هو

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ه-و4 sîga, 318 mücavir kök, 426 ayet, 75 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.وليخيرسمولَهُوَوَهُوَرحمهوألهعززفَهُوَخلقهُوَحكمقدر

KökSîga 4Ayet 426Sure 75Mücavir 318

▶ Ağı aç (3B)

هو

ه - و

KÖK
  • 481 geçiş
  • 426 ayet
  • 4 sîga
  • 2 sözlük

Kur'an'daki karşılığı: O

Bu bir edat; komşulukları genel ve zayıf anlam taşır.

Notlarım

Sözlükler(2)

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR14.904 harf
(باب الهاء وما بعدها في المضاعف والمطابق([1])) (هو) الهاء والواو ليست من شرط اللغة([2])، وهي من العربية، والأصل هاء ضُمّت إليه واوٌ. من العرب من يثقِّلها فيقول: هُوَّ([3]). ومنهم مَن يقول هُوْ([4]). (هي) الهاء والياء، والهاء والهمزة يجريان مَجرى ما قبلهما. على أنَّهُم يقولون: ما أدري أيّ هَيِّ بنِ بيٍّ هو. معناه أيُّ الناس هو. وهذا عندنا مما دَرَج عِلمُه. وكذلك قولهم: "لو كان ذاك في الهَِيئ
Maddenin bağlantısı

