نخر
ن - خ - ر
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 13 sözlük
“Nahr”, deve boynunun gövdeye yakın kısmıdır. Develer ayakta ve bu yerden kesilir. “Zibh”, hayvan yere yatırılarak başa yakın yerden kesmek demektir. Bununla beraber burada kelime mastar nekre olduğu için herhangi bir kesişi ifade etmiş olur.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
“Nahr”, deve boynunun gövdeye yakın kısmıdır. Develer ayakta ve bu yerden kesilir. “Zibh”, hayvan yere yatırılarak başa yakın yerden kesmek demektir. Bununla beraber burada kelime mastar nekre olduğu için herhangi bir kesişi ifade etmiş olur.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR825 harfباب الخاء والراء والنون معهما
خ ن ر، ن خ ر يستعملان فقط خنر: الخَنَوَّرُ: قصب النشاب، قال:
يرمون بالنشـاب ذي الآ ذانِ في القصب الخَنَوَّرْ
ويقال: الخَنَورُ كل شجرةٍ رخوةٍ خوارة، ويقال: إنما هو الخَوَار فزيدَ النّون فيه، والنّون من الحروف العسرة.
نخر: نَخَرَ الحِمارُ رأنفه نَخِيراً أي: مد نفسه في الخياشيم كأنه نغمة خاء مضطربة. ونُخرتا الأنف خرقاه.
والمِنْخِر لجميع الأنف، والقياس مِنْخَر بفتحة
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR602 harfنَخِرَ الشيءُ بالكسر، أي بلي وتفتَّت. يقال: عظامٌ نَخِرَةٌ. ونُخْرَةُ الريح بالضم: شدَّةُ هبوبها. والنُخرَةُ أيضاً والنُخَرَةُ: مقدَّمُ أنفِ الفرسِ والحمار والخنزير. يقال: هشم نُخْرَتَهُ، أي أنفه. والمَنْخِرُ: ثَقْبُ الأنف، وقد تكسر الميم اتباعاً لكسرة الخاء. والمُنْخورُ لغة في المَنْخِرِ. الأصمعي: النَخورُ من النوق: التي لا تَدُرُّ حتَّى يضرب أنفُها. ويقال حتَّى تُدخل إصبعك في أنفها.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR7.249 harfح ر ن
حرن ، حنر ، نخر ، رنح : مستعملة
حرن : قال الليث حَرَنت الدابَّةُ وحَرُنَتْ لُغَتَان ، وهي تحرُن حِرَاناً . وفي الحديث ( ما خلأت وَلاَ حَرَنَتْ ولكن حَبَسَها حَابِسُ الْفِيلِ ) .
ويقال فَرَسٌ حَرُونٌ مِنْ خَيْلٍ حُرُنٍ . والحَرُونُ : اسمُ فَرَسٍ كان لِبَاهِلَةَ ، إليه تنسب الخيل الحرونية . وقال أبو عمرو في قولِ ابن مقبل : صوت المحابض ينزعن المحارينا قال : المحارين مايموت من النحل في عسله
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR4.484 harf(باب النون والخاء وما يثلثهما)
(نخر) النون والخاء والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على صوتٍ من الأصوات ثم يفرَّع منه. النخير: صوتٌ يخرج من المَنْخِرين، وسمِّي المَنخِران من جهة النَّخير الخارجِ منهما. وفُرِّع منه فقيل لخَرقَي الأنف النُّخرتان. والنَّخُور: الناقة لا تدُِرُّ حتَّى تُدخِل الإصبع في مَنْخِرها. ويقولون: النُّخْرة: الأنف نفسُه. ويقولون لهُبوب الرِّيح: نُخْرة. فأمَّا الشجرة النَّخِرةُ والعظم
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR352 harf- قال تعالى: ﴿أئذا كنا عظاما نخرة﴾ [النازعات/11] من قولهم: نخرت الشجرة. أي: بليت، فهبت بها نخرة الريح. أي: هبوبها والنخير: صوت من الأنف، ويسمى حرفا الأنف اللذان يخرج منهما النخير نخرتاه، ومنخراه، والنخور: الناقة التي لا تدر أو يدخل الأصبع في منخرها، والناخر: من يخرج منه النخير، ومنه: ما بالدار ناخر (أي: ما بها أحد. انظر: المجمل 3/860؛ والبصائر 5/30).
