همم
ه - م - م
KÖK- 9 geçiş
- 8 ayet
- 7 sîga
- 10 sözlük
Erimekte olan kar, zayıflamakta olan kişi, çaba göstermek demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(10)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Erimekte olan kar, zayıflamakta olan kişi, çaba göstermek demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.699 harfباب الهاء مع الميم
هم، م ه مستعملان
هم:
الهَمُّ: ما هَمَمْتَ به في نفسك. تقول: أهمَّني هذا الأمر.
والهَمُّ: الحزن.
والهمّةُ: ما هَمَمْتَ بهِ من أَمْرٍ لتَفْعَلَهُ. يُقالُ: إنّه لعَظيمُ الهِمَّةِ، وإنّه لصغيرُ الهِمَّةِ.
ويُقال: أهمّني الشّيء، أي: أحزنني. وهَمَّني، أذابَني.
والمُهْمّاتُ من الأمور: الشَّدائد.
والهُمامُ: الملِكُ لعِظَم هِمّته. وتقول: لا يَكاُد ولا يَهُمُّ كَوْداً ولا همّاً ولا
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR981 harfالهَمُّ: الحُزنُ، والجمع الهُمومُ. وأهَمَّني الأمرُ، إذا أقلقك وحزَنك. ويقال: هَمُّكَ ما أهَمَّكَ. والمُهِمُّ: الأمر الشديد. وهَمَّني المرضُ: أذابني. وانْهَمَّ الشحمُ والبَرَدُ: ذابا. والاهتِمامُ: الاغتمام. واهْتَمَّ له بأمره. ويقال لما أُذيب من السَنام: الهامومُ. والهِمَّةُ: واحدةُ الهِمَمِ. يقال: فلانٌ بعيدُ الهَمَّةِ أيضاً بالفتح. وهَمَمْتُ بالشيء أهُمُّ هَمًّا، إذا أردته. ويقال: لا مَهَمَّةَ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR836 harf- الهم الحزن الذي يذيب الإنسان. يقال: هممت الشحم فانهم، والهم: ما هممت به في نفسك، وهو الأصل، ولذا قال الشاعر:
*وهمك ما لم تمضه لك منصب*
(العجز في الدر المصون 3/382؛ وعمدة الحفاظ (هم) دون نسبة؛ وهو لحذيفة بن أنس الهذلي، وشطره:
* [وكان لهم في أهل نعمان بغية] *
وقيل: هو لساعدة بن جؤية الهذلي. انظر شرح أشعار الهذليين 2/559)
قال الله تعالى: ﴿إذ هم قوم أن يبسطوا﴾ [المائدة/11]، ﴿ولقد همت به وهم بها﴾
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR790 harfه م م
أهَمَّه الأمرُ حتّى هَمَّه أي أذابَه.
ووقعت السوسة في الطعام فهمّته همّاً: أكلت لبابه وجوّفته.
واهتمّ به.
ونزل به مهم ومهمّات.
وسمعتهم يقولون: استهمّ لي في كذا.
ورجل ذو همّة وهمم وهمام: عظيم الهمّة وهذا رجلٌ همتك من رجل.
وهذا سيف كهمّك وكهمّتك.
قال زهير: كهمّك إن تجهد تجدها نجيبةً صبوراً وإن تسترخ عنها تزيّد تزد في سيرها.
