هشش
ه - ش - ش
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 9 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Ve çırparım
Notlarım
Sözlükler(9)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR303 harfباب الهاء مع الشين
ه ش مستعمل فقط
هش:
الهشُّ: كلّ شيءٍ فيه رَخاوةٌ. هشَّ يَهَشُّ هَشاشةً فهو هَشٌّ هَشيشٌ.
والهشُّ: جَذْبُك غُصْنَ الشّجرةِ إليك، وكذلك إن نثرتَ وَرَقَها بعصاً، ومنه قوله عزّ وجلّ: "وأَهُشُّ بها على غَنَمي".
ورجلٌ هشٌّ إذا هشَّ إلى إخْوانِه، والهُشاش والأُشاش بمنزلة هَرَقْتُ وأَرَقْتُ.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR457 harfهَشَشْتُ الورقَ أهُشُّهُ هَشًّا: خبطتُهُ بعصاً ليتحاتَّ، ومنه قوله تعالى: "وأهُشُّ بها على غَنَمي". والهشاشة: الارتياح والخفَّةُ للمعروف. وقد هَشِشْتُ بفلان بالكسر، أهَشُّ هَشاشَةً، إذا خففت إليه وارتحت له. ورجلٌ هَشٌّ بَشٌّ. وشيءٌ هَشٌّ وهَشيشٌ، أي رخوٌ ليِّنٌ. وهَشَّ الخبزُ يَهِشُّ بالكسر: صار هَشًّا. ويقال للرجل إذا مُدِحَ: هو هَشُّ المَكْسِرِ، أي سهل الشأن فيما يُطلبُ عنده من الحوائج. والفرسُ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR352 harf- الهش: يقارب الهز في التحريك، ويقع على الشيء اللين كهش الورق، أي خبطه بالعصا. قال تعالى: ﴿وأهش بها على غنمي﴾ [طه/18] وهش الرغيف في التنور يهش، وناقة هشوش: لينة غريزة اللبن، وفرس هشوش: (الفرس الهش: خلاف الصلود، وفر هش: كثير العرق. الصحاح (هش) ) ضد الصلود، والصلود: الذي لا يكاد يعرق. ورجل هش الوجه: طلق المحيا، وقد هششت، وهش للمعروف يهش، وفلان ذو هشاش.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR637 harfه ش ش
شيء هشٌّ: رخو ليّن وفيه هشاشة.
وهششت الورق على الغنم: خبطته خبطاً برفق.
وروَى جابر عن النبيّ صلى الله عليه وسلم: " لا يخبط ولا يعضد حمى رسول الله صلى الله عليه وسلم ولكن يهشّ هشّاً رفيقاً " " وأهشّ بها على غنمي ".
ومن المجاز: فرس هشٌّ: غير صلود.
قال أبو النجم: يفيض من هشّ رقيق منخّله وناقة هشوش: ثرور.
ورجل هشّ وهو يهشّ إلى إخوانه وإنه لذو هشاشٍ إلى
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR3.565 harfالهَشُّ والهَشِيشُ من كل شيء: ما فيه رَخاوَةٌ ولين، وشيءٌ هَشٌ وهشِيشٌ، وهَشَ يَهِشُّ هَشاشةً، فهو هَشٌّ وهَشِيشٌ. وخُبْزة هَشَّةٌ: رِخْوة المَكْسَر، ويقال: يابسة؛ وأَتْرُجَّةٌ هَشَّةٌ كذلك.وهَشَّ الخبْزُ يَهِشُّ، بالكسر: صار هَشّاً. وهَشَّ هُشُوشةً: صار خَوَّاراً ضعيفاً. وهشَّ يَهِشُّ: تَكَسَّر وكَبِر. ورجل هَشٌ وهَشِيشٌ: بَشٌ مُهْتَرٌ مَسْرورٌ.