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR192 harfن خ ر
للحمار نخيرٌ وقد نخر ومنه: المنخران والنخرتان وقيل النخرة: الأنف.
ومن المجاز: للريح نخرة شديدة وهي عصفتها ومنه: العظم والعود الناخر لنخير الريح فيه وما بالدار ناخر: أحدٌ.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.620 harfالنَّخِيرُ: صوتُ الأَنفِ. نَخَرَ الإِنسانُ والحمار والفرس بأَنفه يَنْخِرُ ويَنْخُرُ نَخِيراً: مدّ الصوت والنفَس في خَياشِيمه. الفراء في قوله تعالى: أَئذا كنا عِظاماً نَخِرَةً، وقرئ: ناخِرَةً؛ قال: وناخِرَةً أَجود الوجهين لأَن الآيات بالأَلف، أَلا ترى أَن ناخرة مع الحافِرة والساهِرة أَشبه بمجيء التأْويل فقال: والناخِرة والنَّخِرة سواء في المعنى بمنزلة الطامِع والطمِع؛ قال ابن بري وقال الهَمْداني
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR383 harf* ن خ ر * * نَخِرَ * الشيء بَلِيَ وتفتت فهو * نَخِيرٌ * وبابه طرِب يقال عظام * نَخِرَةٌ * و * المَنْخِرُ * بوزن المَجْلِس ثقب الأنف وقد تُكسر الميم اتباعا لكسرة الخاء كما قالوا مِنْتِن وهما نادران لأن مِفْعلا ليس من الأبنية و * النَّخِيرُ * صوت بالأنف تقول منه * نَخَرَ * يَنْخِر بالكسر * نَخِيرا * وينْخُر بالضم لغة و * النَّاخِرُ * من العظام الذي تدخل الريح فيه ثم تخرج ولها نَخِير
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR4.520 harfنخر الإنسان والحمار والفرس ينخر، بالكسر، وينخر، بالضم، نخيرا، كأمير: مد الصوت والنفس في خياشيمه، فهو ناخر، ومنه حديث ابن عباس: لما خلق الله إبليس نخر أي صوت من خياشيمه كأنه نغمة جاءت مضطربة. والمنخر، بفتح الميم والخاء، وبكسرهما، كسر الميم إتباع لكسرة الخاء كما قالوا منتن، وهما نادران، لأن مفعلا ليس من الأبنية. وفي التهذيب: ويقولون منخرا، وكان القياس منخرا ولكن أرادوا منخيرا، وذلك قالوا منتن
نخر الإنسان والحمار والفرس ينخر، بالكسر، وينخر، بالضم، نخيرا، كأمير: مد الصوت والنفس في خياشيمه، فهو ناخر، ومنه حديث ابن عباس: لما خلق الله إبليس نخر أي صوت من خياشيمه كأنه نغمة جاءت مضطربة. والمنخر، بفتح الميم والخاء، وبكسرهما، كسر الميم إتباع لكسرة الخاء كما قالوا منتن، وهما نادران، لأن مفعلا ليس من الأبنية. وفي التهذيب: ويقولون منخرا، وكان القياس منخرا ولكن أرادوا منخيرا، وذلك قالوا منتن والأصل منتين. وبضمهما، وكمجلس وملمول: الأنف. قال غيلان بن حريث: يستوعب البوعين من جريره من لد لحييه إلى منخـوره هكذا أنشده الجوهري، قال ابن بري: وصواب إنشاده كما أنشده سيبويه: إلى منحوره، بالحاء، والمنحور هو النحر، وصف الشاعر فرسا بطول العنق فجعله يستوعب من حبله مقدار باعين من لحييه إلى نحره، هكذا في اللسان هنا، وأورد الصاغاني هذا البحث في ن-ح-ر. في الحديث: أنه أخذ بنخرة الصبي نخرة. الأنف بالضم: مقدمته، وهي رأسه أو خرقه، أو ما بين المنخرين، أو أرنبته، يكون للإنسان والشاء والناقة