وقال القطامي: تلاهين عنّي واستنعت
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR10.082 harfالهَمُّ: الحُزْن، وجمعه هُمومٌ، وهَمَّه الأَمرُ
هَمّاً ومَهَمَّةً وأَهَمَّه فاهْتَمَّ واهْتَمَّ به. ولا هَمامِ لي: مبنية على الكسر مثل قَطامِ أَي لا أَهُمُّ. ويقال: لا مَهَمّةَ لي، بالفتح، ولا هَمامِ، أَي لا أَهُمّ بذلك ولا أَفْعَلُه؛ قال الكميت يمدح أَهل البيت:
إِن أَمُتْ لا أَمُتْ، ونَفْسِيَ نَفْسا
نِ من الشَّكِّ في عَمىً أَو تَعامِ
عادِلاً غيرَهم من الناسِ طُرّاً
بِهِمُ، لا هَمامِ لي لا هَمامِ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR565 harf* ه م م * * الهَمُّ * الحُزن والجمع * الهُمُومُ * و * أَهَمَّهُ * الأمر أقلقه وحَزَنه ويقال هَمُّك ما أَهَمَّك و * المُهِمُّ * الأمر الشديد و * هَمَّهُ * المرض أذابه وبابه ردَّ و * الاهْتِمامُ * الاغتِمام و * اهْتَمَّ * له بأمره و * الهِمَّةُ * واحدة * الهِمَمِ * يُقال فلان بعيد * الهِمَّةِ * بكسر الهاء وفتحها و * هَمَّ * بالشيء أَراده وبابه ردَّ و * الهِمُّ * بالكسر الشيخ الفاني والمرأة *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR13.101 harf| ( *!الهَمُّ : الحَزَنُ ، ج : *!هُمُومٌ ) ، قَالَ شَيْخُنَا : فَهْما عِنْدَهُ كَطَائِفَةٍ مُتَرادِفَانِ . وقِيلَ : الهَمُّ : أَعَمُّ مِنَ الحَزَنِ ، وقِيلَ : غَيْرُ ذلِكَ مِمَّا قَالَه عِيَاضٌ . | قُلْتُ : وتَقَدَّمَ الفَرْقُ بَيْنَهُ وبَيْنَ الغَمِّ . | ( و ) الهَمُّ : ( مَا *!هَمَّ به في نَفْسِهِ ) أَيْ : نَوَاهُ ، وَأَرَادَهُ ، وَعَزَمَ عَلَيْهِ ، وسُئِلَ ثَعَلَبٌ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى : ! 2
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.505 harfهَمَّ
هَمَّ U ( n. ac. هَمّ 1 )
a. [ Bi or 'Ala ], Thought over, pondered; was anxious about; purposed.
b. ( n. ac. هَمّ 1 , مَهْمَمَة 17t ), Preoccupied, engrossed; worried, concerned.
c. Melted.
d. Milked.
e. Enfeebled.
f. I ( n. ac. هَمّ 1 , هَمِيْم 25 ), Crept.
g. ( n. ac. هَمَاْمَة 22t , هُمُوْمَة 27t ), Grew old.
أَهْمَمَ
أَهْمَمَ IV ,
a. see I (b) , ( g ).
تَهَمَّمَ
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR27.043 harfهمم
هَمَّ - يَهُمُّ (المتعدي) - أَهَمَّ - يُهِمُّ
هَمَّ - يَهُمُّ (المتعدي) + كائن أو شيء أو أمر + كائناً: كدره وعكَّره وأحزنه: أحزنه وأقلقه وغمه بشدة حتى أنه يهزل ويذوب عنه الشحم من شدة ذلك
أَهَمَّ - يُهِمُّ + شيء أو أمر + كائناً: على وزن " أفعلَ " من " هَمَّ - يَهُمُّ ": جعله " يَهُمُّه ": جعله يحزنه ويكدره
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ "
Mücavir kökler87 mücavir (112 toplam)
- طوف
3 ortak ayet · Çeper demektir
- محص
1 ortak ayet · Parlatılmış demirdir
- نعس
1 ortak ayet · Uyuklamak
- بعد
3 ortak ayet · Baid uzak demektir
- ضجع
1 ortak ayet · Yataktır
- وكل
2 ortak ayet · Kuşların yumurta bıraktığı yerdir
- دحض
1 ortak ayet · Dahd (dal,ha,dat) : Kaygan, çıplak yerdir
- فشل
1 ortak ayet · Yıldınız
- حقق
3 ortak ayet · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
- فضل
2 ortak ayet · Fadl Deriden yapılan gömlektir
- نكث
1 ortak ayet · Bozulmuş iptir
- كون
5 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
Geçtiği ayetler(8)
إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلَا وَاللَّهُ وَلِيُّهُمَا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ
NiyetlendiO zaman sizden iki takım bozulmaya yüz tutmuştu. Halbuki onların dostu Allah idi. Mü’minler yalnız Allah’a güvenip, dayansınlar.
وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ كَذَلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشَاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِينَ
NiyetlendiAndolsun ki o, istekli idi. Eğer Rabbının burhanını görmemiş olsaydı; o da onu arzu etmiş gitmişti. İşte Biz, böylece ondan fenalığı ve fuhşu bertaraf ettik. Çünkü o, ihlasa erdirilmiş kullarımızdandı.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | همم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عزم, قصد, نوي, حزن |
| Zıt Kök | فرغ |
| Çekirdek Özet 1 | Katı bir nesnenin eriyip gevşemesi, içten içe çözülme ve gizli kıpırdanış |
| Çekirdek Özet 2 | Zihinde beliren, insanı içten meşgul edip eyleme sevk eden ilk yöneliş ve niyet |
| Çekirdek Özet 3 | Eylemin dışa vurulmadan önceki içsel yoğunlaşması ve varlığı tüketen kaygı |
| Kritik Hata Riski | Kökün fiiliyat ile zihinsel meyli ayıran sınırını göz ardı edip kesinleşmiş suç veya fiil saymak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| هم | İçten içe çözülme, gizli hareket, sönme veya baskı hissi; همد, همر, همز, همس köklerinde görüldüğü gibi sesin veya hareketin derinden, baskılanarak veya dökülerek akması | م | Aynı harfin yinelenmesiyle içsel çözülme, erime ve zihinsel meylin sürekli ve yoğun bir iç baskı veya niyete dönüşmesi |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ه | Kollarını kaldırmış insan | Dikkat çekme, nefes, içten dışa yönelen bir uyanış ve farkındalık |
| م | Su | Akış, erime, yayılma ve derinlik hissi |
| م | Su | Akışın ve erimenin pekişmesi, içsel hareketin süreklilik kazanması |
| همم | Uyanışın ve nefesin içsel bir erime ve akışla birleşmesi | Bir fikrin ya da kederin nefeste uyanıp insanın iç dünyasını su gibi eriterek yönlendirmesi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yağın ve kardan birikintinin eriyip akması (انهم الشحم), kurdun tahılın içini kemirip boşaltması ve yaşlılıktan bedenin çökmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ meşhur beytinde insanın içindeki güçlü isteği ve azmi bu kökle anmıştır: كهمّك إن تجهد تجدها نجيبةً صبوراً وإن تسترخ عنها تزيّد |
| Erken Arapça kullanım | Yere yakın sürünen küçük haşeratın gizli ve yavaş kımıldayışına Arapçada هوام ve هميم denilmiş, içsel kaygının bedeni eritmesi ise الهم sözüyle karşılanmıştır |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha ve Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde همم kökü, içsel mırıltı, kaygı ve kederlenme ekseninde ortak semantik bağlar taşır. İbranicede yer alan hāmāh (הָמָה) kökü, içten içe inleme, uğuldama, dalgalanma ve ruhsal çalkantı anlamlarını verir. Süryanicede hmā biçimi içsel huzursuzluk ve karışıklık hissini karşılar. Akadcada amātu veya benzeri içsel konuşma ve fısıltı alanıyla fonetik yakınlıklar kurulabilmektedir. Erken Sami katmanında kökün somut karşılığı, sesin içte tutulup uğuldaması ve nesnenin eriyip gevşemesidir. Arapçada ise kök iki ana hatta derinleşmiştir: Birincisi insanın içini eriten tasa ve keder, ikincisi ise henüz fiile dönüşmemiş zihinsel tasarım ve yöneliştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith ve David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | هم kökünden türeyen çözülme ve kımıldama | Katı maddelerin erimesinden insanın içsel tasarımına ve kederine geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice hāmāh ve Süryanice hmā | Ruhsal çalkantı, inilti, içten uğuldama ve keder ortak çekirdeği | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik fısıltı ve iç ses kökleri | İçten gelen hafif ses ve kaynaşma bildiren yansıma köklerle muhtemel bağ | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs ve Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| همم | Anlamlı | Erimek, kederlenmek, niyetlenmek | Hedef köktür; içsel yöneliş ve kaygıyı bildirir | Kur'an'da geçer |
