وجس
و - ج - س
KÖK- 3 geçiş
- 3 ayet
- 2 sîga
- 13 sözlük
Kabın dibinde kalan az yiyecek ve içecek demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Kabın dibinde kalan az yiyecek ve içecek demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.336 harfباب الجيم والسين و و ا ي ء معهما
س و ج، ج و س، و ج س، ج س أ، س ج و مستعملات
سوج:
سُوجُ: موضع وسُواجُ: اسم جَبَلٍ والسّاجُ: ضربٌ من الخشب، سُودٌ منه صنعت سفينةُ نُوحٍ عليه السلام، الواحدة: ساجةٌ.
والسّاجُ: الطَّيلسانُ الضَّخم الغليظ، والجميع: السِّيجانُ.
والسّاجة: الخشبة الواحدة المُشرجَعَةُ المُربَّعة كما جُلِبت من الهِند، وجمعها: السّاجُ.
جوس:
الجَوَسانُ: التردَّد خِلال الدُّؤورِ والبيوتِ في
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR434 harfالوَجْسُ: الصوتُ الخفِيُّ. والوَجْسُ أيضاً: فزعةُ القلب. والواجِسُ: الهاجسُ. وأوْجَسَ في نفسه خيفةً، أي أضمر، وكذلك التَوَجُّسُ. والتَوجُّسُ أيضاً: التسمُّع إلى الصوت الخفيّ. قال ذو الرمة يصف صائداً:
إذا تَوَجَّسَ رِكْزاً من سَنابِـكِـهـاأو كان صاحِبَ أرضٍ أو به المومُ
والأوْجَسُ: الدهر. ويقال: لا أفعله سَجيسَ الأوْجَسِ، والأوْجُسِ أيضاً، بضم الجيم عن يعقوب، أي أبداً.
قال الأموي: يقال: ما
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR5.026 harfج س ( و ا ي ء )
جسأ ، جاس ، وجس ، سجا ، ساج ، وسج : ( مستعملة ) .
جسأ : قال الليث : جَسَأَ الشَّىءُ يَجْسَأُ جُسُوءاً وهو جَاسِيء ، إذا كانت فيه صَلابة ، وخُشُونة وجَبل جاسِيءٌ ، وأَرض جاسِئَةٌ ودابَّة جاسِئَةُ القوائم . قلت : وتَرْكُ الهمز في جميع ذلك جائز .
وقال أبو زيد ، يقال : جَسَأَتْ يدُ الرجل
جُسُوءاً ، إذا يَبِسَتْ ، وكذلك النَّبتُ إذا يَبِسَ ، فهو جاسِىء .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : جاسَى
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.101 harf(باب الواو والجيم وما يثلثهما)
(وجح) الواو والجيم والحاء. كلمةٌ تدلُّ على سَتر شيءٍ لشيء. وكلُّ ما استَتَرتَ به وِجاح ووَجاح([1]). ويقال الوجاح: الشَّخص([2])، لأنَّ كلَّ شخصٍ يستُر ما وراءه. ومنه: حفَرتُ حتَّى أوْجَحْت، أي بلغت الصَّفا. والصَّفا يستُر ما تَحتَه ويمنعُه.