وهشَّشْتُه وهَشِشْتُ به، بالكسر، وهشَشْت؛ الأَخيرة
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR264 harf* ه ش ش * * هَشَّ * الورق خبطه بعصا ليتحات وبابه رد ومنه قوله تعالى ﴿وأهُشُّ بها على غنمي﴾ و * الهَشَاشَةُ * بالفتح الارتياح والخفة للمعروف وقد * هَشَّ * به يهشُّ بالفتح * هَشَاشَةً * إذا خف إليه وارتاح له ورجل * هَشُّ * بَشُّ وشيء هَشٌّ و * هَشِيشٌ * أي رخو لين
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR3.052 harfهش الورق يهشه، بالضم ويهشه، بالكسر، وبه قرأ النخعي قوله تعالى، وأهش بها على غنمي، وهي لغة في أهش بالضم، نقله الصاغاني: خبطه بعصا ليتحات، وقال الفراء في معنى الآية: أي أضرب بها الشجر اليابس، ليسقط ورقها فترعاه غنمه. وكذا قول الأصمعي، وقال الليث: الهش: جذبك الغصن من أغصان الشجرة إليك، وكذلك إن نثرت ورقها إليك بعصا، وقال الأزهري: والقول ما قاله الفراء والأصمعي في هش الشجر، لا ما قاله الليث إنه جذب
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.132 harfهَشَّ
هَشَّ I , U ( n. ac. هَشّ 1 ),
a. Beat off.
b. I ( n. ac. هَشّ 1 , هَشَاْشَة 22t , هُشُوْش 27 , هُشُوْشَة 27t ), Was brittle & c.; was weak.
c. ( n. ac. هُشُوْش 27 ), Snapped ( stick ).
d. ( n. ac. هَشّ 1 ), Dropped.
e. A , I ( n. ac. هَشَاْش 22 , هَشَاْشَة 22t ), Was cheerful.
f. [ Ila ], Inclined towards.
هَشَّشَ
هَشَّشَ II ,
a. Cheered, enlivened.
b. Deemed weak.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR11.966 harfهشش
هَشَّ - يَهُشُّ
هَشَّ- يَهُشُّ + كائن + بشيء + على كائن: يضربه به ضرباً خفيفاً: يضرب أو يخبط بعصا رفيعة خفيفة أو ما شابه على شيء، كورق شجر أو غنم لإحداث أثر ضرب خفيف، لتغير الاتجاه، أو هر الورق من أغصان الشجر أو ما شابه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الضرب بقوة مفاجئة تحرك الكائن وتزعزعه"، وهي:
قَرَعَ - يَقْرَعُ، خَبَطَ - يَخْبِطُ،
Sîgalar(1)
Mücavir kökler6 mücavir (11 toplam)
Geçtiği ayetler(1)
قَالَ هِيَ عَصَايَ أَتَوَكَّأُ عَلَيْهَا وَأَهُشُّ بِهَا عَلَى غَنَمِي وَلِيَ فِيهَا مَآرِبُ أُخْرَى
Ve çırparımDedi ki: O benim değneğimdir. Ona dayanırım, onunla davarıma yaprak silkerim ve daha bir çok işlerde ondan faydalanırım.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | هشش |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer |
| Bağlamsal Yakın Kökler | خبط, هزز, نفض |
| Zıt Kök | صلد |
| Çekirdek Özet 1 | Ağacın dalını kırmadan, hafifçe ve nazikçe dokunarak yapraklarını dökmek; gevreklik ve yumuşaklık |
| Çekirdek Özet 2 | Canlı varlığı ve doğal kaynağı tahrip etmeksizin, kontrollü ve şefkatli bir müdahaleyle rızık ve fayda üretmek |
| Çekirdek Özet 3 | Güç ve otorite kullanımında itidal; kaynağın bünyesini koruyarak semeresinden yararlanma yöntemi |
| Kritik Hata Riski | Eylemi hayvanları sopayla dövmek veya dalları hoyratça kırmak şeklinde algılayarak nebevi üsluptaki hilm ve rikkat boyutunu yitirmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| هش | Katılığın çözülmesi, hafif darbeyle gevşeyip ufalanma ve yumuşak hareket; nitekim aynı çekirdeği paylaşan هشم kökünde de kuru ve gevşek nesnelerin kırılıp ufalanması esastır | ش | İkileme yoluyla eylemin hafifliğini, esnekliğini ve sürekliliğini artırmış; sert bir kırma yerine yaprağı daldan incitmeden ayıran ritmik ve nazik bir dökme anlamına yoğunlaştırmıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ه | kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | İç ferahlığı, soluklanma, dışa açılma ve hafif bir hareketin başlangıcı |
| ش | diş; ısırma, parçalama, keskinlik | Tanelere ve cüzlere ayırma, daldan yaprağı incitmeden koparan temas |
| ش | diş; ısırma, parçalama, keskinlik | Temasın ritmik olarak yinelenmesi, dökülmenin yayılması ve dokunun esnemesi |
| هشش | Nefesle dışa açılan bir yapının ritmik temaslarla parçalanıp dökülmesi | Katılığın çözülerek yaprakların dalından nazikçe ayrışması ve canlının ferahlayıp neşeyle açılması hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ağacın dalını kırmaksızın değnekle hafifçe ve esneterek vurup yapraklarını davarın önüne dökmek; ekmeğin içinin süngersi, gevrek ve kırılgan olması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi Ebü’n-Necm el-Iclî’nin atın ter dökmesini tasvir ettiği dizesinde kök, katılığın zıddı olarak teri cömertçe akıtan gevşek ve yumuşak yapı anlamında geçer: يفيض من هشّ رقيق منخّله. Ayrıca Hz. Peygamber’in koruluğu için rivayet edilen hadiste ağaçların kökünden kesilip sertçe kırılmaması, sadece hayvanlar için hafifçe yaprak dökülmesi anlamında kullanılmıştır: لا يخبط ولا يعضد حمى رسول الله صلى الله عليه وسلم ولكن يهشّ هشّاً رفيقاً |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça هشش kökü, Afro-Asyatik dil ailesi ve Sami dilleri katmanında ses yansımalı (onomatopoetik) ve duyusal bir kök karakteri sergiler. Daldan yaprak dökülürken çıkan hışırtı, gevrek ekmeğin ufalanması ve katılığın yerini alan yumuşaklık hissi kökün ilksel semantik çekirdeğini kurar. İbranicede doğrudan üçlü bir fiil denkliği sınırlı kalmakla birlikte, kuru otların hışırdaması ve nesnelerin hafif baskıyla parçalanmasını anlatan ses kökleriyle paralellik taşır. Arapçada kök çift yönlü bir semantik genişleme yaşamıştır: Dış dünyada ağacın dalını incitmeden yaprak indirme eylemini karşılarken, iç dünyada insanın katılığı bırakıp sevinç ve cömertlikle muhatabına yönelmesini, yüzün tebessümle açılmasını (büşr ve heşâşet) ifade etmiştir. Bu geçiş, kökün temelindeki katılık karşıtı esneme ve rahatlama algısının doğrudan bir uzantısıdır.
