وأد
و - أ - د
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 11 sözlük
“Vehd” çıkışı olmayan çukurdur. Mevude çıkamayacak şekilde diri diri gömülüp öldürülen kız demektir. Burada ha hemzeye dönüşmüştür.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: وءد
Notlarım
Sözlükler(11)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
“Vehd” çıkışı olmayan çukurdur. Mevude çıkamayacak şekilde diri diri gömülüp öldürülen kız demektir. Burada ha hemzeye dönüşmüştür.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR9.888 harfباب اللفيف من الدال
د د، د و د، د ي د، د أ د، د و و، د و أ، د أ ي، أ د و، أ و د، و د أ، و أ د، أ ي د، أ د ي، و د ي، و د د، أ د د، د ا د ا، د و د ى، ي د ي مستعملات
دد:
حِكاية الاستنان للطَّرَب، وضَرْبِ الأصابع في ذلك، وإن لم تُضْرَب بعد أن يَجْري في بَطالةٍ فهو دَدٌ، قال الطرمّاح:
واستَطْرَبَتْ ظُعْنُهم لمّا احْزَأَلَّ بهم آلُ الضُّحَى ناشِطاً من داعِيات دَدِ
ويُروَى أيضاً: من داعِبٍ دَدَدِ.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR408 harfوَأَدَ ابنته يَئِدُها وَأْداً، فهي مَوْءُودَةٌ، أي دفنها في القبر وهي حيَّةٌ. قال الفرزدق:
ومِنَّا الذي مَنَعَ الوائِداتِوأحْيا الوَئِيدَ فلـم يُوأَدِ
يعني جدّه صعصعةَ بن ناجية. أبو عبيد: الوَأْدُ والوَئِيدُ: الصوت الشديد. ومشى مشْياً وَئِيداً، أي على تُؤْدة. واتَّأَدَ في مشيه وتَوَأَّدَ في مشيه، وهو افْتَعَلَ وتَفَعَّلَ، من التُؤَدَةِ. وأصل التاء في اتَّأدَ واوٌ. يقال: اتَّئِدْ في أمرك، أي
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR4.309 harf(باب الواو والهمزة وما يثلثهما)
(وأب) الواو والهمزة والباء: كلمتانِ تدلُّ إحداهما على تقعير شيء، والأخرى على غَضَب.
فالأولى: الحافر الوأْب: المُقعَّب. والوَأْبة: نُقَيرةٌ([1]) في صَخرةٍ تُمسِك الماء.
والكلمة الأخرى أوْأَبْتُ فلاناً: أغضَبْتُه. ويقال إنَّ الإبَةَ منه([2]).
(وأد) الواو والهمزة والدال: كلمةٌ تدلُّ على إثقال شيءٍ بشيء. يقال للإبل إذا مَشَت بثَقَلِها: لها وئيدٌ. قال:
* ما للجمالِ
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR323 harfو أ د
وأد ابنته: أثقلها بالتراب " وإذا الموءودة سئلت ".
وقال الفرزدق: وجدّ الذي منع الوائدات وأحيا الوئيد فلم يوأد صوت يقوم الخلق من وئيده يسمعه البعيد من بعيده ولمشي الجمال الموقرة وئيد.
قال: ما للجمال مشيها وئيداً واتأد في الأمر وتوأد: تمهّل وترزّن.