(باب الهاء وما بعدها في المضاعف والمطابق([1])) (هو) الهاء والواو ليست من شرط اللغة([2])، وهي من العربية، والأصل هاء ضُمّت إليه واوٌ. من العرب من يثقِّلها فيقول: هُوَّ([3]). ومنهم مَن يقول هُوْ([4]). (هي) الهاء والياء، والهاء والهمزة يجريان مَجرى ما قبلهما. على أنَّهُم يقولون: ما أدري أيّ هَيِّ بنِ بيٍّ هو. معناه أيُّ الناس هو. وهذا عندنا مما دَرَج عِلمُه. وكذلك قولهم: "لو كان ذاك في الهَِيئ والجَِيء([5]) ما نَفَعَه"، والهَِيْء: الطّعام. والجَِيْء: الشَّراب، واللفظتان لا تدلاّن على هذا التفسير. ويقولون: هَأْهَأْتُ بالإبل، إذا دعوتَها للعَلَف. وهذا خلافُ الأول. وأنشدوا: وما كانَ على الهَِيْء *** ولا الجَِيءِ امتداحيكا([6]) والهاء، هذا الحرف وها تنبيهٌ. ومن شأنهم إذا أرادوا تعظيم شيء أنْ يُكثِرُوا فيه من التَّنبيه والإشارة. وفي كتاب الله: ﴿هَا أنْتُمْ هَؤُلاَءِ﴾[آل عمران 66]، ثم قال الشاعر([7]): ها إنّ تا عِذْرَةٌ إلاَّ تكُنْ نفعَتْ *** فإنّ صاحِبَها قد تاهَ في البَلَدِ([8]) ويقولون في اليمين: لا هَا اللهِ. ويقولون: إن هاءَ تكون تلبية([9]). قال: لا بَلْ يُجيبُكَ حينَ تدعُو باسمِهِ *** فيَقول هاءَ وطالَ ما لبَّى([10]) هاءَ يهُوءُ الرّجُل هَوْءاً. والهَوْء: الهِمَّة. قال الكِسائي: يا هَيْءَ مالِي، تأسُّفٌ. (هب) الهاء والباء مُعظَمُ بابِه الانتباه والاهتِزازُ والحركة، وربما دلَّ على رِقَّةِ شيء. الأوَّل هبَّت الريح تَهُبُّ هُبوباً. وهَبّ النائم يَهُبُّ هَبَّاً. ومِن أين هببتَ يا فلان، كأنّه قال: من أين جئت، من أين انتبهت لنا. وحُكِي عن يونُس: غابَ فلانٌ ثم هبّ. ويقولون: هبَّ يفعلُ كذا، كما يقال: طَفِق يفعل. وهزَزْتُ السَّيف فهبّ هبّة. وهَبَّته: هِزَّته ومَضاؤه في ضريبته. وسيفٌ ذو هَبَّة. وهبَّ البعيرُ في السَّير: نَشِط، هِباباً. قال لبيد: فلها هِبَابٌ في الزِّمام كأنّها *** صهباءُ راحَ مع الجنوبِ جَهامُها([11]) وهبَّ التَّيس للسِّفاد هَبِيباً، واهتبَّ، وهو مِهْبابٌ. وهَبْهَبْتُ به: دعوتُه ليَنْزُوَ. ويقال الهَبهَبِيُّ: الرَّاعي؛ والفَتى السَّريعُ في الخدمة هَبهبيّ. ويقولون: عِشْنا بذاك هَِبَّة من الدَّهر، أي سَنَةً وَوَقْتاً هَبَّ لنا. والباب الآخر تهبَّبَ الثوبُ: بَلِيَ. ويقال لقِطَع الثَّوب: هِبَبٌ. وهَبْهَبَ السَّرابُ: تَرَقرَق. والهَبْهَاب: السَّراب. وما أقرَبَ هذا من الأوّل. وممّا يُشكِل عندي معناه قولُهم: هَبْهُ فعلَ كذا، وهَبْني فَعَلْته، وظننتُ أنَّ هذا من باب وهب لأنَّ اللفظة على هذا تدلّ، وهو على ذلك مُشكِل. ويقولون للخيل: هَبِي، أي أَقبِلِي([12]). وهذه حكايةُ صوت. (هت) الهاء والتاء يدلُّ على حكايةِ صوت، ليست فيه لغةٌ أصليّة. يقال: هَتَّ البَكْرُ في صوته: عَصَر صوته([13]). وهَتَتُّ الكلمة. والهَتِيت: متابَعةٌ ومداركة. يقال: هَتَّ هَتّاً وهتيتاً. ويقولون: رجلٌ مِهَتٌّ: خفيف في العَمَل. والهَتْهَتةُ: التواءُ الكلام. والهَتُّ: تمزيقُ الثَّوْب. والهَتُّ: الكَسْر. ويقولون: سَمِعتُ هَتَّ قوائمِ البعير عند وقعها بالأرض. والأصل في ذلك كلِّه واحد، ولولا أنَّ العلماء ذكروه لما رأيتُ لذكرِهِ وجهاً. (هث) الهاء والثاء قريبٌ من الذي قبلَه، ومعظمه الاختلاط. *يقولون: الهثْهثَة: الاختلاط. وهَثْهَثَتِ السّحابةُ بثَلْجِها وقَطْرها: أرسلَتْه بسرعة: وهَثْهَثَ الوالي: ظَلَم قال: * وَهَثْهَثُوا فكثُرَ الهَثْهَاثُ([14]) * (هج) الهاء والجيم: أصلٌ صحيح يدلُّ على غُموضٍ في شيءٍ واختلاط، ومنه ما يدلُّ على حكايةِ صوت. فالأوّل قولهم: هَجَّتْ عينُه([15]): غارت. وهو من باب الغُموض. والهَجَاجة: الأحمق الذي لا يَهتدِي للأمور، فكأنها قد عُمِّيت عليه. وقال ابنُ الأعرابيّ وغيره: ركِب فلانٌ هَجَاجِ، على فَعالِ، إذا ركب العَمياء المُظلِمة. وأنشد: * وقد رَكِبوا على لَومِي هَجَاجِ([16]) * والهَجِيج: الوادي العَمِيقُ؛ وهو من الغموض أيضاً. والباب الآخَر قولهم: هَجْهَجْتُ بالسَّبع: صحتُ به. وهَجْهَجَ الفحلُ في هديره. وهَجٍْ([17]): زجْرٌ للكلب. قال: سَفَرَتْ فقلت لها هَجٍِ فتبرقَعَتْ *** فذَكَرتُ حين تبرقَعَت ضَبّارا([18]) وضَبَّار: كَلْب. وهَجِيجُ النَّار: أجِيجُها. فأمَّا قولهم: ماء هُجَهِجٌ. لا عذب ولا ملح، فمن الإبدال، وقد ذكر في الهاء والزّاء. (هد) الهاء والدال: أصلٌ صحيح يدلُّ على كَسْر وهَضْم وهدم. وهَدَدْتُهُ هَدَّاً: هَدَمتُه. ويرجع الباب كلُّه إلى هذا القياس. فالهَدُّ من الرِّجال: الضَّعيف، كأنَّه هُدَّ. ورجال