همد
ه - م - د
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Kuru
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.631 harfباب الهاء والدال والميم معهما
ه د م،ه م د، د ه م، م ه د، د م ه، م د ه، هدم: الهَدْمُ: قلع المَدَر، أي البُيُوت.
والهِدْمُ: الخَلَقُ البالي. والجمعُ: أهدامٌ والهَدِمةُ: النّاقةُ الضَّبِعةُ الشَّديدةُ الضَّبَعَةِ إلى الفَحْل. تقول: هَدِمَتْ تَهْدَم هَدَماً. وقد هَدِمتْ هَدْمةً شديدةٌ.
ونابٌ مُتَهَدِّمةٌ، وعجوز مُتَهَدِّمة، أي: فانيةٌ هَرٍمَةُ.
همد: الهُمُودُ: المَوْتُ. كما هَمَدتْ. ثَمُود.
ورمادٌ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR248 harfهَمَدَتِ النارُ تَهْمُدُ هُموداً، أي طفِئتْ وذهبتْ البتَّةَ. والهَمْدَةُ: السكتة. وهَمَدَ الثوبُ يَهْمُدُ هُموداً: بَلِيَ. وأَهْمَدَ في المكان: أقام. وأَهْمَدَ في السير: أسرعَ. وهذا الحرف من الأضداد. وأرضٌ هامدةٌ: لا نبات فيها. ونباتٌ هامدٌ: يابسٌ.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR10.251 harfه د م
هدم ، همد ، دهم ، دمه ، مهد ، مده : مستعملة .
هدم : قال الليث : الهَدْم : قَلْع المَدَر ، يعني البُيُوت ، وهو فِعْل مُجاوِز ، والفعل المطاوِع الانهدام ، وهو لازمٌ ، والهِدْم : الخَلَق البالي . وجمعُه أهدام .
وقال أبو عبيد : الهِدْم : الشيخُ الذي قد انحطَم مثل الهِمّ .
قال : وسمعتُ الأصمعي يقول للناقة إذا اشتدَّت ضَبَعَتُها وهو شَهْوَتُها للفَحْل : هَدِمَتْ تهْدَمُ هَدَماً فهي هَدِمة .
وقال
ه د م هدم ، همد ، دهم ، دمه ، مهد ، مده : مستعملة . هدم : قال الليث : الهَدْم : قَلْع المَدَر ، يعني البُيُوت ، وهو فِعْل مُجاوِز ، والفعل المطاوِع الانهدام ، وهو لازمٌ ، والهِدْم : الخَلَق البالي . وجمعُه أهدام . وقال أبو عبيد : الهِدْم : الشيخُ الذي قد انحطَم مثل الهِمّ . قال : وسمعتُ الأصمعي يقول للناقة إذا اشتدَّت ضَبَعَتُها وهو شَهْوَتُها للفَحْل : هَدِمَتْ تهْدَمُ هَدَماً فهي هَدِمة . وقال الفراء : الهَدِمَة : الناقة التي تقع من شدَّة الضَّبَعَة ، وأنشد : فيها هَدِيمُ ضَبعٍ هَوَّاسُ وقال الليث : الناب المتهدِّمة ، والعجوز المتهدِّمة : الفانية الهَرِمة . الحرَّاني عن ابن السكيت قال : الهَدَم : ما تهدَّم من البئر من نواحيها في جَوْفها ، وأنشد أبو زيد الأنصاري : تمضي إذا زُجِرَتْ عن سَوْءةٍ قُدُماً كأنها هَدَمٌ في الجَفْرِ مُنقاضُ وفي الحديث ( أن أبا الهَيْثم بن التَّيِّهان قال لرسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) إن بيننا وبين القوم حبالاً ، ونحن قاطعوها فنخشى إنِ الله أعَزّكَ وأَظْهَرَك أن ترجِع إلى قومك . فتبسَّم النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ثم قال : بل بالدَمَ الدَمَ ، والهَدْمَ الهَدْم ، أنا منكم ، وأنتم مني ) . وأخبرني المنذريّ عن ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ قال : العَرَب تقول : دَمِي دَمُك ، وهَدمي هَدَمُك ، هكذا رواه بفتح الدال قال : وهذا في النُّصْرة والظلْم ، تقول : إن ظُلمتَ فقد ظُلِمتُ ، قال : وأنشدني العُقَيْليّ : دماً طيِّباً با حبّذا أنتَ من دَمِ وقال أبو عبيدة قولاً ثالثاً ، كان يقول : هو الهَدَمُ الهَدَمُ ، واللَّدَمُ اللّدَمُ : أي حُرمَتي مع حُرْمَتِكم ، وبيتي مع بَيْتِكم ، وأنشد : ثمّ الْحَقِي بهَدَمي ولَدَمي أي بأصلي ومَوْضِعي . قال : وأصل الهَدَم ما انهَدَم . يقال : هدمْتُ البناء هَدْماً ، والمَهْدُوم هَدَمٌ ، وسُمِّيَ منزلُ الرجل هَدَماً لانهدامه . وقال