وفعل ذلك في تؤدةٍ ووقارٍ وفي فلان تؤبةٌ وتؤدةٌ.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR3.274 harfالوَأْدُ والوَئِيدُ: الصوتُ العالي الشديدُ كصوت الحائط إِذا سقط ونحوه؛ قال المَعْلُوط:
أَعاذِل، ما يُدْرِيك أَنْ رُبَّ هَجْمَةٍ،
لأَخْفافِها، فَوْقَ المِتانِ، وئِيدُ؟
قال ابن سيده: كذا أَنشده اللحياني ورواه يعقوب فَديدُ. وفي حديث عائشة: خرجت أَقْفُو آثار الناسِ يومَ الخندق فسمعتُ وئيدَ الأَرض خَلْفِي. الوئيدُ: شِدَّةُ الوطءِ على الأَرض يسمع كالدَّوِيّ من بُعد. ويقال: سمعت وَأْدَ قوائمِ الإِبلِ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR200 harf* و أ د * * وَأَدَ * بنته دفنها حية وبابه وعد فهي * مَوْءُودَةٌ * وكانت كِندة تئِد البنات و * اتَّأَدَ * في مشيه و * تَوَأَّدَ * وهو افتعل وتفعّل من * التُّؤَدةُ * وهي التأني والتمهل يقال اتئد في أمرك
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR2.678 harfوأد بنته، هكذا في الصحاح، وفي التهذيب والمحكم: وأد الموءودة يئدها وأدا: دفنها في القبر، وزاد في الأساس: وأثقلها بالتراب وهي حية، وهو وائد، وهي وئيد ووئيدة وموءودة أنشد ابن الأعرابي:
وما لقي الموءود من ظلم أمه كما لقي ذهل جميعا وعامر وكانت كندة تئد النبات. قال الله تعالى: وإذا الموءودة سئلت قال المفسرون: كان الرجل في الجاهلية إذا ولدت له بنت دفنها حين تضعها
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR3.380 harfوَأَدَ
1 وَأَدَ ذ , aor. يَئِدُ, (inf. n. وَأْدٌ, S, L, &c.) He buried his daughter alive (S, L, Msb, K) in the grave, (S, L,) and put a load of earth upon her. (A.) It was customary for a man in the time of paganism, when a daughter was born to him, to bury her alive when her mother brought her forth, from fear of reproach and want: but this is forbidden in the Kur. xvii. 33: and some of them
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR513 harfMadde başı: وءدوَأَدَ
وَأَدَ
a. [ يَئِدُ ] ( n. ac. وَأْد 1 ), Buried alive.
تَوَأَّدَ
تَوَأَّدَ V
a. [ Fī ], Was slow in, lingered over.
b. [ 'Ala ], Closed over ( earth ).
اِوْتَأَدَ
اِوْتَأَدَ VIII ( t )
a. see V (a) .
وَأْد
وَأْد [ 1 ],
a. Loud voice; roar.
وَئِيْد
وَئِيْد [ 25 ],
a. Buried alive.
b. Slowness; gravity.
c. see 1 .
وَئِيْدَة
وَئِيْدَة [ 25t ],
a. see 25 (a) .
مَوَاْئِد
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR10.418 harfMadde başı: وءدوءد
وَأَدَ - يَئِدُ - مَوْؤُد - مَوْؤُدَة
وَأَدَ - يَئِدُ + كائن + شيئاً: يدسه ويدفنه في التراب: يدفنه ويقبره ويثقله بركم التراب فوقه: وهو اصطلاحاً: دفن الولدان حديثي الولادة، وخاصة الإناث، أحياءً في التراب، وذلك خوف الإملاق أو الهون
مَوْؤُد: اسم مفعول من " وَأَدَ - يئِدُ "
مَوْؤُدَة: مؤنث " مَوؤد "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التغطية
Mücavir kökler1 mücavir (2 toplam)
- سأل
1 ortak ayet · “Sehl” ova demektir
Geçtiği ayetler(1)
وَإِذَا الْمَوْءُودَةُ سُئِلَتْ
Diri diri gömülenDiri diri gömülen kız çocuğuna sorulduğu zaman;
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وأد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (misâl-vâvî) ve hemzeli (mehmûzü'l-ayn) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | قبر, دفس, قتل, ثقل |
| Zıt Kök | حيي |
| Çekirdek Özet 1 | Ağır bir kütle veya toprak yığını altında ezerek, nefessiz bırakarak ve sesini boğarak örtmek |
| Çekirdek Özet 2 | Savunmasız canın ontolojik varlığını ve şahitliğini yeryüzünden zorla silme cürmü |