(وجد) الواو والجيم والدال، يدلُّ على أصلٍ واحد، وهو الشي يُلفيه. ووَجَدْتُ الضَّالَّة وِجْداناً. [وحكى بعضُهم: وجَدتُ في الغضَب
(باب الواو والجيم وما يثلثهما) (وجح) الواو والجيم والحاء. كلمةٌ تدلُّ على سَتر شيءٍ لشيء. وكلُّ ما استَتَرتَ به وِجاح ووَجاح([1]). ويقال الوجاح: الشَّخص([2])، لأنَّ كلَّ شخصٍ يستُر ما وراءه. ومنه: حفَرتُ حتَّى أوْجَحْت، أي بلغت الصَّفا. والصَّفا يستُر ما تَحتَه ويمنعُه. (وجد) الواو والجيم والدال، يدلُّ على أصلٍ واحد، وهو الشي يُلفيه. ووَجَدْتُ الضَّالَّة وِجْداناً. [وحكى بعضُهم: وجَدتُ في الغضَب وِجداناً([3])]. وأنشد: كِلانا ردَّ صاحبَهُ بيأْسٍ *** على حَنَقٍ ووِجدانٍ شديدِ([4]) (وجذ) الواو والجيم والذال. كلمةٌ صحيحة، هي الوَجْذ، نُقرة في الصَّخرة([5])، والجمع وِجاذ([6]). وبلغنا أنَّه يقال، أوجَذَه على الأمر، أكْرَهَه. (وجر) الواو والجيم* والراء كلمةٌ تدلُّ على جنسٍ من السَّقْي. ووَجَرْت الصَّبيَّ الدَّواء وأوجرتُه. ويستعيرونه فيقولون، أوْجَرْتُه الرُّمحَ، إذا طعنتَه في صَدرِه. والوِجار، سَرَبُ الضَّبُع، لأنَّها تَغِيب فيه كما يغيب المشروب في الحَلْق. (وجز) الواو والجيم والزاء كلمةٌ واحدة. يقال كلامٌ وَجْزٌ ووجيز. وربَّما قالوا: توجَّزْتُ الشَّيءَ، مثل تنجَّزْت. (وجس) الواو والجيم والسين: كلمةٌ تدلُّ على إحساسٍ بشيءٍ وتسمُّعٍ له. تَوَجَّس الشَّيءَ: أحَسَّ به فتسمَّعَ لـه. قال الله تعالى: ﴿فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسَى﴾[ طه 67]. ثمَّ قال ذو الرُّمَّة: * إذا توجَّسَ([7]) * ومما شذَّ عن هذا وهو من الكلام المُشكِل: قولهم: لا أفعَلُه سَجِيسَ الأوْجَسِ: الدَّهْر. وما ذُقْتُ عِنده أوجَسَ، أي شيئاً من الطَّعام. (وجع) الواو والجيم والعين: كلمةٌ واحدة، هي الوَجَع: اسمٌ يجمع المرض كلَّه. وهو ييجَع وياجَعُ([8])، وأنت تِيجع من كذا. وقال رائدٌ من الرُّوَّاد: "رأيتُ كَلأً تِيجَعُ لـه كَبِدُ المُصْرِم([9])". وهو وَجِعٌ وقومٌ وَجَاعَى. وأنا أوْجَعُ رأسي، ويُوجِعُني رأسي. وتوجّعت له: رَثَيت. ويقولون: إنَّ الوَجْعاء: السَّهُ([10]). (وجم) الواو والجيم والميم: يدلُّ على سكوتٍ في اهتمام. ووَجَم من الأمرِ يَكرَهُه: أسْكَتَ لـه. وفي الحديث: "ما لي أراكَ واجماً". ويقولون: يومٌ وجيم: شديد الحَرّ، وفيه نظر. ومصدرهُ الوَجْمُ والوجوم([11]). (وجن) الواو والجيم والنون يدلُّ على صلابةٍ في الشّيء. ومنه الوَجِين: العارض من الأرض يَنقاد، وهو صُلْبٌ، وبه سمِّيت الناقة وَجْناء. وقياس وَجْنَةِ الإنسان منه، لأنَّ فيها([12]) صلابةً وشِدّة، والجمع وَجَنات. وربَّما سمَّوْا شَطَّ الوادِي وَجِيناً. ووَجَن ثوبَه: ضَربَه بالمِيجَنَة، هي الخشَبةُ يُدَقُّ بها. (وجه) الواو والجيم والهاء: أصلٌ واحد يدلُّ على مقابلةٍ لشيء. والوجه مستقبِلٌ لكلِّ شيء. يقال وَجْه الرّجلِ وغَيره. وربَّما عُبِّر عن الذات بالوَجْه. [و] تقول: وَجْهي إليك. قال: أستغفِرُ اللهَ ذَنْباً لستُ مُحْصِيَهُ *** ربَّ العِبادِ إليه الوَجْهُ والعَمَلُ([13]) وواجهتُ فلاناً: جعلتُ وجهي تِلقاءَ وجهه. ومن الباب قولُهم: هو وجيهٌ بيِّنُ الجاه. والجاه مقلوبٌ. والوِجهة: كلُّ موضعٍ استقبلتَه. قال الله تعالى: ﴿وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ﴾ [البقرة 148]. ووجَّهت الشَّيءَ: جعلتُه على جهة([14]). وأصل جِهَتهِ وِجْهَته. والتَّوجيه: أن تَحفِر تحت القِثَّاءَة أو البِطِّيخة ثم تُضجِعَها. وتَوجَّهَ الشَّيْخُ: ولَّى وأدْبَر، كأنَّه أقْبَلَ بوجهه على الآخر. ويقال للمُهْر إذا خَرَجَتْ يداه من الرّحم: وَجِيهٌ. (وجي) الواو والجيم والحرف المعتلّ: يقولون: تركتُه وما في قلبي منه أوْجَى، أي يَئِسْتُ منه. ويقولون: سألتُه فأوجَى عليَّ، أي بَخِلَ عَلَيَّ. (وجب) الواو والجيم والباء: أصلٌ واحد، يدلُّ على سُقوط الشيء ووُقوعِه، ثم يتفرَّع. ووَجَب البيعُ وُجوباً: حَقَّ ووَقَع. ووَجَب الميِّت: سقَط، والقتِيلُ واجب. وفي الحديث: "فإذا وجَبَ([15]) فلا تَبكِيَنَّ باكية"، أي إذا ماتَ([16]). وقال الله في النَّسائك: ﴿فَإذَا وَجَبَتْ جُنُوبُها﴾ [الحج 26]. قال قيس: أطاعتْ بنو عوفٍ أميراً نهاهُمُ *** عن السَّلْمِ حَتَّى كان أوَّلَ واجبِ([17]) وَجَب الحائطُ: سقَطَ، وجْبَةً. والوجيبة: أن تُوجِبَ البيعَ، في أن تأخذ منه بعضاً في كلِّ يوم، فإذا فَرَغَ قيل: اسْتَوْفَى وَجِيبتَه. ويقولون: الوَجْبُ: الجَبَان. قال: * طلوبُ الأعادِي لا سَؤومٌ ولا وَجْبُ([18]) * سمِّي به لأنَّه كالسَّاقط. ويقولون المُوَجِّب: النَّاقة لا تنبعث من كثرة لحمها. ومن الباب المُوَجِّب من النُّوق: التي يَنعقِد اللِّبَأُ في ضَرعها. وأمَّا وَجِيبُ القَلْب فمن الإبدال، والأصل الوجيف، وقد مَرَّ. ---------------------__ ([1]) هو مثلث الواو كما في اللسان والقاموس. ([2]) في الأصل: "شخص". ([3]) التكلمة من المجمل. ([4]) أنشده في المجمل واللسان (وجد)، وهو لصخر الغي، كما في اللسان وديوان الهذليين (2: 67). وكذا ورد إنشاده في المجمل. لكن في اللسان: "وتأنيب ووجدان شديد"، وفي الديوان: "وتأنيب ووجدان بعيد". ([5]) في المجمل واللسان: "نقرة في الجبل". ([6]) ووجذان أيضاً. ([7]) سبق في (أرض) والبيت بتمامه كما في الديوان 587 واللسان (وجس، أرض، موم): إذا توجّس ركزا من سنابكها *** أو كان صاحب أرض أو به الموم ([8]) ويقال أيضاً: "يوجع" كيفرح. ([9]) انظر البيان والتبيين (2: 161) واللسان (صرم 231). ([10]) السه: الاست. وفي المجمل واللسان: "السافلة". وفي القاموس "الدبر". ([11]) في الأصل: "ومصدر الوجم الوجوم". ([12]) في الأصل: "فيه". ([13]) البيت من أبيات سيبويه الخمسين، التي لا يعرف قائلها. سيبويه (1: 17) والخزانة (1: 486). ([14]) في المجمل: "على جهة واحدة". ([15]) في الأصل: "وجبت". وانظر اللسان (وجب). ([16]) في الأصل: "ماتت". ([17]) ديوان قيس بن الخطيم 14 واللسان (وجب، غمس). ([18]) البيت للأخطل في ديوانه 21 واللسان (وجب). وكذا ورد ضبطه في المجمل والصحاح كما يفهم من اللسان. قال ابن بري: صواب إنشاده: ولا وجب، بالخفض. وقبله: إليك أمير المؤمنين رحلتها *** على الطائر الميمون والمنزل الرحب إلى مؤمن تجلو صفائح وجهه *** بلابل تغشى من هموم ومن كرب وصدره: * عموس الدجى ينشق عن متضرم *