غيره : جاز أن يقال لقَبْر الرجل : هَدَمُه لأنه يُحفَر ثم يُرَدّ تُرابُه فيه ، فهو هَدَمُه ، فكأنه قال : مَقبَرِي مَقْبَرُكُم : أي لا أزال معكم حتى أموتَ عندكم . وأخبرني المنذريّ عن أبي الهَيثم أنه قال : قولهم في الحلف : دَمِي دَمُك : إنْ قتلَني إنسانٌ طلبْتَ بدَمِي كما تطلُبُ بدم وليِّك : أي ابن عمِّك وأخيك ، وهَدَمي هَدَمُك أي مَن هَدَم لي عِزّاً وشَرَفاً فقد هَدَمه منك ، وكلّ من قتَل لك وليّاً فكأنما قتلَ وَلِييِّ ، ومن أراد هَدْمك فقد قصدني بذلك . قلت : ومن رواه الدَّمَ الدَّمَ والهَدْمَ الهَدْمَ فهو على قول الحليف : تطلُب بِدَمي وأنا أطلُب بدَمِك ، وما هَدَمْتَ من الدّماء هَدمْتُ : أي ما عفوْتَ عنه وأهْدَرْتَه فقد عفوتُ عنه وتركتُه . ويقال : إنهم كانوا إذا احْتَلفوا قالوا : هَدْمِي هَدْمُك ودَمِي دمُك ، وترِثني وأَرِثُك ، ثم نسخ الله تعالى بآيات المواريثِ ما كانوا يشتَرطونه من الميراث في الحِلْف . وقال ابن شميل : المَهْدومة : الرَّثيئة من اللَّبَن ؛ ورجل هَدِم : أحمَق مُخَنّث ، وأنشد أبو حاتم : شفَيْتُ أبا المُخْتارِ من داءِ بَطْنه بمهْدُومةٍ تُنبِي أُصولَ الشراسِفِ قال : المهدُومة : هي الرثيئة . وقال أبو عبيدة : قال شهاب : إذا حُلِب الحليبُ على الحَقِين جاءت رثيئةً مذكرةً طيِّبَةً ، لا فَلَقَ ، ولا مُمْذَقِرَّة ، سَمْهَجَة ليِّنَةً . وقال أبو زيد : الهَدْمة : المطْرة الخفيفة . وأرضٌ مهدومةٌ : أي ممطورة . وقال أبو سعيد : هَدَم فلانٌ ثوبَه ورَدَّمه : إذا رَقّعه . رواه أبو تراب عنه . وقال شمِر : قال أحمد بن الحَرِيش : الأهْدَمان : أن ينهار عليكَ بناءٌ أو تقع في بئر أو أُهْوِيَّة . وفي الحديث : ( من هَدَمَ بُنْيان ربِّه فهو ملعون ) : أي من قتل النّفس المحرَّمة لأنها بُنْيان الله وتركيبُه . دهم : قال الليث : الأدْهَم : الأسود ، وبه دُهْمة شَدِيدة ، وادْهامَّ الزَّرْعُ : إذا علاه السَّوادُ رِيّاً . وقال الفرّاء فيما رَوَى عنه سَلَمة في قول الله جلّ وعزّ : ( تُكَذِّبَانِ ) ( الرَّحمان : 64 ) : يقول : خضراوان إلى السَّواد من الرِّيِّ . وقال الزَّجّاج : المعنى أنهما خَضْراوان تَضرِب خُضرَتُهما إلى السّواد ، وكل نبْت أخضَرَ فتَمامُ خِصْبِه وريِّه أن يضرب إلى السَّواد . وقال اللّيث : الدَّهْمُ : الجماعة الكثيرة . وقد دَهَمُونا : أي جاءونا بمَرَّةٍ جماعةً . ودَهَمَهُم أمْرٌ : إذا غَشِيَهم فاشياً ، وأنشد : جئنا بدَهْمٍ يَدْهَمُ الدُّهُوما وقال بعضهم الدَّهمة عند العرب : السَّواد ، وإنما قيل : للجَنّة : مُدْهامّةٌ : لشدّة خُضرتها . يقال : اسودّت الخُضرَة : أي اشتدّت ، ولما نزل قوله جلّ وعزّ : ( لِّلْبَشَرِ عَلَيْهَا تِسْعَةَ ) ( المدَّثِّر : 30 ) . قال أبو جهل : ما تستطيعون يا معشر قريش وأنتم الدَّهْمُ أن يغلب كلّ عشرة منكم واحداً ؟ أي وأنتم العدد الكثير ، وسبق بعض العرب إلى عرفة ، فقال : اللهمَّ اغفر لي قبل أن يَدْهَمَك النّاس ، وفي حديث آخر : من أراد أهل المدينة بدَهمٍ : أي بغائلة ، وأمر عظيم ، وجَيْشٌ دَهمٌ : أي كثير . وأتتكم الدَّهماء ، يقال : أراد الدَّهماء : السوداء المُظلمة ، ويقال : أراد بذلك الداهية يذهب إلى الدُّهيم : اسم ناقة . وقال ابن السكّيت : يقال : دَهِمَهُم الأمرُ يَدْهَمُهُم ، ودَهِمتْهم الخيل . قال : وقال أبو عُبَيْدة : ودَهَمَهُم يَدْهَمُهُم لغة . وقال اللّيث : الدَّهْماء : الجَماعةُ من الناس . أبو عُبيد ، عن الكسائيّ : يقال : دخَلتُ في خَمَرِ الناس : أي في جَماعتهم وكَثْرَتِهم ، وفي دَهْمَاء الناس أيضاً مثُلُه