| Çekirdek Özet 3 | Adli hesaplaşmada kurbanın özne kılınarak zalim düzenin meşruiyet zeminini çökertmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca dönemsel bir Cahiliye âdeti sayıp zayıf ve korumasız olanı sistemik olarak görünmez kılma ve yok etme suçunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وأ | Sıkışma, sığınma, toplanma ve dar bir alana çekilme hareketini ifade eder; وأل kökünde dar bir sığınağa çekilip kurtulma anlamı taşır. | د | Kökün sonuna gelen د harfi hareketi kesin bir sınıra, sert bir çarpma ve yere bastırma eylemine dönüştürerek daralmayı kalıcı bir ağırlık ve basınca bağlamıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Varlığı fiziksel bir zemine bağlama ve hareketsiz kılma iradesini kurar. |
| أ | öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Üzerine uygulanan ilksel ve ezici kuvveti, baskının şiddetini gösterir. |
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir alanın kapanmasını, eşiğin örtülmesini ve hareket imkânının bütünüyle kesilmesini sağlar. |
| وأد | Gücün bir nesneyi sınırlandırıp kapalı bir zemine hapsetmesi | Canlı bir varlığın üzerine bastırılan ezici ağırlıkla kapalı bir çukura hapsedilip dış dünya ile bağının nihai olarak kesilmesi hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyin üzerine ağır bir nesne veya toprak koyarak baskı altında ezmek; yerin veya ağır yüklü devenin adımlarından çıkan boğuk, ağır ve tok ses. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye ve erken İslam şairi el-Ferazdak, dedesi Sa'saa b. Nâciye'nin diri diri gömülmek istenen kız çocuklarını fidye vererek kurtarmasını şu beyitle anmıştır: وجَدِّي الذي مَنَع الـوائِدا / تِ وأَحْيَا الوَئيدَ فلم يُوأَدِ |
| Erken Arapça kullanım | Hendek gününde Hz. Âişe'nin arkasından gelen ağır ve sert ayak seslerini tasvir ederken فسمعتُ وئيدَ الأَرض خَلْفِي ifadesiyle toprağın tok gümbürtüsünü anlatması; ayrıca yavaş, ağırbaşlı ve temkinli yürümeye de tüede denmiştir. |
Kaynak Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça وأد kökü, Sami dillerinde ağır bir baskı uygulama, yere gömme ve boğuk bir ses çıkarma semantik matrisiyle ilişkilidir. Kökün asli fiziksel odağı, bir kütlenin zemin üzerine yaptığı ağır basınç ve bu basıncın çıkardığı tok gürültüdür. Kullanıcının notundaki وهد köküyle olan fonetik yakınlık dikkat çekicidir; Arapça içinde boğaz harfleri arasındaki geçişkenlik (hâ/hemze değişimi) sonucu derin çukur ve alçak zemin bildiren yapı ile toprağın altına gömerek ezme eylemi arasında organik bir bağ kurulabilir. İbranice ve Süryanice gibi kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan bu üçlü kökün birebir diri diri gömme kurumuyla örtüşen soydaşı sınırlıdır; ancak ezme, yere basma ve ağır gürültü çıkarma kökleriyle fonetik ve semantik akrabalıklar izlenebilmektedir. Arapçada ise kök, Cahiliye toplumundaki kız çocuklarını diri diri toprağa gömme eylemini adlandırmak üzere son derece somut, teknik ve hukuki-ahlaki bir anlam kazanmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Gesenius.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | وأد ve وهد ses değişimi | Ağır baskı, çukur açma ve yere gömme anlamının derin çukur anlamındaki kökle fonetik akrabalığı. | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami ezme ve basma kökleri | Ağır cismin zeminde bıraktığı baskı ve tok yankı semantiğinin ortaklığı. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında güvenilir soydaş tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Payne Smith.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وأد | Anlamlı | Ağır basmak, gömmek | Toprak altında ezerek diri diri gömmek ve ağır adım sesi. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| ودأ | Anlamlı | Helak etmek, örtmek | Bir şeyi yok oluşa sürüklemek veya üzerini kapatıp tüketmek. | Kur'an'da geçmez. |