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR471 harf- الوجس: الصوت الخفي، والتوجس: التسمع، والإيجاس: وجود ذلك في النفس. قال تعالى: ﴿فأوجس منهم خيفة﴾ [الذاريات/28] فالوجس قالوا: هو حالة تحصل من النفس بعد الهاجس؛ لأن الهاجس مبتدأ التفكير (مبادئ التفكير والقصد خمس، جمعها بعضهم فقال:
مراتب القصد خمس: هاجس ذكروا * فخاطر فحديث النفس فاستمعا
يليه هم فعزم، كلها رفعت * سوى الأخير، ففيه الأخذ قد وقعا
فالخاطر هو الهاجس، والمراتب الأربعة الأولى لا يؤاخذ بها
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR55 harfو ج س
توجّس الصّوت: تسمّعه.
وأوجس كذا: أضمره.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR1.406 harfأَوْجَسَ القلبُ فَزَعاً: أَحَسَّ به. وفي التنزيل العزيز: فأَوْجَسَ منهم خيفة؛ قال أَبو إِسحق: معناه فأَضْمَر منهم خَوْفاً، وكذلك التوَجُّس، وقال في موضع آخر: معنى أَوْجَسَ وقع في نفسه الخوفُ. الليث: الوَجْس فَزْعة القلب. والوَجْس: الفَزَع يقع في القلب أَو في السمع من صوت أَو غير ذلك. والتوَجُّس: التَّسَمُّع إِلى الصوت الخفي؛ قال ذو الرمة يصف صائداً:
إِذا تَوَجَّس رِكزاً من سَنابِكِها،
أَو كان
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR142 harf* و ج س * * الوَجْسُ * بوزن الفلْسُ الصوت الخفي وهو في حديث الحسن و * الوَاجِسُ * الهاجس و * أَوْجَسَ * في نفسه خيفة أضمر و * تَوَجَّسَ * أيضا
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR1.955 harfالوجس، كالوعد: الفزع يقع في القلب، أو في السمع من صوت، أو غيره، قاله الليث، كالوجسان، محركة. وقال أبو عبيد: الوجس: الصوت الخفي، ومنه الحديث: دخلت الجنة فسمعت في جانبها. وجسا، فقيل: هذا بلال. ومنه أيضا ما جاء في الحديث أنه نهى عن الوجس، هو: أن يكون مع جاريته أو امرأته والأخرى تسمع حسه. الأولى حسهما وقد سئل عنه الحسن فقال: كانوا يكرهون الوجس. والأوجس، كأحمد: الدهر، وقد تضم الجيم، عن يعقوب، نقله
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR4.273 harfوَجَسَ
1 وَجَسَ ذ , aor. يَجِسُ, inf. n. وَجْسٌ and وَجَسَانٌ, He was frightened at some sound, or other thing, that fell into his mind, or ear. (TK.) [See also وَجْسٌ, below; and see 4, and 5.] This combination of letters generally denotes the perception of a thing of which one bears not any sound. (Sgh.) ― -b2- وِجَسَ الشَّىْءُ, [aor. app. as above,] inf. n. وجْسٌ, i. q. خَفِىَ [app. meaning
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR487 harfوَجَسَ
وَجَسَ
a. [ يَجِسُ ] ( n. ac. وَجْس 1 , وَجَسَاْن 36 ), Took fright.