وأنشَد غيرُه : فقَدْ ناكَ فِقْدَانَ الرَّبيع ولَيْتَنا فَدَيْنَاك مِنْ دَهْمَائِنا بأُلُوفِ وقال الليث : الدَّهماء القِدْرُ ، والدَّهْماء : سَحْنَةُ الرجل ، والدَّهْماء : بَقلْة وقال ابن شُمَيل : الدَّهْماء : السَّوْداء من القُدُور ، وقد دَهَمتْها النارُ . وقال حُذَيفَة وذكَر الفِتْنة فقال : أتَتْكم الدُّهَيْماء تَرْمِي بالنَّشفِ ثمّ التي تليها ترْمي بالرَّضْف . قال أبو عُبَبْد : قوله : الدُّهَيْماء ترْمي بالنَّشْف نُراه أراد الدَّهماء فصغَّرها . وقال شَمِر : أراد بالدَّهْمَاء السَّوْداء المُظْلِمة ، ومثله حديثه الآخر : لتكونَنَّ فيكُمْ أَرْبَعُ فِتَن : الرَّقْطاء ، والمُظْلِمة ، وكذا وكذا ، فالمظلِمة مِثلُ الدَّهْمَاء . قال : وبعض النّاسِ يَذهَب بالدُّهَيْماء إلى الدُّهَيم ، وهي الداهية ، وقيل للدَّاهية : دُهَيم : أنَّ ناقةً كان يقال لها : الدُّهيْم ، غَزّا قومٌ من العَرَب قوماً فقُتِل مِنهم سَبْعَةُ إخْوَة فحُمِلُوا على الدُّهيْم ؛ فصارت مثلاً في كلّ داهية . وقال شَمِر : سمعت ابن الأعرابيّ يَروِي عن المفضَّل أنّ هؤلاء بنو الزبّان بن مُجَالِد ، خرجوا في طلب إبلٍ لهم ، فلقِيَهم كثيف بنُ زهَير فضَرَب أعناقَهم ، ثم حَمَل رؤوسهم في جُوالق ، وعلَّقه في عُنُق ناقة يقال لها : الدُّهَيمُ ، وهي ناقة عَمرو بن الزّبان ، ثمّ خلاّها في الإبل ، فراحت على الزبّان ، فقال لمّا رأى الجُوالق : أظُنُّ بَنِيَّ صاروا بيض نعام ، ثمّ أَهْوَى بيَدِه فأَدخَلها الجُوالق ، فإذا رأسٌ ، فلما رآه قال : آخر البَزِّ على القَلُوص ، فذهَبَتْ مَثَلا ، وضَرَبت العربُ الدُّهيْمَ مَثَلاً في الشّرّ والدّاهية . وقال الراعي يَذكُر جَوْرَ السُّعاةِ : كَتَبَ الدُّهيْمَ من العَداء لِمُسْرِفٍ عَادٍ يريد مَخانَةً وغُلُولاَ وقال الكميت : أهْمَدانُ مَهْلاً لا يُصبِّح بيوتَكُمْ بجُرْمكم حِملُ الدُّهيْم وما تَزبِى وهذا البيت حُجَةٌ لما قاله المُفضَّل . يقال : هَدمَه ودَهدَمَه بمعنًى واحد . قال العجاج : وما سُؤالُ طَلَلٍ وأَرْسُمِ والنُّؤي بعدَ عَهدِه المُدَهْدَمِ يعني الحاجزَ حولَ البيت إذا تَهدَّم . وقال : غيرُ ثلاثٍ في المحل صُيَّمِ رَوَائمٍ وهُنَّ مِثلُ الدَّوْسَمِ بَعْدَ البِلَى شِلْوَ الرَّمادِ الأدْهمِ أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : قال : الوَطْأة الدّهماء : الجديدة ، والوَطأة الغَبراء : الدّارسة ، وأنشد قول ذي الرّمة : سِوَى وَطْأةٍ دَهماءَ من غير جَعْدةٍ ثَنَى أُخْتَها في غَرْزِ كَبداء ضامرِ وقال غيره : رَبعٌ أدْهَمُ : حديثُ العَهد بالحيّ النازِلِين به ، وأَرْبْعٌ دُهمٌ . وقال ذو الرمة أيضاً : أَلِلأَربُعِ الدُّهم اللّواتي كأنها بقيّةُ وَحْي في بطون الصّحائف أبو عُبَيد ، عن أبي زيد : النعجة الدَّهماء : هي الحمراء الخالصة الحُمرة . قال : وقال الأصمعيّ : إذا اشتدَّت وُرْقة البعير لا يخالِطُها شيء من البياض فهو أدْهمُ ، وناقةٌ دَهماء ، وفَرَسٌ أَدْهَمُ بَهيم : إذا كان أسود بَهيماً لاشِيَةَ فيه . عَمرو ، عن أبيه : إذا كان القَيدُ من خَشَب فهو الأدْهم والفَلَقُ . قال : والمُتَدهَّم ، والمُتَدَأَم والمُتدثِّر هو المحبُوس المأبون ، ويقال : ادهامَّ يَدْهامُّ فهو مُدهامٌّ ، وادْهَمَّ يَدهَمُّ فهو مُدَهَمٌّ ، وادهَوْهَمَ يَدهَوهمُ فهو مُدْهَوْهمٌ بمعنى واحد . همد : قال شمِر : الأرض الهامدة : المُسْنِتَه قال : وهُمُودها ألاّ يكون فيها حَياةٌ ، ولا نَبتٌ ، ولا عُود ، ولم يُصِبْها مَطَر . والرَّمادُ الهامد : المُتلبِّد البالي بعضُه فوقَ بعض . وهمدتْ أصواتُهم : أي سكنتْ . وهمَد شجرُ الأرض : أي بَلِيَ وذَهب . وهمَد الثوبُ يَهمِدُ همُوداً ، وذلك من طُولِ الطّيّ ، تحسَبه صحيحاً ، فإذا مَسِسْتَه تَناثَرَ من البِلِي . وقال ابن السكّيت : همِد الثَّوْبُ يَهمَدُ هَمَدا : إذا بَلِي . وقال اللّيث : الهُمود : المَوْت ، كما همَدت ثَمُود ، ورَمادٌ هامِد : قد تَلبَّد وتغير . أبو عُبَيد ، عن الأصمعي قال : خَمَدت النارُ : إذا سكن لهَبُها ، وهَمَدَت همُوداً : إذا طُفِئت البتّة ، فإذا صارت رَماداً قيل : هَبَا يَهبُو فهو هابٍ . الليث : ثمرةٌ هامِدة : إذا اسودتْ وعَفِنَت ، وأرضٌ هامِدةٌ : مقشِعرَّةٌ لا نبات فيها إلاّ يَبِيسٌ مُتَحطِّم . قال : والهامد من الشجر : اليابس . ويقال للهامد : هَميد . يقال : أخذنا المُصدِّقُ بالهميد : أي بما مات من الغَنم . وقال ابن شُميل : الهَميد : المال المكتوبُ على الرَّجُل في الدِّيوان . فيقالُ : هاتوا صدقَتَه ، وقد ذهب المالُ : يقال : أخذَنا الساعِي بالهَمِيد . أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ قال : الإهماد : السُّرعة في السَّير . والإهماد : الإقامة بالمكان . وأنشد في السُّرعة : ما كان إلاّ طَلَق الإهماد وأنشد في الإقامة : لما رأَتني راضياً بالإهمادْ كالكَّزِ المَرْبوطِ بين الأوتادْ وهذا من باب الأضداد . وقال ابن بُزُرج : أهمَدُوا في الطعام : أي اندفَعُوا فيه . وقالوا : أهمَد الكلبُ : أي أحضَر . مهد : قال الليث : المَهْدُ للصَّبيّ ، وكذلك الموْضِعُ يُهيّأ لينام فيه الصبي . قال : والمِهاد اسم أجمَعُ من المَهْد ، كالأرض جَعَلَها الله مهاداً للعباد ، وجمعُ المِهاد مُهُد وثلاثة أَمهِدة ومنه قوله تعالى : ( عَمِلَ صَالِحاً ) ( الرُّوم : 44 ) أي يُوطِّئون ، وأصل المهد التَّوثير ، يقال : مَهَّدتُ لنَفسي ، ومهدت : أي جَعَلتُ مكاناً وطيئاً سهلاً ، ويقال : مَهَدْتُ لنفسي خيراً : أي هيَّأتُه ووطّأته . وقال أبو النجم : وامتَهَدَ الغاربُ فِعْلَ الدُّمَّلِ قلتُ : أصل المَهْد التوثير ، ويقال للفراش : مهادٌ لوَثارته . وقال النضر : المُهْدة من الأرض : ما انخفض في سهولة واستواء . وقال أبو زيد : يقال : ما امتَهَد فلانٌ عِنْدي يداً لم يُولِكَ نعمةً ولا مَعْروفاً . ورَوَى ابن هانىء عنه : يقال ما امتَهَد فلان عندي مَهْد ذاك بفتح الميم وسكون الهاء . يقولها حين يُطْلب إليه المعروفُ بلا يَدٍ سلفتْ منه إليه ، ويقولُها أيضاً للمسيء إليه حين يَطلُب معروفه أو يُطْلَبُ له إليه . مده : قال الليث : المَدْه يضارع المَدْحَ ، إلا أن المَدْه في نَعتِ الجَمَال والهيئة ، والمدح في كل شيء عامّ . قال رؤبة : لله درّ الغانيات المُدَّهِ وقال غيره : المَدْح والمَدْه واحد ، أُبدِلت الحاء هاء ويقال : فلان يتمدَّه بما ليس فيه ويتَمتَّه ، كأنه يطلُبُ بذلك مَدْحَه ، وأنشد ابن الأعرابي : تَمَدَّهي ما شئتِ أن تمَدَّهِي فلست موهَوْئِي ولا ما أَشْتَهِي هَوْئِي : هَمِّي . ورَوَى النضر عن الخليل بن أحمد أنه قال : مَدَهْتُه ، في وجهه ، ومَدَحْتُه ، إذا كان غائباً . دمه : قال الليث : الدَّمَه : شِدّة حَرِّ الرَّمْلِ ، وأنشد : ظَلَّتْ على شُزُنٍ في دامِهٍ دَمِهٍ كأنه من أُوارِ الشَّمْس مَرعُونُ قال : ويقال : ادْمَوْمَهَ الرَّمْل ولم أسمع دَمِه لغير الليث . ولا أعرف البيت الذي احتجّ به .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR4.634 harf(باب الهاء والميم وما يثلثهما)([1])
(همن) الهاء والميم والنون ليس بشيء. فأمّا المُهيمِن، وهو الشاهد فليس من هذا، إنَّما هو من باب أمن([2])، والهاء مبدلة من همزة.