| مهم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız üçlü kök olarak işlenmez | Kur'an'da geçmez |
| ممه | Anlamlı | Biriktirmek, suyun azalması | Çöldeki kuyuda suyun çekilmesi veya sütün durulması anlamında seyrektir | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| همم | Merkez | Niyet ve içsel meyil | Bir şeye yönelik ilk zihinsel kıpırdanış ve iç meşguliyet | Henüz kesin karara dönüşmemiş başlangıç meyli |
| عزم | Komşu | Kararlılık | همم kökünden farklı olarak tereddüdü aşmış kesin irade ve icra kararı | Zihinsel aşamayı geçip eyleme kilitlenmiş azim |
| قصد | Komşu | Yönelme ve hedef | Zihinsel durumdan ziyade hedefe doğru dosdoğru ve dengeli yöneliş | Doğrudan bir gayeye yönelmeyi esas alan niyet |
| نوي | Komşu | Niyet ve içsel düğüm | Çekirdeğin toprağa atılması gibi eylemin bilincinde gizlice karar kılma | Amelin meşruiyet temelini oluşturan bilinçli kast |
| حزن | Komşu | Keder ve iç sıkıntısı | همم kökünün insanı eriten keder boyutuna benzer ancak geleceğe değil geçmişe dönüktür | Yitirilen bir şey karşısında duyulan içsel ağırlık |
| فرغ | Zıt | Zihnin ve yerin boşalması | İçin meşguliyet, dert veya niyetten bütünüyle arınmış olması | İçsel hiçbir yöneliş ve kaygı taşımama durumu |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | همم | İçsel meyil, tasa, yönelme | Hem insanı eriten kaygıyı hem de eyleme dönük ilk kıpırdanışı içerir | Kesin |
| Latince | Intentio, sollicitudo | Yöneliş, kaygı | Intentio zihinsel yönelimi karşılarken sollicitudo içsel tedirginlik boyutunu verir | Güçlü |
| İngilizce | Intend, concern, anxiety | Niyetlenmek, endişelenmek | Tek başına intend eylem yönünü, anxiety ise eriten tasa yönünü karşılar | Güçlü |
| Almanca | Beabsichtigen, Sorge | Tasarlamak, kaygı duymak | Beabsichtigen iradi meyli, Sorge iç meşguliyeti yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | Méditer, préoccupation | Tasarlamak, zihinsel meşguliyet | Zihnin bir plan veya tasa ile içten içe dolmasını ifade eder | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary ve Lane’s Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| هَمَّ / هَمَّتْ / هَمُّوا | Yapmaya kalkışmak, komplo ve niyet | Bir topluluğun peygamberi öldürmeye veya zarar vermeye kalkışması bağlamında (Tevbe 9:13, Tevbe 9:74, Nisâ 4:113, Mâide 5:11, Mü'min 40:5) |
| هَمَّ / هَمَّتْ | Nefsi meyil, ilk içsel kıpırdanış | Beşeri çekim ve içsel yöneliş bağlamında, fiile dökülmeyen aşama (Yûsuf 12:24) |
| هَمَّتْ | Korku ve geri çekilme meyli | Savaştan yılarak dağılma ve zaaf gösterme niyeti bağlamında (Âl-i İmrân 3:122) |
| أَهَمَّتْهُمْ | Tasa ve bencilce can kaygısına düşmek | Can derdine düşüp içsel panikle kendi nefsinden başka bir şey düşünememek bağlamında (Âl-i İmrân 3:154) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Peygamberlerin masumiyeti | Yûsuf 12:24 ayetindeki yönelişin günaha azim mi yoksa irade dışı beşeri bir dürtü mü olduğu tartışması | İrade dışı iç hatve ile fiili irade ayrımı |
| Fıkıh | Ceza hukuku ve niyet nazariyesi | Sırf zihinde tasarlanan ve eyleme dökülmeyen niyetin hukuki sorumluluk doğurup doğurmayacağı | Cezalandırılabilir kasıt ile zihinsel hazırlık sınırı |