أَوْجَسَ
أَوْجَسَ IV
a. [ Fī ], Fancied ( to himself ).
تَوَجَّسَ
تَوَجَّسَ V ,
a. see IV .
b. [ acc. or La ], Heard, listened to.
c. Tasted.
وَجْس
وَجْس 1 ,
a. Fright, alarm.
b. Faint sound.
أَوْجَسُ
أَوْجَسُ 14 ,
a. Trifle.
b. Time.
أَوْجُس
أَوْجُس 16 ,
a. see 14 (b) .
وَاْجِس
وَاْجِس 21 ,
a. Idea,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR7.342 harfوجس
وَجَسَ - يَجِسُ - أَوْجَسَ - يُوْجِسُ
وَجَسَ - يَجِسُ + الشيء أو الشعور أو الصوت: يخفى ويخفت بشدة فهو بالكاد يظهر للآخرين
أَوْجَسَ - يُوْجِسُ + كائن + شيئاً + في نفسه: على وزن " أفعَلَ " وَجَسَ - يَجِسُ ": يجعله " يَجِسُ ": أضمره: يجعل شعوره أو صوته " يَجِسُ " أي يخفى حتى بالكاد لا يبين: يكتم ويُخفي شعوره أو صوته
﴿فأوجس في نفسه خيفة﴾:
Mücavir kökler14 mücavir (20 toplam)
- خوف
3 ortak ayet · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
- وصل
1 ortak ayet · Birleştirirler
- غلم
1 ortak ayet · Ğulam, Genç, delikanlı demektir
- لوط
1 ortak ayet · “Liyat” sıva harcı demektir
- نكر
1 ortak ayet · Tanınmayan
- يدي
1 ortak ayet · El ve kol demektir
- بشر
1 ortak ayet · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
- موسى
1 ortak ayet · Musa
- قول
2 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- نفس
1 ortak ayet · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
- رأي
1 ortak ayet · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
- رسل
1 ortak ayet · Saçak demektir
Geçtiği ayetler(3)
فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسَى
Hissi oluştuBu sebeple Musa, içinde bir korku hissetti.
فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً قَالُوا لَا تَخَفْ وَبَشَّرُوهُ بِغُلَامٍ عَلِيمٍ
Hissi oluştuDerken onlardan endişeye düşmüştü. Korkma; demişler ve onu bilgin bir oğulla müjdelemişlerdi.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وجس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Misâl (ilk harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | خوف, وجل, رهب, فزع |
| Zıt Kök | أمن |
| Çekirdek Özet 1 | Kulağa veya kalbe ilk anda çarpan, henüz dışarı yansımamış gizli ve fısıltılı ses ya da anî ürperti |
| Çekirdek Özet 2 | Beklenmedik bir durum karşısında zihne ve nefse aniden düşen, dışa vurulmayan ilk ürperti ve içsel çekinme |
| Çekirdek Özet 3 | Tehlike veya bilinmezlik sinyalinin bilince ulaştığı ilk algı eşiği; iradeye dönüşmeden önceki duyusal reaksiyon |
| Kritik Hata Riski | Kökün ifade ettiği içsel ve anî hissin, yerleşik ve iradî bir yılgınlık veya inanç zaafı sayılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وج | Anî vuruş, içe doğru sertçe çarpma, düşme veya sarsılma hissi (وجب, وجد, وجف, وجل) | س | Eklenen harfin fısıltı, gizlilik ve sürtünme niteliğiyle, anî vuruş eylemi dışa kapalı, fısıltı düzeyinde işitilen gizli bir sese ve kalbe aniden düşen gizli ürpertiye daralmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı | Dışarıdaki bir uyarıcının iç dünyaya ilişilmesi, duyusal temas ve bağlanma |
| ج | Devenin ayak basması, taşıma | Yükün içe doğru adım atması, duygunun zihne ağırlık yaparak girmesi |
| س | Diken, destek | İçe batan sivri bir temas, uyarılma, dikkati çeken ince bir ürperti |
| وجس | Dıştan gelen ince bir etkinin içe takılıp anî bir ürpertiyle saplanması | Dış dünyadan gelen belirsiz bir işaretin iç dünyada oluşturduğu ilk ince ve gizli algı sarsıntısı |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Avcının duyduğu çok hafif çıtırtı veya fısıltı; kulağa gelen gizli ses yahut insanın içinde hissettiği ilk hafif korku |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Zü’r-Rimme avcı tasvirinde bu kökü gizli ayak sesini dinleme anlamında kullanmıştır: إِذا تَوَجَّس رِكزاً من سَنابِكِها، / أَو كان صاحِبَ أرْضٍ أَوْ بِهِ المُومُ |
| Erken Arapça kullanım | Klasik rivayetlerde başkalarının duymayacağı şekilde gizlice çıkarılan ses veya içe düşen ilk düşünce için kullanılmıştır. |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesi içinde kök, genellikle fısıltı, gizli fısıldama, içten içe konuşma ve gizli temas semantiğiyle temas halindedir. İbranice ve Aramice gibi kuzeybatı Sami dillerinde fısıldamak, fısıltıyla büyü veya dua okumak manasındaki köklerle fonetik ve semantik akrabalıklar tartışılmıştır. Arapçada kök, işitme organının algıladığı en düşük desibeldeki gizli sesi (es-savtu'l-hafiyy) ve bu sesin kalpte meydana getirdiği ilk ürpermeyi ifade edecek biçimde özelleşmiştir. Excel notunda geçen kabın dibindeki az yiyecek manası sözlüklerde şaz bir kullanım olarak kaydedilmekle birlikte, kökün ana omurgasını içe aniden düşen gizli algı oluşturur.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen ve Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Gizli ses ve kalbe düşen ilk ürperti | Dıştan gelen belirsiz bir etkinin nefiste oluşturduğu ilk uyarılma eşiği | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Fısıltı ve içe dönük ses | Kuzeybatı Sami dillerindeki fısıldama ve gizli duygu kökleriyle semantik örtüşme | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ve güvenilir bir Afro-Asyatik dışı bağ tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha ve ilgili Sami dil sözlükleri.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وجس | Anlamlı | Gizli his ve içe doğan ilk korku | Kulağa gelen fısıltı veya kalbe düşen gizli ürperti | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| وسج | Anlamlı | Hızlı ve düzenli yürüyüş | Devenin adımlarını seri ve sürekli atarak yol alması | Kur'an'da geçmez; ritmik hareket benzerliği |