(همي) الهاء والميم والحرف المعتلُّ يدلُّ على ذَهابِ شيءٍ على وَجهه. وهَمَى الماءُ: سال. وهَمَتِ الماشيةُ تَهمِي: ذهبَتْ على وجهها لِرَعيٍ أو غيرِه.
وفي الحديث: "إنَّا نُصيبُ هَوامِيَ الإبل": الضَّوالّ.
وإذا همز([3])* تغيَّر المعنى. تقول:
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR258 harf- يقال: همدت النار: طفئت، ومنه: أرض هامدة: لا نبات فيها، ونبات هامد: يابس. قال تعالى: ﴿وترى الأرض هامدة﴾ [الحج/5] والإهماد: الإقامة بالمكان كأنه صار ذا همد، وقيل: الإهماد السرعة؛ فإن يكن ذلك صحيحا فهو كالإشكاء في كونه تارة لإزالة الشكوى، وتارة لإثبات الشكوى.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR379 harfه م د
همدت النار تهمد هموداً ورماد هامد: قد تلبّد وتغير.
ومن المجاز: أرض هامدة: مقشعرة قد يبس نباتها وتحطّم ونبات وشجر هامد: يابس.
وهمد القوم وخمدوا: ماتوا كما همدت ثمود وأهمدهم الله.
وأتوا على بني فلان فأهمدوهم.
وأهمد فلانٌ الأمر: أماته.
وثمرة هامدة: اسودّت وتعفّنت.
وهمد الثوب وهمد إذا بلي من طول الطّيّ فإذا مسسته تناثر وثوب هامد وثياب همّد.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR2.469 harfالهَمْدَةُ: السَّكْتةُ. هَمَدَتْ أَصواتُهم أَي سكَنَتْ. ابن سيده: هَمَدَ يَهْمُدُ هُمُوداً، فهو هامِدٌ وهَمِدٌ وعَمِيدٌ: مات. وأَهْمَدَ: سَكَتَ على ما يَكْرَه؛ قال الراعي:
وإِني لأَحْمي الأَنْفَ مِن دونِ ذِمَّتي،
إِذا الدَّنِسُ الواهِي الأَمانةِ أَهْمَدا
الليث: الهُمُودُ الموتُ، كما هَمَدَتْ ثمودُ. وفي حديث مصعب بن عمير: حتى كاد يَهْمُدُ من الجوعِ أَي يَهْلِكُ. وهَمَدَتِ النارُ تَهْمُدُ هُمُوداً:
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR88 harf* ه م د * * هَمَدَتِ * النار طَفِئت وذهبت البتة وبابه دخل وأرض * هَامِدَةٌ * لا نبات بها
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR2.534 harfالهمود، بالضم: الموت والهلاك، كما همدت ثمود، قاله الليث، وهو مجاز، كما في الأساس، وفي المحكم: همد يهمد همودا فهو هامد وهميدق: مات. وفي حديث مصعب بن عمير حتى كاد أن يهمد من الجوع أي يهلك، الهمود: طفوء النار، وقد همدت تهمد: ذهبت البتة فلم يبن لها أثر. أو همودها: ذهاب حرارتها. وقال الأصمعي: خمدت النار، إذا سكن لهبها، وهمدت همودا إذا طفئت البتة، فإذا صارت رمادا قيل: هبا يهبو، وهو هاب. من المجاز:
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR3.967 harfهَمَدَتِ النَّارُ
1 هَمَدَتِ النَّارُ ذ , aor. هَمُدَ , (S, A, L,) inf. n. هُمُودٌ, (S, A, L, K,) The fire became extinguished (As, S, A, L, K) entirely; went out entirely, (As, S, A, L,) none of it remaining: (L:) or lost its heat: (L, K:) when [only] its flame has ceased, you say of it خَمَدَت. (As, L.) ― -b2- هَمَدَ, (M, A, L,) aor. هَمُدَ , (M, L,) inf. n. هُمُودٌ, (M, L, K,) (tropical:) He
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR708 harfهَمَدَ
هَمَدَ U ( n. ac. هُمُوْد 27 ),
a. Went out ( fire ); subsided; died, perished.
b. Was barren.
c. Ceased.
d. ( n. ac. هَمْد 1 , هُمُوْد 27 ), Was worn out.
هَمَّدَ
هَمَّدَ II ,
a. see IV (a) .