| أود | Anlamlı | Eğrilmek, bükülmek, ağır gelmek | Ağırlığın bel bükmesi ve kişiye taşınması güç bir yük olması. | Kur'an'da geçer (Bakara 2:255). |
| أدو | Anlamlı | Alet, teçhizat, hazırlık | Bir işi görmek için gereken aracı kuşanmak ve kuvvet bulmak. | Kur'an'da geçmez. |
| دوأ | Anlamlı | Hastalık, illet | Gizli seyreden ve bünyeyi içten içe kemiren dert. | Kur'an'da geçmez. |
| دأو | Anlamlı | Hile, tuzak, yavaş hareket | Avın üzerine sinsi ve yavaş adımlarla sokulmak. | Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وأد | Merkez | Canlı gömme | Üzerine ağır toprak yığarak canlılığı yok etme ve sesini boğma eylemidir. | Toprak altında nefessiz bırakarak katletmeyi ifade eder. |
| قبر | Komşu | Defnetme | Ölünün saygınlığını korumak amacıyla usulünce toprağa yerleştirilmesidir. | Normal cenaze defnini bildirir; ölümden sonra yapılır. |
| دفس | Komşu | Üstünü örtme | Bir nesneyi gizlemek üzere toprak altına itip görünmez kılmaktır. | Nesnelerin gizlenmesi veya örtülmesinde kullanılır. |
| قتل | Komşu | Can alma | Herhangi bir vasıtayla ruhun bedenden ayrılmasına yol açmaktır. | Genel can alma eylemidir; gömme şartı içermez. |
| ثقل | Komşu | Ağırlık | Fiziksel veya manevi bir yükün zemin veya taşıyıcı üzerine binmesidir. | Kökün temelindeki ezici basınç unsurunu paylaşır. |
| حيي | Zıt | Yaşatma | Varlığın nefes alması, canlılığını sürdürmesi ve gelişmesidir. | وأد kökünün yok ettiği temel ontolojik durumdur. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وأد | Ağır baskıyla diri diri gömmek | Canlı varlığı toprak yığını altında ezerek ve boğarak yok etmek. | Kesin |
| Latince | Infanticidium, defodere | Çocuğu öldürmek, yere gömmek | Hukuki cinayet türünü karşılar; diri diri gömmenin çıkardığı tok sesi vermez. | Güçlü |
| İngilizce | Infanticide, live burial | Bebek katli, diri gömme | Eylemin fiziki ve hukuki boyutunu karşılar; kökteki ağırlaşma nüansı eksik kalır. | Güçlü |
| Almanca | Lebendig begraben, Kindstötung | Canlı gömmek, çocuk öldürme | Fiziksel gömme ve öldürme fiilini verir; semantik ses yansımasını taşımaz. | Güçlü |
| Fransızca | Enterrement vivant, infanticide | Diri diri toprağa verme | Eylemin maddesini tanımlar; kökün baskı ve ağırlık çekirdeğini kısmen içerir. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| موءودة (İsm-i mef'ûl) | Diri diri gömülen kız çocuğu | Kıyamet sahnesinde zalim düzenden hesap sorulurken kurbanın hak arama makamına çıkarılması bağlamı (Tekvîr 81:8). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Adalet ve ahiret hesabı | Masum kurbanın bizzat sorgulanarak katilinin mahkum edilmesi ve ilahi adaletin tecellisi. | Kurbanın fail değil, zulmü tescil eden nihai adli şahit haline gelmesi. |
| Fıkıh | Cinayet hukuku ve kısas | Doğmuş masum bir canın kasten ve canavarca hisle katledilmesinin mutlak haramlığı ve kısas gerekliliği. | Cinayetin en ağır şekli olan diri diri gömmenin kasten katil sayılması. |
| Tefsir | Tekvîr Suresi yorumu | Kıza yöneltilen sorunun amacının onu itham etmek değil, katilini rezil ve mahkum etmek olduğu vurgusu. | Cahiliye zihniyetinin ontolojik aşağılamasının tersyüz edilmesi. |