| Tefsir | Psikolojik ve ahlaki tahlil | Âl-i İmrân 3:154 ayetinde nefislerinin derdine düşenlerin ruh halinin bencillik olarak nitelenmesi | Bencillik üreten iç kaygı ile ihlaslı niyet karşıtlığı |
| Hadis | Ameller ve niyet dengesi | İyiliğe niyetlenip yapamayana da ecir yazılması hadislerindeki zihinsel meyil tahlili | Eyleme geçmeyen iyi niyetin ahlaki değeri |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kalp amelleri | İhlaslı yöneliş veya nifak meyli | Amelin meşruiyet eşiğini belirleme | Dini hayatta niyet amelden önce gelir ve kalpteki gizli yöneliş amelin yönünü tayin eder | Kesin |
| İlmi | Hipotez ve araştırma arzusu | Bilimsel merak ve ilk tasarı | Araştırma sürecini harekete geçirme | Henüz kanıtlanmamış ancak araştırmacıyı içten içe meşgul eden ilk yönelim | Güçlü |
| Siyasi | Gizli planlar ve siyasi tasarılar | Komplo, darbe veya ittifak tasavvuru | İktidar mücadelesinde gizli hazırlık | Ayetlerdeki kavimlerin peygamberleri bertaraf etme niyetlerinin siyasi yansıması | Kesin |
| İktisadi | Girişimcilik ve ekonomik niyet | Yatırım niyeti ve spekülatif kaygı | Kaynakların tahsisine karar verme eşiği | Zarar korkusuyla içe kapanma veya kâr amacıyla yeni bir girişime yönelme | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel enerji ve faz değişimi | Sistemin henüz kinetik harekete geçmeden önceki iç gerilimi ve katı halden sıvı hale geçişteki erime enerjisi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Tutum ve zihinsel hazırlık evresi | Bireyin bir eylemi gerçekleştirmeden önce zihninde kurduğu motivasyon ve bilişsel hazırlık süreci | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece günümüz Türkçesindeki «önemsemek» (ehemmiyet) veya zayıf bir «heves» düzeyine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün katı olanı eritecek derecede güçlü bir iç kaygıyı, insanı harekete geçiren zihinsel yönelimi ve gizli planları kapsaması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yûsuf 12:24 ayetindeki kullanımı fiili bir zina teşebbüsü sanmak ya da Tevbe 9:74 ayetindeki eyleme dönüşmemiş komploları sıradan bir arzu görmek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın eylem mekanizmasının zihinsel ve kalbi aşamalarını açıklar; kötülüğün veya iyiliğin fiilden önce iç dünyada nasıl filizlendiğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Münafıkların ve inkârcıların gizli komplolarını anlatan ayetlerde (Tevbe 9:13, 9:74) ve peygamber kıssalarındaki beşeri imtihan anlarında (Yûsuf 12:24). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Eylem ile niyet arasındaki sınırı netleştirir; içe doğan ve henüz iradeyle eyleme dökülmeyen dürtülerin doğrudan günah veya fiili suç sayılamayacağını gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamKatı bir maddenin içten çözülerek erimesi, haşeratın yavaş ve gizli kımıldayışı.
- Soyut anlamİnsanın iç dünyasında oluşan, onu meşgul eden ve eyleme doğru iten ilk yönelim, tasa ve niyet.
- Sistematik karşılıkİrade sürecinin potansiyel aşamadan kinetik eyleme geçiş eşiğinde duran içsel vektör.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde , bireyin iç dünyasında beliren zihinsel meyil veya kaygıyı; , bu meylin zihinde kaldığı içsel süreyi; , biriken niyet ve yönelim potansiyelini temsil eder. İçsel meyil kritik bir eşiğe () ulaştığında, bu potansiyel kesin irade ve eyleme () dönüşür; eşik aşılmadığı sürece hareket yalnızca içsel bir hal olarak kalır.