والفرس والحمار. ويقال: النخرة. الأنف نفسه. ومنه قولهم: هشم نخرته. من المجاز: النخرة من الريح: شدة هبوبها، وعصفها. ونخر الحالب الناقة، كمنع: أدخل يده في منخرها ودلكه، أو ضرب أنفها لتدر. وناقة نخور كصبور: لا تدر إلا على ذلك. وقال الليث: النخور: الناقة التي يهلك ولدها فلا تدر حتى تنخر تنخيرا. والتنخير: أن يدلك حالبها منخريها بإبهاميه وهي مناخة فتثور دارة. وفي الصحاح: النخور من النوق: التي لا تدر حتى تضرب أنفها، ويقال: حتى تدخل إصبعك في أنفها. والنخر، ككتف، والناخر: البالي المتفتت، يقال: عظم نخر وناخر، وقد نخر، كفرح، وكذلك الخشبة، وقد نخرت، إذا بليت واسترخت، تتفتت إذا مست، أو النخرة من العظام: البالية، والناخرة: التي فيها بقية. وقيل: هي المجوفة التي فيها ثقبة يجيء منها عند هبوب الريح صوت كالنخير. وقوله تعالى: أئذا كنا عظاما نخرة وقرئ: ناخرة. قال الفراء: وناخرة أجود الوجهين، لأن الآيات بالألف، ألا ترى أن ناخرة مع الحافرة والساهرة أشبه بمجيء التأويل. قال: والناخرة والنخرة سواء في المعنى بمنزلة الطامع والطمع. نخير ونخار، كزبير وشداد: اسمان. والنخوار، بالكسر: الشريف وقيل: المتكبر. قال رؤبة:
وبالدواهي نسكت النخـاورا فاجلب إلينا مفحما أو شاعرا وبه فسر أبو نصر قول عدي بن زيد: بعد بني تبع نـخـاورة قد اطمأنت بهم مرازبها قيل: الجبان، وقيل الضعيف، وفي الأخيرين مجاز، وقد نقلهما الصاغاني، ج نخاورة كجلواز وجلاوزة. والنخوري، بالفتح: الواسع الفم والجوف، نقله الصاغاني. قيل: النخوري: الواسع الإحليل، كذا في اللسان. والناخر: الخنزير الضاري، ج نخر، بضمتين، قاله أبو عمرو. من المجاز: ما بها ناخر، أي أحد، حكاه يعقوب عن الباهلي. يقال: امرأة منخار، وهي التي تنخر عند الجماع كأنها مجنونة، وقد نخرت تنخر، كمنع ومن الرجال: من ينخر عند الجماع حتى يسمع نخيره. والتنخير: التكليم، وقد جاء في حديث النجاشي: لما دخل عليه عمرو والوفد معه قال لهم: نخروا أي تكلموا. قال ابن الأثير: كذا فسر في الحديث. قال: ولعله إن كان عربيا مأخوذ من النخير: الصوت ويروى بالجيم، وقد تقدم. والمنخر، كمقعد. هكذا سياق ضبطه، والصواب أنه بكسر الميم والخاء كما ضبطه الصاغاني مجودا وياقوت في معجمه. وكان المناسب من المصنف ضبطه، هضبة لبني ربيعة بن عبد الله بن أبي بكر بن كلاب. والمنتخر، كمنتظر، أي على صيغة اسم المفعول، والذي في التكملة بكسر الخاء، هكذا هو مضبوط مجودا: ع قرب المدينة، على ليلة منها، بناحية فرش مالك، هكذا في سائر النسخ، وصوابه فرش ملل، بلامين، كذا هو في التكملة على الصواب، ومثله في معجم ياقوت، وقال: هو من مكة على سبع، ومن المدينة على ليلة، وهو إلى جانب مثغر. وكشداد: النخار بن أوس بن أبير القضاعي، أنسب العرب، وهو من ولد سعد هذيم، وذكر ابن ماكولا النخار بن أنيس وقال فيه: كان أنسب العرب وأنه من ولد سعد هذيم، قال الحافظ وهو تصحيف، وذكر الصاغاني والحافظ أنه دخل على معاوية فازدراه وكان عليه عباءة فقال: إن العباءة لا تكلمك. والعداء بن النخار: صاحب طلائع بني القين يوم بالغة جاهلي. وبالغة بالعين والغين. وإبراهيم بن الحجاج بن نخرة الصنعاني، هو بالفتح ويضم، الأخير هو المشهور عند المحدثين والفتح ذكره الصاغاني، محدث. روى عنه أبو عيسى الرملي. قال الحافظ: كذا سمى الدارقطني ومن تبعه أباه، ووقع في الضعفاء لابن حبان: إبراهيم بن إسحاق بن نخرة، وأورد له من روايته عن إسحاق بن إبراهيم الطبري، عن عبد الله بن نافع، حديثا موضوعا. وكذا أورده الدارقطني في غرائب مالك: ويستفاد من كلام الخطيب أن نخرة لقب، واسمه يوسف. انتهى. ومما يستدرك عليه: النخرة، كهمزة: مقدم أنف الفرس والحمار والخنزير، لغة في النخرة، بالضم، كذا في اللسان. والناخرة: الخيل، يقال للواحد ناخر، وبه فسر الحديث: ? ركب عمرو بن العاص على بغلة شمط وجهها هرما فقيل له: أتركب بغلة وأنت على أكرم ناخرة بمصر? ويقال: الناخرة: الحمير، للصوت الذي يخرج من أنوفها. وأهل مصر يكثرون ركوبها أكثر من ركوب البغال. وقيل: الناخر: الحمار. قال الفراء: هو الناخر والشاخر، نخيره من أنفه، وشخيره من حلقه. وفي الحديث أيضا: فتناخرت بطارقته أي تكلمت وكأنه كلام مع غضب ونفور. والنخر، كزفر: اسم موضع، ذكره ابن دريد في الحسبان.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR4.309 harfنَخَرَ
1 نَخَرَ ذ , (S, A, Msb, K,) aor. نَخُرَ (S, Msb, K) and نَخِرَ , (S, K,) inf. n. نَخِيرٌ, (S, A, Msb, K,) and نَخْرٌ, (CK, but omitted in MS. copies of the K,) said of a horse, (As, TA,) and of an ass, (A, TA,) and of a man, (TA,) [He snorted; and he snored;] he made a sound, or noise, with the nose; (S;) he made a sound, or noise, from his nose; he prolonged the breath from the خَيَاشِيم
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.029 harfنَخِرَ
نَخِرَ A ( n. ac. نَخَر 4 ),
a. Was worn; was worm-eaten, carious.
نَخَّرَ
نَخَّرَ II ,
a. Spoke.
نُخْرَة
نُخْرَة 3t ,
a. Gale; blast.
b. Tip of the nose; muzzle, snout; proboscis.
نَخِر
نَخِر 5 ,
a. Old, worn; crumbling; worm-eaten, carious; hollow.
نُخَرَة
نُخَرَة 9t , ( pl. نُخَر 9 ),
a. see 3t (b) .
مَنْخَر
مَنْخَر 17 ,
a. see 18 .
مَنْخِر
مَنْخِر 18 , ( pl. مَنَاْخِرُ 44
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR14.958 harfنخر
نَخِرَ - يَنْخَرُ - نَخِر - نَخِرَة
نَخِرَ - يَنْخَرَ + الشيء: يخوى ويفرغ لتشكل حفر وأنقاب وحوايا في داخله، فيصير هين الهشم والسحق: وهو ما يقع للخشب أو العظام لمرور دهر عليها، فتفسد وتتخرب وتتعفن وتبلى
نَخِر: على وزن " فَعِل" اسم فعل للهيئة من " نَخِرَ - يَنْخَرُ ": كثير " النَّخْر": كثير الأجواف والخواء، هين الهشم
نخِرة: مؤنث " نَخِر
Sîgalar(1)
Geçtiği ayetler(1)
أَئِذَا كُنَّا عِظَامًا نَخِرَةً
YıpranmışUfalanmış kemikler olduğumuz vakit mi?