| Hadis | Büyük günahlar ve Cahiliye adetleri | Kız çocuklarını diri gömmenin en büyük şirk ve zulüm amelleri arasında sayılması; gizli ve'd (el-ve'dü'l-hafî) benzetmeleri. | Haksız yere cana kıymanın mutlak lanetlenmesi. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratılış ve can dokunulmazlığı | Mutlak haram | Ontolojik hakkı koruma | Allah'ın verdiği hayat hakkının hiçbir beşeri gerekçeyle gasp edilemeyeceğini belirler. | Kesin |
| İlmi | Sosyolojik ve antropolojik analiz | Cinsiyet kırımının teşhisi | Yanlış inanç yapısını çözme | Kıtlık ve sahte namus algısının cinayete nasıl kılıf yapıldığını ortaya koyar. | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve adalet sistemi | Hukuk düzeninin tesisi | Zayıfı koruma | Kabile tahakkümünün zayıflar üzerindeki keyfi tasarruf yetkisini lağveder. | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet ve rızık telakkisi | Yoksulluk korkusunun iptali | Rızık endişesini sonlandırma | Gelecek kaygısıyla insan harcamayı yasaklayarak emeğin ve canın değerini teminat altına alır. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dış basınç altında çökme ve sönümlenme | Bir sistemin üzerine binen ezici kütle nedeniyle iç basıncını yitirerek hacminin sıfırlanması ve hareketinin durması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Yapısal görünmez kılma ve yok sayma | Egemen hiyerarşinin dezavantajlı bir sınıfı hukuken ve fiilen toplum dışına itip sesini bütünüyle boğması. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca İslam öncesi çöl Araplarının geçmişte kalmış münferit bir vahşeti olarak algılamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Masum, zayıf ve savunmasız olanın her türlü iktisadi, sosyal veya ideolojik bahaneyle varlığına son verilmesi veya kamusal alandan silinmesi. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Modern dönemdeki örtük cinsiyet kırımını, zayıfların hayat hakkının tırpanlanmasını ve savunmasızların susturulmasını bu ilahi uyarının dışında görmek. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın adalet anlayışında mahkemenin merkezine katili değil kurbanı koyduğunu gösterir; ezilenin bizzat şahit kılınarak hesap sorulmasının anahtar kavramıdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kozmik kıyamet sahneleri ile toplumsal adalet ve can güvenliğini birbirine bağlayan surelerde (özellikle Tekvîr 81:8) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ahlaki çöküşün iktisadi ve kabilevi bahanelerle meşrulaştırılamayacağını, zayıfın hakkının kozmik düzenin çöküşü anında dahi ilk hesap konusu olacağını öğretir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamCanlı bir varlığın üzerine ağır bir kütle, toprak veya kaya parçası yığarak nefesini kesmek, onu ezmek ve sesini boğmaktır.
- Soyut anlamSavunmasız bir özneyi sahte toplumsal gerekçelerle ezerek ontolojik varlığını ve sesini ortadan kaldırma zulmüdür.
- Sistematik karşılıkAdli hesaplaşmada kurbanın susturulmuş sesinin ortaya çıkarılarak zalim sistemin yargılanmasını sağlayan adalet ilkesidir.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde , savunmasız canın ontolojik varlığını temsil eder. Başlangıçta var olan bu can, dışarıdan uygulanan ezici baskının (), kendi direnç kuvvetinden () sonsuz derece büyük olması sebebiyle fiziksel olarak sıfıra indirgenmekte ve boğulmaktadır (). Ancak nihai aşamada ilahi adalet ve sorgu fonksiyonu (), bu yok edilen canı sıfır kabul etmeyip onu doğrudan hesap sorucu bir özne olarak ortaya çıkarmaktadır (). Baskı fiziksel varlığı yok etse bile adli varlığı ve şahitliği ortadan kaldıramaz.