هَدُّونَ. وقد خُولف الأصمعيّ([19]) فخبّرني عليُّ بن إبراهيم القطّان، عن ثعلبٍ عن ابن الأعرابي، وعن عمرو بن أبي عمرٍو عن أبيه قالا([20]): الهَدُّ من الرِّجال: الجواد الكريم، والجِبانُ هِدٌّ بالكسر([21]). وأنشدوا: ليسوا بِهَدِّينَ في الحروب إذا *** تُعقدُ فوق الحَراقِفِ النُّطُقُ([22]) فإن كان كذا فالجبان هِدٌّ، أي مهدود، كذِبْحٍ للمذبوح. والهَدّ: الكريم الهادُّ لِمالِه. ومما يجري مجرى الأصوات الهَدَّة: صوتُ وقع الحائط. والهُدْهُد معروف. وهَدْهَدَ الحمامُ: صَوَّت. وهَدْهَدَت المرأةُ ابنَها: حَرَّكَتْه لينام. ومما شذَّ عن الباب ولا أعرِفُ لـه قياساً، قولُهم: مررتُ برجلٍ هَدَّكَ مِن رجُل، كقولهم: حسبُك من رجلٍ. وهي كلمةٌ كذا تقال. قال: ولي صاحبٌ في الغار هَدَّكَ صاحباً *** هو الجَوْنُ إلاّ أنّه لا يعلَّل([23]) (هذ) الهاء والذال: أصيل يدلُّ على قَطْع. وهَذَّه: قَطَعه. وسكِّينٌ هَذُوذ. وهَذَاذَيْكَ من الهَذِّ: سُرعة القَطع، كأنّه يقول: أحكِم الأمرَ واقطَعْه. (هر) الهاء والراء: أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على صوتٍ من الأصوات، ويقاس عليه. يقولون: الهِرُّ: دُعاء الغنم. وذلك قولهم: "لا يعرِف هِرّاً من بِرٍّ". والبِرُّ: سَوْقُ الغَنَم. والهِرَّة: السِّنَّوْرة، وكأنَّها سمِّيت لصوتها إذا هَرَّت. [وهَرَّ الشَّوْك، إذا اشتَدَّ يُبْسُه([24])، وله حينئذ هريرٌ] وزَجَل. قال: رَعَيْنَ الشبْرِقَ الرَّيَّانَ حَتَّى *** إذا ما هَرّ وامتنَعَ المَذَاقا([25]) قال: والهُرْهُور: الماء الكثير الذي إذا جَرَى سمِعتَ له هَرْهَرَة. ويقولون: هَرَّ فلانٌ([26]) الكأس: كرِهَها. ولعلّه أن يكون قِيل ذاك لأنَّه يَهِرُّ في وجهِ مَن يسقيه. ومما ليس من الباب الهُرَار: داءٌ يأخذ الإبل، ناقة مهرورة. ورأسُ هِرّ: مكان. (هز) الهاء والزاء: أصلٌ يدلُّ على اضطرابٍ في شيء وحركة. وهَزَزْت القناةَ فاهتزَّتْ. واهتَزَّ النَّباتُ، وهزَّتْه الرِّيح. وهزَّ الحادي الإبلَ بحُدائِهِ واهتزَّتْ هي في سيرها. وهَزيزُ الرِّيح: حرَكتُها وصوتُها. ومن الباب الهَزَاهِزُ([27]): الفِتَنُ يَهْتَزُّ فيها النّاس. وسيفٌ هَزهازٌ وهُزْهُزٌ: صافٍ حسنُ الاهتزاز. وماء هُزَهِزٌ: اهتزَّ في جَرَيانه. والكوكب في انقضاضه يهتَزُّ. والهُزَهِزُ: الرّجُل الخفيف، والقياسُ في كلِّ ذلك واحد. (هس) الهاء والسين: أُصَيلٌ يدلُّ على أصواتٍ واختلاط، كالهَسِيس. وهَسَاهِسُ الجنِّ مثل هَثَاهِثِهِم. وقولهم: راعٍ هَسْهاسٌ، من باب الإبدال، مثل قَسْقاس، إذا رَعى الغَنمَ اللَّيلَ كلَّه. (هش) الهاء والشين: أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على رَخاوةٍ ولين. والرِّخْو اللَّيِّن هَشٌّ. ومنهُ *رجل هشٌّ: طَلْق المُحيَّا، وقد هَشِشتَ([28])، وذُو هَشَاش([29]). والفرس الهَشُّ: الكثير العَرَق. وشَاةٌ هَشُوشٌ: ثَرَّةٌ([30]). ومن الباب هَشَشْتُ الورقَ هشّاً: خبطتُه بعَصاً. (هص) الهاء والصاد كلمةٌ تدلُّ على غَمْز الشَّيء. يقولون للذِّئب: هُصْهُص([31]). وهَصْهَصْتُ([32]) الشيءَ: غَمَزته. ويقولون، وما أدري كيف هو: إنَّ الهاصَّةَ([33]): عَينُ الفِيل، وهو عندي مما يُسمَع. (هض) الهاء والضاد كلمةٌ تدلُّ على رَضٍّ أو أكثرَ منه. وهَضَضْتُ الشَّيءَ وهَضْهَضْتُه([34]): كَسَرْته. والهَضْهاض: الفحل الذي يهضُّ أعناق الفَحُول. ويمكن أن يكون الهَضَّاء: الجماعةُ من الناس من هذا. (هف) الهاء والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على خِفَّةٍ وسُرعةٍ في سَير وصَوت. فالهَفيف: سُرْعة السَّير. قال ذو الرُّمة: إذا ما نَعَسْنا نَعْسَةً قلتُ غَنِّنا *** بخرقاءَ وارفَعْ من هَفِيف الرّواحِلِ([35]) ومنه الرِّيحُ الهَفَّافة: الخفيفة الهُبوب. والظِّلُّ الهفَّاف: الساكن. ومنه قميصٌ هَفْهافٌ: رقيق. والهِفُّ: الذي هَراقَ ماءَه وخَفَّ من السَّحاب. والهَفَّاف: البَرَّاق. والشُّهْد الهِفُّ: الرَّقيق القليل العسل، سمِّي لخفَّته، وكذلك الهِفُّ من الزَّرع: الذي يُؤخَّرُ حَصادُه فينتثر([36]) حَبُّه. ومنه المرأة المهَفْهَفة: الخميصة الدقيقة الخصر. واليَهْفُوف: الأحمق لخِفَّةِ عقله؛ ويقال هو الجَبَان. (هك) الهاء والكاف أُصَيلٌ يدلُّ على انفراجٍ في شيء أو شَقّ. يقال انهكَّ صَلا المرأةِ انهِكاكاً: انفَرَجَ عند الوِلادِ. ويقولون: هكَّه بالسَّيف: ضَرَبه. والهَكُّ: المطَر الشديد، لأنّه يَهُكُّ الأرض([37]). وانهكَّت البِئرُ: تهوَّرت. (هل) الهاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على