Güven Muhtemel
Kaynak Lisān al-ʿArab, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lane’s Lexicon.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | هشش | Ağacı tahrip etmeden yaprak dökme hareketinden, ekmeğin gevrekliğine ve insanın sevinçle muhatabına açılmasına uzanan esneklik çekirdeği | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Ses yansımalı hışırtı ve gevşeklik kökleri | Katılığın çözülmesi, hışırdama ve hafif temasla dökülme algısında Sami dillerindeki duyusal zeminle örtüşür | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami kolu dışında doğrudan ve kurallı bir soydaşlık tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| هشش | Anlamlı | Nazikçe yaprak dökmek, gevşeklik | Dala zarar vermeden yaprak düşürmek; sevinçle yüzün gülmesi ve yumuşaklık | Hedef kök; Kur'an'da geçer (Tâhâ 20:18) |
| شهش | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada mühmel diziliş; Kur'an'da geçmez |
| ششه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada mühmel diziliş; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| هشش | Merkez | Nazikçe yaprak dökme ve yumuşaklık | Dalı kırmadan, esneterek ve hafifçe vurarak yaprakları indirmek | Kaynağın bütününe zarar vermeden ürününü nazikçe devşirme hareketi |
| خبط | Komşu | Sertçe vurarak dökme | Ağaca ve dallara rastgele, sert ve kırıcı darbeler indirerek yaprak dökmek | هشش kökündeki zarafet ve dikkatin aksine yıkıcı ve hoyrat bir güç kullanımı barındırır |
| هزز | Komşu | Gövdeden silkeleyerek dökme | Ağacı veya dalı tutarak bütünüyle sarsmak ve meyveyi düşürmek | هشش daldan yaprak düşürme dokunuşuyken, هزز gövdeyi sarsarak olgun meyveyi indirme eylemidir |
| نفض | Komşu | Silkip tamamen ayırma | Bir şeyin üzerindekileri silkeleyip bütünüyle yere dökmek veya arındırmak | هشش ihtiyaca göre hafifçe döküşü, نفض ise üzerindekileri tamamen temizleyip düşürmeyi hedefler |
| صلد | Zıt | Katılık ve geçirimsizlik | Esneklik, gevşeklik ve yumuşaklıktan yoksun sert ve kuru yapı | هشش kökünün zıddı olup ne esnemeye ne de besleyici bir verim dökümüne izin veren kuruluğu anlatır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | هشش | Nazikçe yaprak çırpmak, gevşeklik | Dala zarar vermeksizin sürünün önüne yaprak indirmek ve katılık taşımayan esnek yapı | Kesin |
| Latince | decutere leniter, crispus | Hafifçe vurup dökmek, gevrek | Decutere eylemsel silkelemeyi karşılar fakat çobanlık şefkatini ve içsel sevinç nüansını içermez | Muhtemel |
| İngilizce | to browse-feed by shaking, crisp, soft-brittle | Dala vurup yaprak dökmek, gevreklik | Shake down eylemsel boyutu verir ancak Arapçadaki zarafeti ve canlıya zarar vermeme hassasiyetini tek başına taşımaz | Güçlü |
| Almanca | sanft herunterschlagen, mürbe | Nazikçe çırpmak, gevrek ve yumuşak | Mürbe katılığın yokluğunu ve ufalanabilirliği verir fakat ağaçtan yaprak indirme eylemini dışarıda bırakır | Güçlü |
| Fransızca | gauler doucement, friable | Hafifçe sırıkla dökmek, ufalanır | Gauler sırıkla meyve veya yaprak düşürmeyi anlatır ancak هشش kökündeki rıfk ve incelik boyutunu tam yansıtmaz | Güçlü |
Kaynak Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَهُشُّ (muzâri fiil) | Asayı dala hafifçe vurarak koyunların önüne taze yaprak dökmek | Hz. Mûsâ’nın vahiy başlangıcında asasının gündelik ve pastoral faydalarını beyan ettiği hitap bağlamı (Tâhâ 20:18) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
| Fıkıh | Harem ve koruluk (himâ) hükümleri | Koruma altındaki bölgelerde ağaçları kökünden kesmeden (azd) veya kırmadan (habt), sadece hayvanların beslenmesi için hafifçe yaprak dökmenin sınırları | Kaynağı yok etmeyen asgari ve zararsız istifade ruhsatı |
| Tefsir | Tâhâ 20:18 tefsiri | Asanın bir çobanlık aleti olarak hem otorite ve korunmayı hem de canlıları beslemedeki zarafet ve merhameti temsil etmesi | İktidar ve güç aletinin maişet temininde rıfk ile istihdamı |