| جوس | Anlamlı | Arayıp tarama ve içeri dalma | Bir yerin içine girip en ince noktasına kadar dolaşmak | Kur'an'da geçer; derinlemesine nüfuz ilişkisi |
| جسو | Anlamlı | Katılaşma ve sertleşme | Bir nesnenin veya eklemin kuruyup sertlik kazanması | Kur'an'da geçmez; zıt karakterde bir donukluk |
| سوج | Anlamlı | Çitle çevirme ve koruma altına alma | Bahçenin veya mülkün etrafına engel koyma | Kur'an'da geçmez; dışarıya kapatma bağı |
| سجو | Anlamlı | Durgunlaşma ve sükûnet bulma | Gecenin veya denizin dalgasız ve sakin hale gelmesi | Kur'an'da geçer; hareketin dinmesi anlamında karşıtlık |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وجس | Merkez | İçe düşen ilk gizli ürperti | Henüz dışa taşmamış, zihinde aniden beliren başlangıç korkusu | Algının ilk basamağındaki gizli uyarılma |
| خوف | Komşu | Genel korku ve kaygı hali | İhtimale veya bilgiye dayalı, bilince yerleşmiş genel çekinme | Sebebi bilinen veya sezilen yaygın korku |
| وجل | Komşu | Kalbin sarsılması ve titremesi | Saygı veya heybet karşısında kalpte beliren fiziksel çarpıntı | İman ve tazimle beraber yürüyen iç titreşimi |
| رهب | Komşu | Sürekli ve tedbirli çekinme | Saygıyla karışık, kişiyi teyakkuza sevk eden devamlı sakınma | Sakınma davranışına yol açan derin kaygı |
| فزع | Komşu | Anî panik ve irkilme | Beklenmedik bir tehlikeyle karşılaşınca yaşanan şiddetli şaşkınlık | Kontrolsüz ve dışa vuran dehşet hali |
| أمن | Zıt | Güven, emniyet ve iç huzuru | Zihinde ve kalpte hiçbir tehdit ve ürperti hissetmeme hali | Bütün korku ve teeddütlerin son bulması |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وجس | Gizli his ve ilk ürperti | İçe doğan fısıltı düzeyindeki ilk çekinme reaksiyonu | Kesin |
| Latince | Praesentire, subtimere | Önceden hissetmek, içten içe korkmak | Kötü bir durumu önceden sezme ve hafifçe korkma hissini karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Apprehension, misgiving, twinge of fear | İçe doğan endişe, anî ürperti | Zihinde beliren ilk kuşkulu korkuyu verir; gizli ses boyutunu içermez | Güçlü |
| Almanca | Beklemmung, leise Ahnung, Bangen | İç daralması, belli belirsiz korku | Duygunun içe kapanık ve sessiz doğasını ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | Appréhension, pressentiment, frémissement | İçe doğan kaygı, hafif ürperme | Belirsizlik karşısındaki ilk içsel titreşimi karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary ve ilgili karşılaştırmalı sözlükler.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَفْعَلَ (أَوْجَسَ) | Görünüş karşısında kalbe aniden düşen gizli korku | Sihirbazların ipleri karşısında Musa'nın içinde beliren ilk çekinme (Tâhâ 20:67) |
| أَفْعَلَ (أَوْجَسَ) | Beklenmedik davranıştan doğan içsel ürperti ve kaygı | Misafirlerin yemeğe el uzatmaması üzerine İbrahim'in içine düşen tedirginlik (Hûd 11:70) |
| أَفْعَلَ (أَوْجَسَ) | Meleklerin gelişiyle beliren içsel teeddüt | Müjde öncesinde İbrahim'in içinde hissettiği ilk gizli ürperti (Zâriyât 51:28) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Peygamberlerin masumiyeti ve insani halleri | Peygamberlerin içlerinde hissettikleri anî korkunun risalet makamına ve tevekküle halel getirip getirmeyeceği | Beşerî tabiatın tabii bir refleksi; iradî ve yerleşik bir inanç zaafı olmaması |
| Fıkıh | İçten geçen düşünceler ve mükellefiyet | İradeye dönüşmeyen ilk duygu ve vesveselerin hukuki sorumluluk doğurup doğurmayacağı | Hâtır ve hâcis derecesindeki geçici iç kıpırtılarının muaheze dışı tutulması |