رَفْع صَوت، ثم يُتَوسَّع فيه فيسمَّى الشيءُ الذي يصوَّت عنده ببعض ألفاظِ الهاء واللام. ثم يشبَّه بهذا المسمَّى غيرُه فيسمَّى به. والأصل قولهم أهَلَّ بالحجِّ: رفَعَ صوته بالتَّلبِيَة واستهلَّ الصَّبيُّ صارخاً([38]): صوَّت عند وِلادِه. قال ابنُ أحمر في الإهلال: يُهِلُّ بالفَرْقدِ رُكبانُها *** كما يُهِلُّ الرَّاكِبُ المُعْتَمِرْ([39]) ويقال: انهلَّ المطرُ في شِدَّة صوبِه وصوته انهلالاً. وأمَّا الذي يُحمَلُ على هذا للقُرْب والجِوار فالهِلالُ الذي في السَّماء، سمِّي به لإهْلاَلِ النّاس عند نظرِهم إليه مكبِّرين وداعين. ويسمَّى هلالاً أول ليلةٍ والثّانية والثالثة، ثم هو قمرٌ بعد ذلك. يقال أهَلَّ الهِلالُ واستُهِلَّ. ثم قيل على مَعنى التَّشبيه تَهَلَّلَ السَّحابُ ببرقه: تلألأ، كأنّ البرق شُبِّه بالهلال. وممَّا حمل على التَّشبيه أيضاً الهِلال: سِنانٌ له شُعبتان. والهلالُ: الماء القليل في أسفل الرَّكِيِّ. والهِلال أيضاً: ضَربٌ من الحيَّاتِ. قال ذو الرُّمَّة: إليك ابتَذَلْنَا كلَّ وهمٍ كأنَّه *** هلالٌ بدا في رمضةٍ يتقلَّبُ([40]) ويقولون: الهلال: سَلْخ الحيّة. والهِلال: طرَف الرَّحَى إذا انكسَرَ منها. ويقولون: ثوبٌ هَلْهَلٌ: سخيف النّسج، كأنَّه في رِقَّتِهِ ضوءُ الهلال. وشِعْرٌ هَلْهَلٌ: رقيق. وسمِّي امرؤ القيس بن ربيعة مُهلهِلاً لأنَّه أوَّلُ من رقّق الشِّعر([41])، وقال قومٌ: بل سمِّيَ مُهلهِلاً بقوله: لمَّا تَوَعَّرَ في الكُراعِ هجينُهم *** هَلْهَلْتُ أثْأَرُ جابراً أو صِنْبِلاَ([42]) وذلك أنَّه إذا أراد إدراكه صوَّت متدارِكاً. ويقال الهُلاهِل: الماء الكثير، وهذا لأنَّ له في جَرَيانِهِ صوتاً؛ وهو [في] الأصل هُراهِر. والهلال: ما يَضُمُّ بين حِنْوَي الرَّحْل، والجمع أهِلّة. ومما شذّ عن هذا الأصل قولهم: حَمَل فلانٌ على قِرْنه ثمَّ هَلَّل، إذا أحْجم. فأمّا قول القائل: وليس لها ريحٌ ولكنْ وَديقةٌ *** يظلُّ بها السَّاري يُهِلُّ وينْقَعُ([43]) ويقال للخَيل: هَلاَ: قِرِي([44])، صوتٌ يصوَّتُ به لها. (*هم) الهاءُ والميم: أصلٌ صحيح يدلُّ على ذَوْبٍ وجَرَيانٍ ودَبيبٍ وما أشبَهَ ذلك، ثم يقاس عليه. منه قول العرب: همَّني الشَّيءُ: أذَابَني. وانْهَمَّ الشَّحمُ: ذاب. والهاموم: الشَّحم الكثير الإهالة. والسَّحاب الهامُوم: الكثير الصَّوب. والهَموم: البئر الكثيرة الماء. قال: * إنَّ لها قَلَيْذَماً هَمُوما([45]) * والهَميمة: المَطْرَة الخَفيفة، والرِّيح الرَّيْدانة: اللَّيّنة الهبُوب. والهَوَامّ: حشرات الأرض، سمِّيت لِهميمها، أي دَبِيبها. قال: ترى أثرَه في صَفحتَيه كأنَّه *** مدراجُ شِبثانٍ لَهُنَّ هميمُ([46]) وهمَّم في رأسه: جعَلَ أصابعَه في خِلال شعره، يجيء بها ويذهب لينام، كأنَّ أصابِعَه تَدِبُّ في خلال شعره. ومن الباب الهِمُّ: الرّجل المُسِنّ؛ والمرأة هِمَّة، كأنهما قد ذابا من الكبر. وأمَّا الهَمُّ الذي هو الحزن فعندنا من هذا القياس، لأنّه كأنّه لشدته يَهُمُّ، أي يذيب. والهَمُّ: ما هَمَمْتَ به، وكذلك الهِمَّة، ثم تشتقُّ من الهِمَّة: الهُمام: الملك العظيم الهِمّة. ومُهِمُّ الأمرِ: شديدُه. وأهمَّنِي: أقْلَقَني. والقياس واحد. وقولُ الكميت: عادلاً غيرَهُمْ من النَّاسِ طرَّاً *** بِهِمُ لا هَمَامِ لي لا هَمامِ([47]) فإنّه يقول: لا أُهمّ بذلك ولا أفعلُه. وقد فسَّرنا معنى الهِمّة. (هن) الهاء والنون: أصلٌ صحيح يدلُّ على جِنْس من اللَّحم، وفيه شيءٌ من الكلام الذي نَنْسبه إلى الإشكال، وإن كان علماؤنا قد تكلَّموا فيه. فالأوّل الهَنَّةُ([48])، يقال إنَّها شحمةُ باطِنِ العين، كذا قال أبو بكر([49]). والهُنَانَة: الشَّحمة. ويقال: ما بهذا البعير هانَّة، كما يقال: ما بهِ طِرْقٌ. وأمَّا الكلام الآخر فقال الفراء: اجلس ها هُنا قَريباً، وتنحَّ ها هَنَّا، أي تباعَدْ. فأمَّا قول الأعشى: لاتَ هَنَّا ذِكْرَى جُبيرة أم مَنْ *** جاءَ منها بطائف الأهوالِ([50]) قالوا: معناه ليست جُبيرةُ حيث توهَّمْت، يوئسُه منها. وكذلك قولُ الرَّاعي: أفي أثَرِ الأظعانِ عينُك تَلمحُ *** نَعم لاتَ هَنَّا إنَّ قَلبَك مِتْيَحُ([51]) قالوا: معناه ليس الأمرُ حيث ذهبتَ. وقول الآخر([52]): * حَنَّتْ نَوارُ ولاتَ هَنَّا حَنَّتِ([53]) * يقول: ليس ذا موضعَ حنين. وقوله: * لمَّا رأيت مِحْمَلَيْها هَنَّا([54]) * أراد هاهنا. وقال ابن السِّكِّيت في قوله: * لمَّا رأى الدّارَ خَلاءً هَنَّا([55]) * قال: بكى. يقال هَنَّ، إذا بكى. وإنما نقف في مثل هذه المشكلات حيثُ وُقِّفْنا، وإلا فما أحسب أحداً منهم لخَّصها ولا فسَّرها بعد. ---------------------__ ([1]) في الأصل: "باب الهاء والواو وما يثلثهما"، وأثبت مألوف العبارة في مثل هذا، مطابقاً ما في المجمل. ([2]) كذا جاءت هذه العبارة. ([3]) شاهده ما أنشده في اللسان (20: 368): وإن لساني شهدة يشتقى بها *** وهو على من صبه الله علقم ([4]) نص المجمل: "ومنهم من يسكن الواو فيقول هو". ([5]) اقتصر في المجمل على ضبطهما بفتح الهاء والجيم في المتن والإنشاد التالي، ولكنهما يقالان بالفتح والكسر. ([6]) نسب في اللسان إلى الهراء. وفي المجمل: "وما كان عن الجيء". وقد سبق إنشاده في (جأ). ([7]) هو النابغة الذبياني. ديوانه 27. ([8]) رواية الديوان: ها إن ذي عذرة إلا تكن نفعت *** فإن صاحبها مشارك النكد ([9]) في الأصل: "تنبيه"، صوابه في المجمل. وهاء، هذه تمد وتقصر، كما في اللسان. ([10]) أنشده في المجمل واللسان (ها). ([11]) البيت من معلقته المشهورة. ([12]) في اللسان: "وهبي: زجر للفرس، أي توسعي وتباعدي". ([13]) كلمة "عصر" موضعها بياض في المجمل. وفي اللسان: "والهت: شبه العصر للصوت". ([14]) للعجاج في ملحقات ديوانه 75 واللسان (هثث). وقبله: * وأمراء أفسدوا فعاثوا * ([15]) وهججت أيضاً. وأنشد في اللسان للكميت: كأن عيونهن مهججات *** إذا راحت من الأصل الحرور ([16]) للمتمرس بن عبد الرحمن الصحاري، كما في اللسان (هجج). وصدره: * فلا يدع اللئام سبيل غي * ([17]) يقال بسكون الجيم، وكسرها مع التنوين، ويقال أيضاً هجا هجا بدون تنوين، وهجي بدون تنوين. ([18]) البيت للحارث بن الخزرج الخفاجي، كما في تاج العروس. وانظر الحيوان (1: 259/2: 21). ([19]) في المجمل: "وقد خولف الأصمعي في هذه". ([20]) في الأصل: "قال"، وأثبت ما في المجمل. ([21]) وقيل هو بالفتح ولا يكسر. ([22]) للعباس بن عبد المطلب، كما في اللسان (هدد). ([23]) البيت للقتال الكلابي، كما في الحيوان (7: 253) واللسان (جون) والشعر والشعراء 687، والأغاني (20: 160). ([24]) التكملة إلى هنا من المجمل، وسائرها مما اقترحته. ([25]) أنشده في المجمل، واللسان (هرر). والمذاقا، نصب على التمييز. ([26]) في الأصل: "ويقولون فلان فلان"، صوابه في المجمل. ([27]) ويقال الهزائز أيضاً، كما في اللسان. ([28]) في الأصل: "هشت"، صوابه في المجمل. ([29]) في المجمل: "وفلان ذو هشاش". ([30]) في الأصل: "بشرة"، تحريف. وفي المجمل واللسان: "إذا ثرت باللبن". ([31]) وكذا في المجمل. ولم يرد في اللسان. وفي القاموس: "وكهدهد وحلاحل: القوي من الناس والأسود". ([32]) في الأصل: "وهصهت"، صوابه في اللسان. ([33]) لم ترد في اللسان، ووردت في القاموس. ([34]) في الأصل: "وهضضته". ([35]) ديوان ذي الرمة 496 واللسان (هفف) وفي الديوان: "من صدور". ([36]) في الأصل: "فينتشر"، صوابه في المجمل. ([37]) في الأصل: "يهتك الأرض". ([38]) في الأصل: "صارخا كما"، وكلمة "كما" مقحمة. ([39]) سبق البيت وتخريجه في (عمر). ([40]) البيت في ملحقات ديوانه 662 واللسان (هلل). ([41]) في الأصل: "رق الشعر"، صوابه في المجمل. ([42]) سبق إنشاده في (كرع) برواية: "لما توقل": وأنشده في اللسان (هلل) وأمالي القالي (2: 291) برواية: "لما توعر" فيهما، وأشار في الأمالي إلى رواية "توقل". وأنشده الجوهري: "توغل". وفي اللسان هلل: "قال ابن بري: والذي في شعره: لما توعر، كما أوردناه عن غيره -أي غير الجوهري- وقوله لما توعر، أي أخذ في مكان وعر". ([43]) وكذا ورد إنشاده في المجمل، وفي اللسان (هلل): وليس بها ريح ولكن وديقة *** يظل بها السامي يهل وينقع وفي اللسان (سما): وليس بها ريح ولكن وديقة *** قليل بها السامي يهل وينقع ([44]) في الأصل: "قربى"، صوابه من المجمل واللسان. وفي المجمل: "أي قري، من الوقار". ([45]) سبق إنشاده وتخريجه في (جم، مخج). ([46]) لساعدة بن جؤية الهذلي في ديوان الهذليين (1: 230) واللسان (شبث، همم)، وقد سبق إنشاده في (شبث). ([47]) أنشده في المجمل واللسان (همم). ([48]) وكذا وردت في المجمل والجمهرة (1: 123) ولم ترد في اللسان والقاموس وفيهما بدلها "الهانة" و"الهنانة". ([49]) في الجمهرة المتوضع المتقدم. ([50]) ديوان الأعشى 3. ([51]) أنشده في اللسان (هنن، تيح). وقد سبق في (تيح). ([52]) هو شبيب بن جعيل التغلبي، كما في الخزانة (2: 158) والعيني (1: 418). ([53]) عجزه: * وبدا الذي كانت نوار أجنت * ([54]) بعده في الخزانة (2: 156): * محدرين كدت أن أجنأ * ([55]) بعده في اللسان (هنن): * وكاد أن يظهر ما أجنا *