| Hadis | Medine koruluğundan yararlanma edebi | Ağaçların dal ve gövdelerini tahrip etmeksizin sadece hayvanların yemesi için hafif ve nazik dokunuşlarla yaprak indirilmesi emri | Tabiatı ve can damarlarını tüketmeden semeresinden beslenme ahlakı |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tebliğ ve irşad üslubu | Rıfk ve hilm | Gönülleri incitmeden hakikate açmak | Katı ve kaba davranmadan, muhatabın kabiliyetine göre hakikat gıdasını nazikçe sunma prensibi | Güçlü |
| İlmi | Araştırma ve gözlem metodolojisi | Tahribatsız veri devşirme | Nesnenin tabiatını bozmadan bilgi üretmek | İncelenen sistemi hırpalamadan ve doğasını tahrif etmeden ondan saf bilgi ve veri ayrıştırma tutumu | Muhtemel |
| Siyasi | Otorite ve iktidar kullanımı | Şefkatli ve ölçülü yönetim | Otoriteyi ezme aracı değil besleme vasıtası kılmak | Devlet asasını toplumu ezmek için değil, onların refah ve maişetini barışçıl yollarla temin etmek üzere kullanma dengesi | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak yönetimi ve sürdürülebilirlik | Sermayeyi koruyarak hasılat toplama | Üretim araçlarını tüketmeden semere devşirmek | Doğal ve iktisadi ana gövdeyi tüketmeksizin, sadece yenilenebilir cari hasılatı nazikçe hasat etme ilkesi | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Elastik deformasyon ve kritik kırılma sınırı altındaki mekanik salınım | Bir sisteme rezonans ve ayrıştırma sağlayacak ölçüde enerji verip, kalıcı şekil bozukluğuna veya kırılmaya yol açmadan hedef parçacıkları serbest bırakma dinamiği | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Dürtme teorisi (Nudge) ve yumuşak güç | Bireyleri yasakçı veya cezalandırıcı katı yaptırımlarla değil, ince, teşvik edici ve yönlendirici dokunuşlarla faydalı davranışa sevk etme mekanizması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece kaba bir "dal sallamak", "sırıkla vurmak" ya da değnekle "hayvanları kovalamak" gibi mekanik bir çobanlık eylemine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kişinin elinde tuttuğu güç ve yetki aletini, idaresi altındakilerin rızkını temin ederken tabiatı ve ana gövdeyi incitmeyen derin bir rikkat, merhamet ve denge içinde kullanması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hz. Mûsâ’nın asasının temsil ettiği nebevi yönetim felsefesindeki şefkat ve koruma boyutunun gözden kaçarak, peygamberî liderliğin kaba kuvvete dayalı tahakküm gibi algılanması |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur’an’da yalnızca bir defa (Tâhâ 20:18) geçmesine rağmen, güç kullanımının meşru sınırını, rızık teminindeki inceliği ve emanet altındakileri beslerken çevreye zarar vermeme şuurunu tek bir fiilde özetlediği için çok hayatidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. Mûsâ’nın Tûr vadisinde ilahi vahye muhatap olduğu ve asasının gündelik faydalarını sıraladığı peygamberlik hazırlık ayetlerinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Çobanlık, liderlik ve güç kullanımının sadece sürüleri gütmek ve zor kullanmaktan ibaret olduğu algısını yıkar; asıl yöneticiliğin zayıfları incitmeden beslemek ve korumak olduğunu gösterir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamAğacın dalına değnekle hafifçe dokunup esneterek vurmak, dalı kırmadan yapraklarını koyunların önüne dökmek; gevreklik ve yumuşaklık.
- Soyut anlamBir gücü, kaynağın bütünlüğünü ve dengesini bozmadan, nazik dokunuşlarla sadece hedeflenen semereyi devşirecek biçimde itidalle kullanmak.
- Sistematik karşılıkOtorite tatbikinde rıfk ve itidal ilkesi; ana sermayeyi ve üretim aracını tüketmeden sürdürülebilir hasılat elde etme yöntemi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde sisteme uygulanan dış müdahale kuvvetini, ağacın ve kaynağın yapısal bütünlüğünü koruyan kritik hasar eşiğini, dökülen yaprak ve elde edilen hasılatı, ise ana bünyede meydana gelebilecek kalıcı tahribatı simgeler. Model, uygulanan gücün kritik hasar sınırının altında tutulması şartıyla (), hiçbir tahribata yol açmaksızın () kesintisiz ve bereketli bir fayda üretiminin () gerçekleştiğini sembolize eder.