| Tefsir | İçe doğan düşünce mertebeleri (Havâtır) | Hâcis, hâtır, hadîsü'n-nefs, hemm ve azm sıralamasında bu hissin başlangıç basamağı oluşu | Kalbe dışsal bir etkiyle düşen ve iradeye dönüşmemiş en ham algı eşiği |
| Hadis | Gizlilik ve fısıltılı konuşma | Başkalarının duymayacağı biçimde gizlice çıkarılan seslerin mekruhluğu | Açık ve berrak olmayan, gizli tutulan fısıltı ve fısıldaşmalar |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kulun beşerî algısı | Anî fıtrî ürperti | Tevekkül öncesi bilinç uyarısı | Peygamber dahi olsa insanın dış uyarıcılara karşı gösterdiği ilk doğal beşerî tepki | Kesin |
| İlmi | Bilişsel psikoloji ve algı | Eşik altı sinyal algısı | Tehdit tespit mekanizması | Zihnin tehlike emarelerini bilinç düzeyine çıkarmadan önce bedende ürettiği ilk refleks | Güçlü |
| Siyasi | Kriz ve diplomatik temas | Erken tehdit sezgisi | Güvenlik açığını fark etme | Muhatabın olağan dışı tutumundan doğan ve stratejik tedbiri tetikleyen ilk iç kuşku | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa ve risk yönetimi | Zımnî risk algısı | İhtiyat mekanizmasını devreye sokma | Verilerin henüz netleşmediği ilk anda beliren gizli piyasa tedirginliği | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Gürültü eşiğinde zayıf sinyal algısı (Threshold signal detection) | Bir sensörün veya alıcının, arka plan gürültüsü içinde henüz tam ayırt edilemeyen zayıf bir dalgayı ilk tespit ettiği an | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Fıtrî kaygı refleksi (Micro-affect / somatic marker) | Bilinçli bir değerlendirme yapılmadan önce organizmanın tehlike karşısında ürettiği içsel ve örtük bedensel duyum | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca genel bir korku ve panik hali olarak çevrilmesi ve içsel, gizli ve anî doğasının göz ardı edilmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir tehlike veya sıra dışı durum karşısında nefsin ürettiği, dışa vurulmayan, henüz eyleme veya iradeye dönüşmemiş ilk ham duyusal tepki |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hz. Musa veya Hz. İbrahim'in bu hissi yaşamış olmasını bir iman zaafı, davadan geri adım atma veya teslimiyetsizlik şeklinde yorumlama yanılgısı |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Peygamberlerin melek değil, insani duyguları olan birer beşer olduklarını ve ilk algı aşamasında fıtrî reaksiyonlar gösterdiklerini apaçık ortaya koyar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. Musa'nın sihirbazlar karşısındaki psikolojisini ve Hz. İbrahim'in melek misafirleri ağırlarken yaşadığı anî tedirginliği anlatan kıssa ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Korku hissetmenin bizzat kendisinin bir günah veya inanç eksikliği olduğu şeklindeki mekanik dindarlık algısını tashih eder; duygunun gelişini değil, duyguya verilen iradî cevabı merkeze alır. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamKulağa çok hafifçe çarpan çıtırtı veya fısıltı; avcının hissettiği gizli ses.
- Soyut anlamBir dış uyarıcının zihne ve nefse aniden düşürdüğü, henüz dışarı yansımamış başlangıç ürpertisi.
- Sistematik karşılıkİrade ve eyleme dönüşmeden önce varlığı koruma refleksiyle devreye giren duyusal eşik uyarısı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde dış kaynaktan gelen uyarıcıyı, bu uyarının fısıltı düzeyindeki zayıf şiddetini temsil eder. İlk temas anında () iç dünyada beliren ürperti büyüklüğü ile ifade edilirken; dışa vuran davranış ve iradî tepkinin henüz sıfır olduğu eşitliğiyle gösterilmiştir. Bu model, kökün yalnızca içsel algı eşiğinde meydana gelen başlangıç titreşimini simgeler.