ـ

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR161 harf
هو: كناية عن اسم مذكر، والأصل: الهاء، والواو زائدة صلة للضمير، وتقوية له؛ لأنها الهاء التي في: ضربته، ومنهم من يقول: هو مثقل، ومن العرب من يخفف ويسكن، فيقال: هو.
Tamamını oku

Sîgalar(4)

Mücavir kökler318 mücavir (738 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. أله

    210 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

  2. عزز

    37 ortak ayet · Yağmur suyu ile doymuş topraktır

  3. علم

    105 ortak ayet · Dağın sivri noktası demektir

  4. حكم

    45 ortak ayet · Gem demektir

  5. رحم

    52 ortak ayet · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir

  6. شيأ

    64 ortak ayet · Şey

  7. خلق

    38 ortak ayet · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir

  8. خير

    33 ortak ayet · Hayr : At sürüsü demektir

  9. أرض

    60 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir

  10. حقق

    42 ortak ayet · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır

  11. سمو

    45 ortak ayet · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır

  12. قدر

    25 ortak ayet · Kıdr kazandır

Geçtiği ayetler(426)

Bu kök 426 ayette geçiyor; sure şeridinden daraltın.

  1. هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

    OYerde ne varsa hepsini sizin için yaratan, sonra göğe yönelip onları yedi gök halinde düzenleyen O’dur. O, her şeyi bilendir.

  2. فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ

    OAdem, Rabbından kelimeler belleyip aldı. Bunun üzerine onun tevbesini kabul etti. Şüphesiz ki Tevvab, Rahim O’dur, O.

  3. … ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ

    OHani, Musa, kavmine: Ey kavmim, buzağıya tapınmakla nefsinize zulmetmiş oldunuz. Hemen yaradanınıza tevbe edip nefislerinizi öldürün. Bu yaradanınızın katında sizin için daha hayırlıdır, demişti. Allah da tevbenizi kabul etmişti. Muhakkak ki Tevvab, Rahim O’dur, O.

  4. … بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْرًا فَإِنَّ لَكُمْ …

    OHani; siz, Ey Musa, biz bir çeşit yemeğe elbette dayanamayız. Rabbına dua et de bizim için yerde yetişen samısak, sebze, acur, mercimek ve soğan bitirsin, demiştiniz, Musa da; siz bayağı olan şeyle hayırlı olanı değiştirmek mi istiyorsunuz? Öyleyse bir şehre inin, istediğiniz şeyler vardır, demişti. Onların üstüne horluk ve yoksulluk vuruldu. Allah’ın gazabına uğradılar, şüphesiz ki bu; Allah’ın âyetlerini inkâr ettiklerinden, peygamberlerini de haksız yere öldürdüklerindendi. Bu, isyan ettiklerinden, aşırı gider olduklarındandı.

  5. … وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْرًا فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ …

    OHani; siz, Ey Musa, biz bir çeşit yemeğe elbette dayanamayız. Rabbına dua et de bizim için yerde yetişen samısak, sebze, acur, mercimek ve soğan bitirsin, demiştiniz, Musa da; siz bayağı olan şeyle hayırlı olanı değiştirmek mi istiyorsunuz? Öyleyse bir şehre inin, istediğiniz şeyler vardır, demişti. Onların üstüne horluk ve yoksulluk vuruldu. Allah’ın gazabına uğradılar, şüphesiz ki bu; Allah’ın âyetlerini inkâr ettiklerinden, peygamberlerini de haksız yere öldürdüklerindendi. Bu, isyan ettiklerinden, aşırı gider olduklarındandı.

  6. … أَشْرَكُوا يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا …

    OAnd olsun ki; onları, insanlardan şirk koşanlardan daha çok hayata düşkün bulacaksın. Onlardan herbiri bin yıl ömür verilmesini ister. Halbuki çok yaşatılması onu azabtan uzaklaştıracak değildir. Allah onların ne yaptığını hakkıyla görendir.

  7. … النَّصَارَى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِي جَاءَكَ مِنَ …

    OSen, dinlerine uymadıkça Yahudiler de, Hristiyanlar da, senden asla hoşnud olmazlar. Allah’ın hidayeti asıl hidayetin ta kendisidir, de. Şayet sana gelen ilimden sonra, onların heveslerine uyacak olursan; and olsun ki senin için Allah tarafından ne bir yar bulunur, ne de bir yardımcı.

  8. وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيهَا فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ أَيْنَمَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعًا إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

    OHerkesin bri yönü vardır oraya döner. Öyleyse siz hayırlı işlerde birbirinizle yarışın! Nerede bulunursanız bulunun, Allah hepinizi birden getirir. Şüphesiz ki Allah her şeye kadir’dir.