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نخر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | بلي, رمم, رفت |
| Zıt Kök | صلب |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesnenin içinin oyularak boşalması, gözenekli ve kof hale gelip içinden hava geçerken ses çıkarması |
| Çekirdek Özet 2 | Ölüm sonrasında kemiğin ilik ve etinden tamamen soyutlanıp çürüyerek rüzgâr geçiren kof bir iskelet kalıntısına dönüşmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Maddi yapının iç dayanımını bütünüyle yitirip ufalanabilir boşluklu bir kabuk haline gelmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yüzeysel bir "yıpranma" sayarak içinin boşalması ve koflaşması niteliğini atlamak veya ses benzerliği sebebiyle kurban kesimi bildiren نحر köküyle karıştırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نخ | Bir şeyin iç kısmına, özüne veya iliğine nüfuz etme, ayıklama ve boşaltma hareketidir; nitekim aynı çekirdeği paylaşan نخل kökünde de eleyerek özü kabuktan veya artıklardan ayırma, ayıklama anlamı esastır | ر | Çekirdeğin içe nüfuz etme ve boşaltma anlamına titreşim, süreklilik ve rüzgârın boşlukta ses çıkararak akması boyutu eklenmiş; böylece içten çürüyerek koflaşan ve rüzgâr aldığında ses çıkaran yapı anlamı kesinleşmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Canlı dokunun, organik özün ve nemin zamanla akıp uzaklaşması veya süreğen bir çözülme süreci |
| خ | Çit, duvar imgesinin ses yoğunlaşması; geçirgenlik, ayrışma, pürüz | Nesnenin iç dokusunda yarıkların, gözeneklerin ve deliklerin açılması, dokunun gevşeyip dağılması |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Baş veya uç noktadan itibaren açılan hava kanalları, rüzgârın ve nefesin giriş-çıkış odağı |
| نخر | Canlılığın çekilip iç dokunun yarılarak koflaşması ve dışarıya hava geçiren boşluklu bir kanala dönüşmesi | Organik yapının içten içe boşalarak hava kanallarıyla dolu, rüzgâr estikçe ses veren gözenekli bir kalıntıya dönüşme hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Eşek veya atın burun deliklerinden soluk vererek ses çıkarması, burnun hava kanalı olması; ardından ağacın veya kemiğin içinin çürüyüp boşalması ve rüzgâr girdiğinde ıslık benzeri ses vermesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde burun kanatları ve soluma organı bağlamında kullanılmıştır; nitekim Kitâbü'l-ʿAyn ve Lisânü'l-Arab şahitlerinde deve ve atın burun deliklerini nitelemek üzere geçmektedir: صِياماً تذُبُّ البق عن نُخَراتِها / بنَهْزٍ كإيماءِ الرُءوسِ الموانِعِ |
| Erken Arapça kullanım | Kādisiye günü Hamdânî'nin söylediği nakledilen şiirde ölümden sonra kemiklerin koflaşması doğrudan bu kökle ifade edilmiştir: فإِنما قَصْرُكَ تُرْبُ الساهِرَه / حتى تعودَ بعدَها في الحافِرَهْ / من بعدِ ما صِرتَ عِظاماً ناخِرَهْ |
Kaynak Kitâbü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça نخر kökü, Sami dillerinde özellikle solunum, horlama, burundan ses çıkarma ve buna bağlı olarak delikli, gözenekli kanallardan hava geçişi semantik ekseninde yer alır. İbranice ve Aramicede /nhr/ (נחר) biçimi doğrudan "horlamak, burundan solumak, hırıldamak" manasında kökleşmiştir (İbranice נְחִירַיִם burun delikleri demektir). Süryanicede /nḥr/ yine benzer şekilde gırtlak ve burun hırıltısını, kesik ve sert solumayı anlatır. Arapçada ise kök, burundan ses çıkarma somut tabanından hareketle, içinin boşalması sebebiyle rüzgârın içinden ses çıkararak geçtiği kof cisimlere ve nihayet organik maddesi tamamen tükenmiş, içi boş delikli kemiklere (عظم نخر) doğru düzenli bir semantik kayma ve özelleşme yaşamıştır.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | نخر | Burun deliğinden ses çıkarma (en-nahîr) somut eyleminden, ağacın ve kemiğin içinin boşalıp rüzgâr aldığında ses çıkarması ve ufalanması durumuna uzanan semantik genişleme | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice נחר, Süryanice /nḥr/ | Burun kanallarından soluk ve ses çıkarma, hırıldama ortak Sami çekirdeğidir; İbranicede burun delikleri bu kökten türemiştir | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ses yansımalı gövde | Soluma, burundan hava fışkırtma ve boşluklu yapılarda rüzgâr sesi çıkarma niteliğini taşıyan onomatopoetik taban | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نخر | Anlamlı | İçin koflaşıp ses çıkarması, çürüme | İçi oyulan kemik veya ağacın rüzgârda ses vermesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| نرخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik Arapça kök sisteminde yer almaz; Farsça ödünçleme narh (fiyat) biçimi dışındadır | Kur'an'da geçmez |
