدال وعدم المبالغة والطغيان والتطرف في إنجاز عمل"، وهي:
لَطَفَ - يَلْطُفُ، خَفَّ- يَخِفُّ، قَصَدَ - يَقْصِدُ، فَرَطَ -
Mücavir kökler48 mücavir (62 toplam)
- صوت
2 ortak ayet · Çomaktır
- فرج
2 ortak ayet · Ferc
- حفظ
2 ortak ayet · Hafız çanta demektir
- أرب
1 ortak ayet · Ürbiye alça demektir
- محن
1 ortak ayet · Sınadı
- جيب
1 ortak ayet · Cevb bir şeyi yerleştirmek için açılan kuyu, çukur demetir
- عور
1 ortak ayet · Ölçmek için kullanılan boş kaptır
- طفل
1 ortak ayet · Yeni doğan çocuktur
- بعل
1 ortak ayet · Hurma ağaçları çift evcikli olup erkek ve dişileri vardır
- بصر
2 ortak ayet · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
- حمر
1 ortak ayet · Yaban eşeği demektir
- قصد
1 ortak ayet · Kemik iliğidir
Geçtiği ayetler(4)
وَاقْصِدْ فِي مَشْيِكَ وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْوَاتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ
Ve kısYürüyüşünde tabii ol, sesini kıs. Şüphesiz ki seslerin en çirkini eşeklerin sesidir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | غضض |
| Yapı | Üçlü (mücerred sülâsî) |
| Özel Durum | Mükerrer (muzaaf) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | خفض, كفف, قصر |
| Zıt Kök | جهر |
| Çekirdek Özet 1 | Taze ve yumuşak olma, sertliğini ve taşkınlığını kırıp eksiltme, şiddetini alçaltma |
| Çekirdek Özet 2 | Bakışı ve sesi taşkınlıktan koruyarak kontrollü biçimde kısma ve sınırlandırma |
| Çekirdek Özet 3 | Nefsi ve uzuvları sınır aşımından alıkoyarak edep, vakar ve dokunulmazlık alanını koruma |
| Kritik Hata Riski | Kökü gözleri tamamen kapamak veya sesi bütünüyle susturmak sanarak orantılı kısma nüansını yitirmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| غض | Yoğunlaşma, baskılama, kabarmayı dindirme veya taze bir yumuşaklığa çekme; غضب kökünde iç kabarmasının hiddetle dışa vurulması | ض | İkinci katlama ile kabaran enerjinin dışa fışkırması engellenerek kendi içine bastırılması, bakışın ve sesin kırılıp yatıştırılması anlamı pekişmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| غ | Göz imgesinden türetme (yoğunlaşma ve perdeleme) | Görüş alanında veya algıda perdeleme, sınır koyma ve netliği yumuşatarak geri çekme hareketini başlatır. |
| ض | Bitki veya yan taraf imgesinden türetme (baskı ve eğilme) | Bir yöne doğru eğilme, baskı uygulama, dik ve taşkın duruşu bükerek alçaltma payını taşır. |
| ض | Bitki veya yan taraf imgesinden türetme (baskı ve eğilme) | Eğilme ve baskı hareketini yineleyerek taşkınlığın kalıcı olarak zapt edilmesini ve yumuşatılmasını sağlar. |
| غضض | Perdeleme ve çift taraflı baskı ile taşkınlığı dindirme | Gözün veya sesin diklenmesini, fırlamasını ve aşırıya gitmesini kendi sınırına çekip yumuşatma eylemini tamamlar. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Henüz sertleşmemiş, nemli, taze ve gevşek bitki veya hurma tomurcuğu; devedeki dizginin çekilerek hızının ve başının alçaltılması; göz kapaklarının birbirine yaklaştırılarak bakış keskinliğinin kırılması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair Cerîr bir hicvinde kabilenin düşüklüğünü ve bakışını dikemeyeceğini anlatırken kökü gözü kısmak anlamında kullanır: فَغُضَّ الطرف إنك من نمير / فلا كعبا بلغت ولا كلابـا |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber'in Kur'an'ın nazil olduğu ilk tazeliğiyle okunmasını övdüğü hadiste kök tazelik ve yumuşaklık anlamında yer alır: مَنْ سَرَّه أَن يَقرأَ القرآن غَضّاً كما أُنْزِلَ فَلْيَسْمَعْه من ابنِ أُمّ عَبْدٍ |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab ve Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça غضض kökü, Sami dil ailesinin Güney-Batı grubunda somut bir fiziksel durumdan (tazelik, ıslaklık, yumuşaklık ve henüz sertleşmeme hali) türeyerek aşırılığı dindirme, boyun eğdirme ve küçültme semantik alanına evrilen bir yapı sergiler. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice) doğrudan غ sesinin erken dönemde ע (ayin) ile birleşmesi sebebiyle kök doğrudan üçlü paralellik sergilemekten ziyade, baskılama, ezme ve taze kalma ekseninde dolaylı morfolojik izdüşümlerle takip edilir. Arapçada ise kök hem fiziki tazelik ve gevşekliği (taze bitki, körpe beden) hem de bu gevşekliğin getirdiği dik duramama, gücü ve şiddeti eksiltme (sesi ve bakışı yatıştırma) çift kutbunu mükemmel biçimde korumuştur. Bu yönüyle kök, mutlak yok etmeyi değil, sertliği kırıp tabiileştirmeyi ifade eden özgün bir Arapça semantik gelişime sahiptir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT ve Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Körpelik ve tazelikten kırılma ve kısılmaya geçiş | Bir nesnenin sertliğini ve katılığını yitirip yumuşaması, seste ve bakışta taşkınlığın giderilmesi şeklinde soyutlanmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Kuzeybatı Sami geçişleri | İbranicedeki ezme, sıkıştırma veya nemli kalma kökleriyle anlamsal örtüşme bulunsa da fonetik olarak kök Arapça içinde muzaaf yapıda özelleşmiştir. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin ötesinde kanıtlanmış doğrudan bir kök akrabalığı tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques ve Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| غضض | Anlamlı | Kısmak, yumuşatmak, taze olmak | Bakışı, sesi veya hızı eksiltip yatıştırmak, taze ve nemli kalmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| ضغض | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiş, ancak mükerrer kökte çiğneme sesiyle ilişkilendirilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| ضضغ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | İki aynı harfin başta yan yana gelmesi kural dışı olduğundan Arapçada kök olarak teşekkül etmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| غضض | Merkez | Kısma ve yumuşatma | Gücü, dikkati veya sesi sıfırlamadan, taşkınlığını kırıp kontrol altına almaktır. | Bakışın veya sesin keskinliğini alıp edep dairesine çekmek. |
| خفض | Komşu | Alçaltma | Bir şeyi yukarıdan aşağıya doğru fiziksel veya manevi seviyece indirmektir. | غضض kökündeki tazelik ve şiddeti kırma nüansından ziyade seviye düşürmeyi anlatır. |
| كفف | Komşu | Geri çekme ve men etme | Bir eylemi veya uzvu bir sınırdan bütünüyle geri çekip engellemektir. | غضض kısmi ve orantılı bir dizginlemeyi, كفف ise büsbütün alıkoymayı bildirir. |
| قصر | Komşu | Kısa tutma ve hapsetme | Bir şeyi belirli bir sınırın içine hapsedip dışarı taşmasını sınırlamaktır. | قصر nesnenin uzamasını durdurur; غضض ise eylemin şiddetini ve keskinliğini yatıştırır. |
| جهر | Zıt | Açığa vurma ve gürleme | Sesi sonuna kadar yükseltmek veya bir şeyi bütünüyle meydanda açık kılmaktır. | Gizlenmeksizin taşkın ve yüksek perdeden dışa vurulmuş ses ve görünüm. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | غضض | Kısmak, taze olmak | Varlığın sertliğini ve aşırılığını yumuşatarak dengeli bir alçaltma uygulamak. | Kesin |
| Latince | moderari, deprimere | Ilımlılaştırmak, dizginlemek | Gücü bütünüyle kesmeden ölçülü hale getirmeyi karşılar; kökteki tazelik imgesini taşımaz. | Güçlü |
| İngilizce | to lower, to restrain, to abate | Kısmak, dizginlemek, yatıştırmak | Bakışı veya sesi hafifletmeyi karşılar ancak Arapçadaki vakar ve fıtri tazelik boyutunu vermez. | Güçlü |
| Almanca | dämpfen, senken | Kısarak yumuşatmak, alçaltmak | Sesin veya ışığın şiddetini kesip yumuşatmayı tam yansıtır; ahlaki edep bağlamı dışarıda kalır. | Güçlü |
| Fransızca | baisser, modérer | İndirmek, ılımlı kılmak | Şiddeti azaltmayı ve ölçüyü korumayı karşılar; kökün ilk fiziksel nemlilik anlamına dokunmaz. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary ve Lane’s Arabic-English Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَغُضُّوا / يَغْضُضْنَ | Bakışın şehvet, mahremiyet ve tecessümden kısılması | Mümin erkeklerin ve kadınların gözlerini haramdan ve taşkınlıktan korumaları emri; Nûr 24:30, Nûr 24:31. |
| وَاغْضُضْ | Ses tonunun vakar ve tevazu ile alçaltılması | Lokman'ın oğluna nasihatinde kaba ve çirkin bağırmanın menedilmesi bağlamı; Lokmân 31:19. |
| يَغُضُّونَ | Peygamber huzurunda hürmet ve takva ile sesin kısılması | Hucurât suresinde ilahi edep, takva imtihanı ve hürmet ortamının kurulması; Hucurât 49:3. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Takva ve kalbin sınanması | Hucurât 49:3 ayetindeki kalplerin takva için imtihandan geçirilmesi meselesinde iradi nefis terbiyesi. | Kök, içsel saygının ve haşyetin dış uzuvları dizginlemesi olarak yorumlanmıştır. |