  9. وَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ

    OSizin İlahınız bir tek ilahtır. O’ndan başka hiçbir ilah yoktur. Rahman’dır, Rahim’dir.

  10. وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذًى فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِي الْمَحِيضِ وَلَا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى …

    OSana adet halinden de soruyorlar. De ki: O, bir ezadır. Onun için adet halinde kadınlarınızdan ayrılın. Temizleninceye kadar onlara yaklaşmayın. İyice temizlendikleri vakit, Allah’ın size emrettiği yerden onlara varın. Şüphesiz ki Allah; hem çok tevbe edenleri sever, hem de çok temizlenenleri sever.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökهو
YapıEdat veya işlev sözü
Özel Durumİki harfli munfasıl zamir yapısı, illetli harf bileşimi
Bağlamsal Yakın Köklerانت, هم, ذا
Zıt Kökانا
Çekirdek Özet 1Zihinde veya dış dünyada hazır bulunan tekil eril bir varlığa yönelme ve işaret etme
Çekirdek Özet 2Varlığın zâtına, mutlak tevhidine ve uluhiyetin aşkın merkezine yapılan zamirsel işaret
Çekirdek Özet 3Şahsın veya varlığın kimliğini başkalarından tefrik eden ontolojik işaretleme ve hüviyet tayini
Kritik Hata RiskiZamirin işaret ettiği merciin bağlamdan koparılarak mutlak soyut bir kavrama indirgenmesi

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
هوAçığa çıkarma ve nefes ile yönelme bildiren asıl zamir unsuruوİki harfli işlevsel bir edat olduğundan و harfi zamirin tekil eril formunu müstakil kılan ve ses akışını bağlayan pekiştirici unsurdur

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
هKollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefesVarlığı dikkat merkezine alma, nefesle dışa doğru sesleniş ve açığa çıkarma
وÇengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturmaBelirlenen varlığı zihinsel veya dildeki merciine raptetme, bağlama ve sabitleme
هوDikkat çekilen varlığı bağlama ve sabitlemeNefes ve tenbih ile işaret edilen varlığı zihindeki merciine eksiksiz bağlayarak belirginleştirme

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamKonuşanın karşısında bulunmayan veya zihinde hazır olan tekil eril varlığa nefes ve ses uzatımıyla yönelme
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem şiirinde üçüncü tekil şahsa işaret eden ve şahsın kimliğini tekit eden munfasıl zamir olarak kullanımı yaygındır
Erken Arapça kullanımKlasik lügatlerde asıl unsurun tenbih bildiren he harfi olduğu, pekiştirme ve sîgayı tamamlama amacıyla vav harfinin eklendiği kaydedilir

Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, el-Müfredât.

Sami etimolojik katman

Sami dillerinde üçüncü şahıs zamir sistemi köklü bir morfolojik birliğe dayanır. Arapça هو biçimi, Proto-Sami üçüncü tekil şahıs eril zamirinden düzenli ses değişimleriyle intikal etmiştir. Bu yapı İbranicede hu (הוא), Ârâmîce ve Süryanicede hū (ܗܘ), Ugarit dilinde hw ve Ge'ez dilinde wə'ətu ile doğrudan soydaştır. Doğu Sami kolunda yer alan Akadcada üçüncü şahıs zamiri šū biçimine dönüşmüştür; bu durum Güney ve Batı Sami dillerindeki h sesinin Akadcada düzenli olarak sibilant ş sesine denk gelmesi kuralıyla tam uyumludur. Semantik çekirdek bütün bu dillerde konuşucunun ve muhatabın dışındaki üçüncü bir varlığı, mevcudiyeti zihnen veya fiilen bilinen bir şahsı imleme işlevini eksiksiz korumuştur.

Güven Kesin

Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönه ve و birleşimiAsıl zamir çekirdeği olan he harfine tekit ve telaffuz bağlayıcısı olarak vav eklenmiştirKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiProto-Sami şahıs zamiriİbranice hu, Süryanice hū ve Akadca šū ile doğrudan ses denkliği gösteren soydaş yapıKesin
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik zamir katmanıMısır dili ve Berberi kollarındaki üçüncü şahıs işaret ve zamir morfemleriyle uzak akrabalıkMuhtemel

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
هوAnlamlıÜçüncü tekil şahıs zamiriZihinde veya dışta belirlenmiş eril bir varlığa işaret eden munfasıl zamirHedef kelime; Kur'an'da çokça geçer
وهKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıBu dizilim klasik Arapçada bağımsız bir kök veya edat olarak oluşmamıştırKur'an'da geçmez

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
هوMerkezZamir ve işaretGâib olan tekil eril varlığın zatına ve hüviyetine işaret ederKonuşan ve muhatap dışındaki mercii kasteder
انتKomşuHitap zamiriHazır bulunan ve kendisine doğrudan hitap edilen muhatabı belirlerGâib olanı değil doğrudan yüz yüze bulunulan şahsı gösterir
همKomşuÇoğul gâib zamiriÜçüncü şahıslar topluluğunu imlerTekil varlığı değil çoğul eril varlıkları hedefler
ذاKomşuİşaret ismiMekânsal veya zihinsel olarak hazır bulunan nesneye işaret ederZata doğrudan delalet etmekten ziyade işaret ufkunu belirler
اناZıtMütekellim zamiriBizzat konuşan öznenin kendi nefsini ifade ederDışarıdaki üçüncü şahsı değil bizzat hitabı üreten özneyi imler