| خنر | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Arap leksikografisinde mühmel veya terk edilmiş kabul edilir | Kur'an'da geçmez |
| خرن | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Yalnızca keçiboynuzu için kullanılan خرنوب gibi yabancı kökenli isim türevleri dışında müstakil fiil kökü oluşmamıştır | Kur'an'da geçmez |
| رنخ | Anlamlı | Gevşemek, ıslanarak yumuşamak | Suyun veya bir sıvının tesiriyle nesnenin direncinin kırılıp pelteleşmesi | Kur'an'da geçmez; hedef kökteki kuruluk ve sertliğin tükenmesiyle zıt yönde temas eder |
| رخن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde kullanım dışı ve mühmel sayılmıştır | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نخر | Merkez | Boşalmış ve koflaşmış kemik çürümesi | Kemiğin içinin boşalıp hava kanalları bırakacak şekilde delik deşik olması ve ufalanması | Kur'an'da yeniden dirilişi imkânsız görenlerin kemiğin en ileri çürüme evresini tasviri |
| بلي | Komşu | Eskime, yıpranma, tükenme | Zamanın ve dış etkilerin yıpratmasıyla nesnenin eski gücünü yitirmesi | Genel yıpranma ve tükenme sürecidir; نخر gibi mutlaka içinin boşalıp hava geçirmesi şart değildir |
| رمم | Komşu | Çürüyüp toz haline gelme | Organik maddenin bütünüyle dağılarak topraklaşması ve ufalanmış kalıntıya dönüşmesi | Maddenin çürüyüp dağılmasını ifade eder; نخر ise henüz iskelet formunu koruyan kof yapıdır |
| رفت | Komşu | Parçalanıp ufalanma, kırılma | Sert bir yapının kırılarak küçük parçalara ve toz zerrelerine ayrışması | Kırılma ve parçalanma eylemine odaklanır; نخر iç yapının hava alacak biçimde çürümesidir |
| صلب | Zıt | Sertlik, doluluk, dayanıklılık | Nesnenin içinin dolu, yoğun ve dış etkilere karşı kırılmaz, bozulmaz olması | Koflaşmanın, içinin boşalmasının ve ufalanabilir hale gelmesinin tam zıddıdır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نخر | İçten çürüyüp koflaşma, hava geçirerek ses çıkarma | Kemiğin içinin oyulup delikli ve boş kalması halidir | Kesin |
| Latince | Cariōsus, fistulōsus | Çürümüş, içi boşalmış, delik deşik | Cariosus kemik ve diş çürümesini; fistulosus ise içinden hava/sıvı geçen delikli kof yapıyı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Hollowed-out, decayed, porous | İçi boşalmış, çürük, gözenekli | Maddenin içinin çürümesini ve gözenekli halini karşılar ancak Arapçadaki rüzgâr sesi nüansını dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Morsch, hohl, verwest | Çürük, içi kof, ufalanır | Ağaç ve kemiğin içinin çürüyerek gevşemesini ve koflaşmasını tam karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Carié, poreux, caverneux | İlikleri erimiş, gözenekli, çürük | Kemiğin yapısal iç boşalmasını ve delikli süngerimsi hale gelmesini ifade eder | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| نَخِرَةً (nâzıat 79:11) | Çürüyüp içi boşalmış, koflaşmış ve un ufak olmaya yüz tutmuş kemik | Yeniden dirilişi akıldan uzak gören inkârcıların, bedenlerinin toprak altında alacağı en ileri çürüme ve koflaşma halini dile getirdikleri inkâr ve istifham bağlamı (Nâziât 79:11) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ba's (Yeniden Diriliş) ve Mead | Maddesi bütünüyle dağılmış, koflaşarak atomlarına ayrılmış kemiklerin yeniden bir araya getirilip iade edilmesi (iâdetü'l-ma'dûm) | Kemiğin en ileri derecede çözülüşü ve fiziksel direncinin sıfırlanması hali |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Kökün doğrudan bir ahkâm veya fıkıh ıstılahı haline gelmiş kullanımı bulunmamaktadır | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Nâziât Suresi 11. ayet tefsiri | Ayette geçen نَخِرَةً ile diğer kıraat olan نَاخِرَةً arasındaki semantik farklar; kof kemiğin rüzgâr estikçe ses vermesi veya içinin tamamen boşalması | Çürümenin gerçekleşmiş olmasını (نَخِرَةً) veya rüzgâr aldıkça sürekli ses çıkaran bir aşamada bulunmasını (نَاخِرَةً) anlatan lügavî yoğunlaşma |