أَهْمَدَ
أَهْمَدَ IV ,
a. Extinguished, appeased, stilled.
b. Destroyed.
c. Was still; subsided ( wind ).
d. [ Bi ], Stopped at.
e. [ Fī ], Hastened.
f. [ Fī ], Fell to.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR9.441 harfهمد
هَمَدَ - يَهْمُدُ - هَامِد - هَامِدَة
هَمَدَ - يَهْمُدُ + الكائن: يسكن ويتوقف عن الحركة والتقلب والتغير، ثم يبقى هادئاً ثابتاً لا يتغير وضعه ولا يتقلب
هَامِد: اسم فاعل صفة مشبهة من " هَمَدَ - يَهْمُدُ "
هَامِدة: مؤنث " هَامِد "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ" هدوء الحركة الشديد القريب من التوقف وذلك للحركة الاهتزازية في المكان"، وهي:
Sîgalar(1)
Mücavir kökler36 mücavir (48 toplam)
- مضغ
1 ortak ayet · Et parçası
- بهج
1 ortak ayet · Behic çiçekli otlak yer demektir
- رذل
1 ortak ayet · Rezl meyvenin döküntüsü, adisi demektir
- طفل
1 ortak ayet · Yeni doğan çocuktur
- هزز
1 ortak ayet · Kımıldadı
- علق
1 ortak ayet · Sülük demektir
- نطف
1 ortak ayet · Duvarda aşağı doğru akan sıvı damlasıdır
- ربو
1 ortak ayet · Rebbe’deki be vav’a dönüşmüş, gelişmek, evrimleşmek anlamı…
- ترب
1 ortak ayet · Toprak demektir
- عمر
1 ortak ayet · “U’mare” katlı bina demektir
- نبت
1 ortak ayet · Bitki
- ريب
1 ortak ayet · “Ravb” kesik süt, “reyb” ise kesilip kesilmediği belli…
Geçtiği ayetler(1)
… لِكَيْلَا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئًا وَتَرَى الْأَرْضَ هَامِدَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ وَأَنْبَتَتْ مِنْ …
KuruEy insanlar; eğer dirilişten yana bir şüphede iseniz; gerçek şu ki: Size açıkça gösterelim diye Biz sizi; topraktan, sonra nutfeden, sonra pıhtılaşmış bir kandan, sonra da yaratılışı belli belirsiz bir çiğnem etten yarat tık. İstediğimizi belli bir süreye kadar rahimlerde tutarız. Sonra sizi bir çocuk olarak çıkarırız. Böylece yetişip erginlik çağına gelirsiniz. Kiminiz öldürülür, kiminiz de bilirken hiç bir şey bilmez olsun diye ömrünün en fena zamanına geri itilir. Yeryüzünü kupkuru olarak görürsün. Ama Biz, ona su indirdiğimiz zaman harekete geçer, kabarır ve her çeşit güzel bitkiden çift çift yetiştirir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | همد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | خمد, يبس, قحط |
| Zıt Kök | ربو |
| Çekirdek Özet 1 | Ateşin sönüp ısısını ve kıvılcımını tamamen yitirmesi, külün çöküp birbirine yapışması, can damarının kesilerek toprağın kaskatı hareketsiz kalması |
| Çekirdek Özet 2 | Canlılık belirtisi, su ve hareket bulunmayan; dışarıdan bir müdahale gelmedikçe kendi kendine devinemeyen mutlak durgunluk ve ölüm hali |
| Çekirdek Özet 3 | Diriliş (ba‘s) ve yaratılış nizamında hayatın kendiliğinden değil, dışsal bir ilahi irade ve rahmet nüfuzuyla başlatıldığını gösteren ontolojik sıfır noktası |
| Kritik Hata Riski | Kökün salt «kuru toprak» olarak anlaşılıp içindeki termodinamik sönme, kıpırtısızlık, canlılık enerjisinin tamamen tükenişi ve diriliş delili olma niteliğinin göz ardı edilmesi |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| هم | İçten gelen hafif hareket, ses, niyet, zayıf kıpırtı veya dökülme hali; canlılığın en dip eşiğindeki titreşim (همس, همز, همر, همم) | د | Kapı, kapanma ve durma imgesi taşıyan د harfinin eklenmesiyle içsel titreşim ve akış tamamen kesilmiş; hareket dışa kapalı, mutlak bir sükûnet ve donukluğa dönüşmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Varlıkta bulunan son nefes, canlılık emaresi veya dumanın/sıcağın yukarı doğru tükeniş anı |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Canlılığın ve rutubetin kaynağı olan akışkan öz |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Harekete set çekilerek geçişin kapanması, nihai duraklama ve kilitlenme |
| همد | Canlılık nefesinin ve rutubetin tükenerek kapının kapanması | Nem ve hararetin tamamen kesilip nesnenin mutlak bir çöküş, donukluk ve kıpırtısızlık eşiğinde kilitlenmesi hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ateşin közünün tamamen soğuyup duman ve alevinin yok olması, geriye kalan külün keçeleşip birbirine yapışması; otun kuruyup ufalanması ve toprağın tozlaşarak kıpırtısız kalması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde devenin hızlı ve yorucu yürüyüşünün ardından gücünü tüketip duraklaması veya ateşin tamamen sönmesi tasvirlerinde geçer; Maqāyīs metninde geçen şu mısra bu hızlı tükenişe ve duruşa işaret eder: ما كانَ إلاَّ طَلَقُ الإهمادِ |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi er-Râî en-Nümeyrî kökü, haysiyetsiz kişinin kötülük karşısında sinmesi ve sesini kesmesi anlamında şu beyitte kullanmıştır: وإِني لأَحْمي الأَنْفَ مِن دونِ ذِمَّتي، / إِذا الدَّنِسُ الواهِي الأَمانةِ أَهْمَدا |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Arapça همد kökü, merkezi Sami dillerinde özellikle sönme, hareketsizleşme, sesin ve soluğun kesilmesi semantik ekseninde yer alır. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında doğrudan bu ses dizilimiyle tam örtüşen geniş bir fiil kökü yerine, nefesin tükenmesi, sessizliğe gömülme ve uyuşma bildiren fonetik olarak yakın kökler (örneğin Süryanice sessiz kalma ve sönme bildiren biçimler) tespit edilmektedir. Arapçada ise kök, çöl ortamının somut şartlarında iki temel fenomen üzerinden özelleşmiştir: yakacak maddesi biten ateşin külünün birbirine geçip soğuması ve yağmursuz kalan arazinin bitki örtüsünün çürüyüp ufalanarak kıpırtısız toza dönüşmesi. Bu durum, kökün Sami kök ailesi içinde özellikle güneybatı kolunda fiziksel bir çöküş ve biyotermal sönme anlamında derinleştiğini göstermektedir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith ve Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Ateşin sönmesi ve toprağın kuruması | Canlılığın/hararetin çekilmesiyle maddenin büzüşüp hareketsiz kalması anlam ekseninde gelişmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı ve Merkezi Sami dillerinde sükût ve donukluk | Sesin ve soluğun kesilmesi, takatsizlikten yere yığılma semantik alanı ile fonetik örtüşme gösterir. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik geniş katmanda düzenli ve doğrudan bir kökdeş türetim kesin olarak belgelenememiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques ve Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| همد | Anlamlı | Sönmek, hareketsizleşmek, kurumak | Ateşin ve toprağın canını yitirip donuklaşması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| هدم | Anlamlı | Yıkmak, yerle bir etmek | Ayakta duran bir yapıyı çökerterek tabana yaymak | Ortak çöküş ve yere serilme paydası; Kur'an'da geçer |
| مهد | Anlamlı | Döşemek, yaymak, hazırlamak | Zemini pürüzsüz ve yerleşmeye uygun hale getirmek | Zeminleşme ve yatay düzlem benzerliği; Kur'an'da geçer |
| مده | Anlamlı | Övmek, methetmek | Birini yüzüne karşı aşırı sözlerle yüceltmek | Hedef kökle doğrudan anlam bağı tespit edilmedi; Kur'an'da geçmez |
| دهم | Anlamlı | Kararmak, basmak, ansızın gelmek | Siyahlığın bürümesi, çokluğun veya felaketin aniden kaplaması | Kararma ve örtme boyutuyla kısmi temas; Kur'an'da geçer |
| دمه | Anlamlı | Şaşırmak, aklı gitmek | Dehşet veya yorgunluktan donakalmak | Donukluk ve tükeniş ile zayıf bağ; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| همد | Merkez | Mutlak sönme ve donukluk | Canlılık enerjisinin tamamen tükenmesiyle oluşan hareketsizlik | Ateşin tamamen sönmesi, toprağın toz ve çöküntü halinde beklemesi |
| خمد | Komşu | Alevin dinmesi | خمد alevin yatışması fakat közde ısının kalabilmesidir; همد ise ısının da tamamen bitmesidir. | Alevin kesilmesi hali |
| يبس | Komşu | Kuruluk | يبس nesnenin nemini kaybetmesidir; همد nemsizliğin yol açtığı nihai çöküş ve kıpırtısızlığı ifade eder. | Sıvı ve rutubetten yoksun olma hali |
| قحط | Komşu | Yağmursuzluk, kıtlık | قحط atmosferik suyun kesilmesini hedefler; همد ise bu kesintinin yeryüzündeki ölümcül sükûnet sonucudur. | Yağışın kesilmesi ve kuraklık durumu |
| ربو | Zıt | Kabarma, canlanma, artma | Toprağın su alarak şişmesi, yükselmesi ve bitki fışkırtarak canlanması | Durgunluğun zıddı olan biyolojik kalkınma ve artış |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | همد | Sönmek, kurumak, hareketsizleşmek | Ateşin ve toprağın canlılık izini yitirerek mutlak sükûnete gömülmesi | Kesin |
| Latince | torpere, exstinguere | Uyuşuk kalmak, sönmek | Canlılığın askıya alınmasını ve ateşin yok oluşunu karşılar; toprağın ufalanmasını tam vermez. | Güçlü |
| İngilizce | to be dormant, extinct, lifeless | Uykuya dalmak, sönmek, cansız kalmak | Biyolojik hareketsizliği ve enerjisizlik durumunu karşılar; külün keçeleşmesi gibi somut çöl tasvirini içermez. | Güçlü |
| Almanca | erloschen sein, erstarrt liegen | Sönmüş olmak, kaskatı kesilmek | Katılaşma ve termal enerjinin tükenişini iyi aktarır; Kur'an'daki toprak metaforunu kısmen dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Fransızca | être éteint, être inerte | Sönmüş olmak, eylemsiz kalmak | Maddenin dış bir etki olmadan kıpırdayamama halini ifade eder; nebatsız kalma vurgusu eksiktir. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary ve Lane’s Arabic-English Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| هَامِدَةً | Bitkisi kurumuş, toza dönüşmüş, kıpırtısız ve ölü arazi | Dirilişin (ba‘s) imkânını ve ilahi kudreti ispat bağlamında kupkuru yeryüzü (Hac 22:5) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ba‘s ve haşir delilleri | Ölü toprağın canlanması üzerinden ademden (yokluktan) varlığa çıkışın veya ölümden sonra iadenin imkânı | Maddenin kendi başına hayat üretemeyeceği, hayatın ilahi bir fiil olduğu düşüncesi |