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaهوÜçüncü tekil şahıs zamiriGâib tekil eril şahsı gösterir, teoloji bağlamında zâtın hüviyetini de yüklenirKesin
LatinceIlle, isO, şuEril üçüncü şahıs zamirini karşılar ancak ontolojik hüviyet boyutunu taşımazKesin
İngilizceHe, itOŞahıs ve nesne ayrımını gramatikal olarak yapar, Arapçadaki kuşatıcı zât anlamını vermezKesin
AlmancaErOEril şahıs zamirini gramer yönüyle karşılarKesin
FransızcaIl, luiOÜçüncü eril tekil şahsı karşılarKesin

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
هُوَUluhiyetin tekliğini ve zâtını bildiren zamirTevhid bağlamında zât-ı ilahiyyeye hasredilen zamir (örnek: İhlâs 112:1, Bakara 2:255)
وَهُوَHüküm, kudret ve yaratma tasarrufunu bağlayan zamirİlahî sıfatların ve kozmik eylemlerin zâta isnad edildiği bağlamlar (örnek: Bakara 2:29, Hûd 11:7)
فَهُوَDurum tespiti ve vasfın şahısta kesinleşmesiİman, hidayet veya dalalet halinin kişide tezahür ettiği bağlamlar (örnek: Bakara 2:184, Kasas 28:61)
لَهُوَKasem veya tekit ile kesinleşen hakikatHaberin veya vasfın şüphe götürmez biçimde o zâta ait olduğunu pekiştiren bağlamlar (örnek: Âl-i İmrân 3:62, Şuarâ 26:68)

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamZât ve hüviyet bahsiBu ifadenin zât-ı ilahiyye için ism-i a'zam veya mutlak hüviyet ismi sayılıp sayılmayacağıVarlığı zatından ibaret olan mutlak teklik
Fıkıhİkrar ve vekâlet lafızlarıHükümlerde zamirin merciinin açıkça tespit edilmesi ve niyetle bağın kurulmasıZamirin merciine izafetle hükmün kesinlik kazanması
TefsirFasl zamiri ve hasr ifadeleriZamirin cümle içinde hasr, tahsis ve müpteda-haber uyumundaki fesahat işleviİsnadın tek bir merciye hasredilerek pekiştirilmesi
HadisZikir ve dua rivayetleriTevhid kelimelerinde ve tesbihatlarda zâtın mutlak birliği olarak anılmasıŞirkin nefyedilip mülk ve hamdin yalnız O'na ait kılınması

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniTevhid ve uluhiyetMutlak hüviyetZâtı bütün ortaklardan tecrit etmeVarlığın nihai ve tek merciinin yalnızca Allah olduğunu sabitlemeKesin
İlmiMantık ve göstergebilimMerci ve referansGösterileni zihinde tekilleştirmeÖnermelerde yüklemin yüklendiği özneyi belirsizlikten kurtarmaGüçlü
SiyasiHükümranlık ve merciiyetNihai otorite merciEgemenliğin kaynağını tayin etmeHükmün ve kanun koyma yetkisinin kime ait olduğunu belirlemeGüçlü
İktisadiMülkiyetin asıl kaynağıHakiki malikMülkün mutlak sahibini bildirmeZenginlik ve kaynakların nihai sahibine işaret ederek emanet bilincini kurmaMuhtemel

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerBirim fonksiyon veya kimlik operatörü (I)Bir elemanı doğrudan kendisine eşleyen, özdeşliğini koruyan ve referansını muhafaza eden operatörGüçlü
Beşeri bilimlerÖzdeşlik ve kimlik referansı (Identity reference)Toplumsal veya hukuki düzlemde bir failin diğerlerinden ayrışarak kendi varlığıyla tescil edilmesiGüçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiZamirin yalnızca sıradan bir gramer nesnesi olarak görülüp ontolojik ve teolojik hasr boyutunun göz ardı edilmesi
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an'da bu zamir salt bir üçüncü şahıs zamiri olmayıp uluhiyetin aşkınlığını, tevhidi ve her şeyin nihai merciini bildiren temel bir eksendir
Yanlış anlamanın doğuracağı hataÂyetlerdeki hasr ve tahsis vurgusu kaybolur; tevhid ve uluhiyet yüklemleri sıradan bir haber cümlesine dönüşür

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Varlığın, yaratılışın, mülkün ve gaybın nihai sahibini doğrudan zâta bağlayan en temel tevhid aracısıdır
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?İhlas suresi başta olmak üzere tevhid, esmâ-i hüsnâ ve ilahî kudretin anlatıldığı âyet kümelerinde belirleyicidir
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Sebepler dünyasındaki faillerin bağımsız birer güç olduğu zannını yıkarak hakiki failin tekliğini sabitler

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamSes ve nefes akışıyla muhatabın dışındaki tekil bir varlığa doğru yönelme ve onu işaretleme.
  • Soyut anlamZihindeki veya dış dünyadaki bilinen bir varlığın kimliğini, hüviyetini başkalarından ayırarak özdeşliğini tescil etme.
  • Sistematik karşılıkMantıksal ve ontolojik düzlemde tüm niteliklerin, eylemlerin ve hükümlerin bağlandığı nihai referans noktası.
  • LaTeX modelif(x)=x∨x∈X  ⟹  R(x)=x
  • LaTeX açıklamasıFormüldeki x değişkeni işaret edilen varlığı, X varlıklar kümesini, f(x)=x ifadesi varlığın kendisine eşlenerek hüviyetinin korunmasını, R(x)=x fonksiyonu ise bütün isnad ve niteliklerin doğrudan ilgili zâtın kendi özdeşliğine rücu etmesini simgeler.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ه