| Hadis | Ölüm sonrası kabir halleri | İnsanoğlunun kuyruk sokumu (acbü'z-zeneb) hariç bütün kemiklerinin çürüyeceğini bildiren rivayetlerin dilsel şerhleri | İnsan bedeninin toprak altında koflaşıp ufalanabilir bir kalıntıya dönüştüğü biyolojik evre |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Mead ve Diriliş Akidesi | Fiziksel dağılmanın nihai noktası | İlahi kudretin sınır tanımazlığını gösterme | İnsanın geri dönüşü imkânsız gördüğü en kof ve çürümüş noktada ilahi inşanın devreye girmesi | Kesin |
| İlmi | Biyoloji ve Tafonomi | Kemik dokusunun mineral kaybı ve koflaşması | Organik dokunun inorganik çevreye karışması | İlik ve protein yapının tükenip yalnızca gözenekli kalsiyum çatısının kalması süreci | Güçlü |
| Siyasi | Kurumsal Çözülme | İç bütünlüğü çökmüş, kof iktidar yapısı | Dış görünüşü korurken ilk darbede dağılma | Dışarıdan bakıldığında sağlam görünen ancak içi boşalmış, dayanıksız rejimlerin kırılganlığı | Muhtemel |
| İktisadi | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kökün iktisadi sistem kurucu veya açıklayıcı terimsel bir karşılığı tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Gözeneklilik (porozite) ve yapısal kavitasyon | Katı bir cismin iç kütlesinin azalarak hacim içinde boşluk oranının kritik sınıra ulaşması ve yapısal bütünlüğün çökmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal yabancılaşma ve iç çürüme | Toplumsal veya kurumsal bir yapının ilkelerini, gayesini ve insan kaynağını kaybedip yalnızca şekli bir kabuk olarak kalması | Muhtemel |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin yalnızca genel ve soyut bir "yıpranmışlık" veya "eskimişlik" olarak meallendirilmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kemiğin iliklerinin tamamen kuruyup boşalması, rüzgârın girebileceği delikli ve kof bir hal alması ve ufalanmaya hazır süngerimsi bir kalıntıya dönüşmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnkârcıların itirazındaki çarpıcı ontolojik argümanın ve tasvirin zayıflaması; ayrıca ses yakınlığından ötürü deve kesimi manasındaki نحر köküyle karıştırılması riski |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ölüm sonrası diriliş sahnelerinde kullandığı dilin ne denli hassas ve somut gözlemlere dayandığını gösterir; inkârcıların dirilişi en akıl almaz gördükleri "koflaşmış iskelet" aşamasını tek bir kelimeyle zihinde canlandırır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mekkî surelerde yer alan ahiret, kıyamet, diriliş ve inkârcıların ceza gününü alaya aldıkları veya imkânsız gördükleri ayet grubunda (özellikle Nâziât Suresi) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Çürümenin yalnızca dış yüzeyde kalan bir bozulma olmadığını; kemiğin iç mimarisinin tamamen koflaşması, havalanması ve direncinin tükenmesi anlamına geldiğini göstererek kelimenin meallerdeki sıradanlaştırılmasını düzeltir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir kemiğin veya ağacın içinin oyulup boşalması, gözenekli bir yapı kazanarak içinden rüzgâr veya nefes geçtiğinde ıslık gibi ses çıkarmasıdır.
- Soyut anlamBir yapının iç cevherini, özünü ve mukavemetini bütünüyle yitirerek sadece rüzgârın oyuncağı haline gelmiş kırılgan bir boşluktan ibaret kalmasıdır.
- Sistematik karşılıkVarlığın iç yoğunluğunun sıfıra yaklaşması, kütlesel dayanıklılığın yerini hava akımına açık kavitasyona bırakması ve yeniden inşanın sadece mutlak bir harici kudretle mümkün olabileceği sınır durumdur.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde cismin başlangıçtaki organik kütlesini ve iç yoğunluğunu, zaman içindeki biyolojik ve kimyasal çözünme çarpanını, kemik dokusunun iç yoğunluğunu temsil eder. İkinci kısımda gözenek (boşluk) hacminin toplam hacim olan 'ye yaklaşmasını, bunun sonucunda yapısal direnç ve dayanım olan değerinin sıfıra düşerek içinin tamamen koflaşmasını modeller. Kökün anlattığı süreç, iç kütlenin yok olup geriye yalnızca rüzgâr geçiren gözenekli bir hacmin kalması durumudur.