| Fıkıh | İhyâü’l-mevât (ölü arazinin canlandırılması) | Canlılık eseri bulunmayan sahipsiz ve ham toprağın imar edilerek mülkiyet kazanılması | Üzerinde ziraat veya mülkiyet emaresi bulunmayan durgun arazi statüsü |
| Tefsir | Kevnî ayetlerin tasviri | Hac suresindeki insanın nutfeden yaratılış evreleri ile yeryüzünün canlanma safhaları arasındaki paralellik | Suyun inişinden önceki sıfır noktası; hareketsizlik, boyun eğiş ve ölüm hali |
| Hadis | Ölüm ve takatsizlik tasvirleri | Açlıktan veya yorgunluktan takati tükenip hareketsiz kalan insanın durumu | Canlılık enerjisinin tükenişi ve sesin kesilmesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratılış ve diriliş döngüsü | Ontolojik acziyet ve sıfır noktası | İlahi rahmetin gerekliliğini gösterme | Varlık kendi haline bırakıldığında sönmeye ve çürümeye mahkûmdur; can ancak vahiy ve rahmetle gelir. | Kesin |
| İlmi | Termodinamik ve biyolojik denge | Entropi ve biyolojik uyku hali (dormansi) | Enerji transferinin zorunluluğunu belgeleme | Sistemin enerjisini tüketip en alt seviyede dengelenmesi, dış bir enerji girdisi olmadan uyanamaması. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal çöküş ve tebaa psikolojisi | Atalet, sindirilmişlik ve inisiyatifsizlik | Toplumun direnç ve üretim potansiyelini kaybetmesi | Zulüm veya baskı altında halkın sesini çıkaramaz hale gelmesi ve üretkenliğini yitirip donuklaşması. | Muhtemel |
| İktisadi | Atıl kaynaklar ve donmuş sermaye | Kullanılmayan, dolaşıma girmeyen ölü kapasite | Dolaşım ve yatırım ihtiyacını doğurma | Can suyu (likidite) bulamayan ve üretimden çekilen durağan, atıl ekonomik unsurların durumu. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termodinamik denge ve mutlak entropi | Sistemin iş yapabilir enerjisinin tükenerek çevreyle aynı ısı seviyesine inmesi ve iç hareketin durması durumu | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyal anomi ve kolektif atalet | Toplumsal yapının motivasyonunu, ortak hedeflerini ve dinamizmini kaybederek pasif bir durağanlığa gömülmesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca tarımsal bir kuraklık veya sıradan bir nemsizlik olarak okunması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Canlılık emaresinin bütünüyle silindiği, ısının ve hareketin sıfırlandığı, dışsal bir diriltici müdahale olmaksızın asla canlanamayacak mutlak ontolojik ölüm eşiği |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hac 22:5 ayetindeki diriliş argümanının zayıflaması; ayetin yalnızca mevsimsel bir toprak değişimi gibi görülüp insanın ölümden sonra diriltilmesindeki kozmolojik ve ontolojik kesinliğin kavranamaması |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ölüm-diriliş analojisinde en kritik aşama olan hareketsizlik ve tükeniş evresini tek bir kelimeyle resmeder; hayatın maddenin özünden değil, ilahi bir iradenin dışsal müdahalesinden kaynaklandığını ispatlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Haşir, ba‘s, insanın anne karnındaki yaratılış aşamaları ve tabiatın su ile dirilişini birbirine bağlayan kevnî delil ayetlerinde (özellikle Hac suresinin ilk pasajında). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tabiatın kendi kendine işleyen kapalı ve mekanik bir canlılık kaynağı olduğu fikrini çürütür; toprağın su inmeden önceki aczini ve hareketsizliğini göstererek hayat verici failin mutlaklığını ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamAteşin ısısını ve alevini tamamen kaybederek külünün yere yapışması; toprağın nem ve bitkisini yitirerek toz halinde hareketsiz kalması.
- Soyut anlamBir sistemin kendi iç enerjisini bütünüyle tüketerek dışarıdan bir tesir gelmedikçe hiçbir hareket üretemeyecek biçimde kilitlendiği mutlak atalet hali.
- Sistematik karşılıkİlahi diriltici iradenin (rahmet ve su) tezahüründen hemen önceki ontolojik sıfır ve tükeniş noktası.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde fiziksel veya biyolojik varlık alanını, kökün temsil ettiği mutlak durgunluk (hâmid) durumunu gösterir. Bu durumda sistemin iç enerjisi ve canlılık potansiyeli seviyesindedir ve zamana bağlı değişim/hareket türevi sıfırdır (). Dışsal bir müdahale olan (ilahi su/rahmet girdisi) sisteme nüfuz ettiğinde sistem canlanma, kabarma ve büyüme durumuna () geçiş yapar. Kök, bu dönüşümden önceki donukluk eşiğini modeller.