| Fıkıh | Harama bakma yasağı ve sedd-i zerîa | Gözü haramdan sakınmanın vacip oluşu; ilk bakışın muafiyeti ve kasıtlı bakışın haramlığı. | Bakışın mutlak körleşmesi değil, şehvet ve tecessüs doğuracak odaklanmanın engellenmesi. |
| Tefsir | Lokman ve Hucurât ahlak ilkeleri | Ayetlerde geçen «min» harf-i cerinin teb'îz (kısmiyet) bildirip bildirmediği, bakışın ve sesin orantılı kısılması. | Bütünüyle susturma veya gözü kapatma değil; taşkın, kaba ve hoyrat kısmı ayıklama. |
| Hadis | İlk vahiy tazeliği ve ahlaki vakar | Kur'an'ın indirildiği ilk günkü tazeliğiyle (ğaddan) okunması ve meclislerde sesin alçaltılması edebiyatı. | Hem lafzi tazelik ve bozulmamışlık hem de nebevi mecliste gösterilen vakar hali. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Mahremiyet ve ubudiyet | Haramdan sakınma ve edep | Bireyin görsel ve işitsel sınırları gözeterek kalbi koruması | Kişinin bakışını ve sesini sınırlandırması, ruhsal arınmanın ve takvanın dışa yansıyan kalkanıdır. | Kesin |
| İlmi | Hakikat arayışı ve metodoloji | Önyargı ve taşkınlığı dizginleme | Zihnin heva ve acelecilikten arındırılarak nesneye odaklanması | Bilgiye yaklaşırken taşkın iddiaların ve sübjektif arzuların sesini kısıp hakikati saf haliyle dinlemek. | Güçlü |
| Siyasi | Kamu düzeni ve otoriteye saygı | Toplumsal vakar ve hiyerarşi | Kamusal alanda saldırgan ve tahakkümcü dili engelleme | Liderlik ve istişare ortamlarında ses yükselterek baskı kurmayı önleyip müzakere zeminini korumak. | Güçlü |
| İktisadi | Tüketim ve piyasa ahlakı | İhtiras ve gösterişi sınırlama | Açgözlülüğü törpüleyerek adil ve sade bölüşümü sağlama | Başkalarının elindekine dikilen haset dolu gözleri ve piyasadaki hoyrat rekabeti dizginlemek. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Genlik modülasyonu ve zayıflatma (attenuation) | Bir dalganın frekansını veya varlığını sıfırlamadan sadece tepe noktasındaki şiddetini ve genliğini düşürmek. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Öz denetim ve medeni mesafe (civil inattention) | Sosyal temas esnasında başkalarının mahrem alanını ihlal etmemek için bakış ve söylem yoğunluğunu bilinçli olarak geri çekmek. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca kadın-erkek ilişkisinde gözleri yere dikip etrafı hiç görmemek veya pısırıkça fısıltıyla konuşmak şeklinde daraltmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, güç ve enerji sahibi bir failin kendi gücünü (bakışını, sesini, iddiasını) vakar, ahlak ve haddini bilme bilinciyle orantılı bir ayara tabi tutmasıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Emri mutlak körleşme veya dilsizleşme sanmak, hayatın akışındaki göz temasını ve hakkı haykıran gür sesliliği yanlış biçimde suçlu ilan etmeye yol açar. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Çünkü İslam ahlakının temelini oluşturan «haddini bilme, hududa riayet etme ve gücü kontrol altında tutma» ilkesinin bedensel uzuvlardaki (göz ve ses) en somut tatbik mekanizmasını sunar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mahremiyet ve aile düzenini inşa eden Nûr suresi 30-31; peygamberi merkez alan toplumsal edebi vazeden Hucurât 1-5 ve hikmete dayalı bireysel terbiyeyi anlatan Lokmân 12-19 ayet gruplarında kurucudur. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Mümin duruşunu ya hiçbir sınır tanımayan hoyrat bir serbestlik ya da dünyadan elini eteğini çekmiş pasif bir siliklik olarak gören iki aşırı ucu da dengeler. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBitkinin körpe ve nemli olup sertleşmemesi, deve dizgininin çekilerek hızının ve başının aşağı indirilmesi, göz kapağının kısılması.
- Soyut anlamAşırıya kaçmaya müsait bir gücün, arzunun veya ifadenin taşkınlığını kırıp vakar ve edep dairesinde dengelenmesi.
- Sistematik karşılıkHem bireysel terbiyede (nefsi zapt etme) hem kamusal alanda (başkalarının hukukuna hürmet) tecavüzü önleyen ayar mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde potansiyel bakış veya ses gücünü temsil eder; iradi takva ve edep katsayısını simgeler. Ortaya çıkan fiili güç , katsayısının sağladığı sönümleme sayesinde sıfıra düşmeden () ancak taşkınlık oluşturmayacak bir ölçüde () dengelenir ve kontrol altına alınır.