وسط
و - س - ط
KÖK- 5 geçiş
- 5 ayet
- 5 sîga
- 11 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Orta
Notlarım
Sözlükler(11)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.132 harfباب السين والطاء و و ا ي ء معهما
س ط و، س و ط، ط و س، و س ط، ط س ي، ط ي س، ط س أ مستعملات
سطو:
السَّطو: البَسْط على النّاس بقَهرِهم من فوق، يقال: سَطَوْتُ عليه وبه، قال الله عزّ وجلّ: "يكادون يسطون بالذّين يَتْلُون عليهم آياتِنا".
والسُّطو: شدّة البطش، وإنما سُمِّي الفَرَسُ ساطياً، لأنّه يَسْطُو على سائر الخَيْل، فيقومُ على رِجليه، ويَسْطُو بيديه.
والفَحْلُ يَسْطُو على طَروقته.
والسَّطْو: أن
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR608 harfوَسَطْتُ القومَ أسِطُهُمْ وَسْطاً وسِطَةً، أي توسَّطْتُهُمْ. وفلانٌ وَسيطٌ في قومه، إذا كان أوْسَطَهُمْ وأرفعَهُم مَحَلاًّ. قال العَرْجِيُّ:
كأنِّي لم أكنْ فيهم وَسـيطـاً ولم تَكُ نِسْبَتي في آل عَمْرِو
والإصبع الوُسْطى. والتَوْسيطُ: قطعُ الشيء نصفين. والتَوسُّط بين الناس، من الوَساطَةِ. والوَسَطُ من كلِّ شيء: أعدَلُهُ. قال تعالى: "وكذلكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً" أي عدلاً. ويقال أيضاً:
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR15.924 harfس ط ر
سطر ، سرط ، طرس ، وسط ، رطس .
أمّا رَسَط ورَطَس : فإن ابن المظفَّر أهمَلهما .
رسط : وأهلُ الشام يسمُّون الخمرَ : الرَّساطون ، وسائرُ العرب لا يعرفونه . وأراها روميّة دخلتْ في كلام مَن جاوَرَهم من أهلِ الشام . ومنهم من يقلب السين شيئاً ، فيقول : الرشاطون .
رطس : قال ابن دُرَيد : الرَّطَسُ : الضَّرْبُ بَبَطْن الكفّ ، يقال : رطسَه رَطْساً ، قلت : ولا أحفظ الرّطس لغيره .
طرس : قال شمر فيما
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR3.696 harf(باب الواو والسين وما يثلثهما)
(وسط) الواو والسين والطاء: بناءٌ صحيح يدلُّ على العَدل والنِّصف. وأعْدلُ الشَّيءِ: أوسَطُه ووَسَطُه. قال الله عزّ وجلَّ: ﴿أُمَّةً وَسَطاً﴾ [البقرة 143]. ويقولون: ضربتُ وَسَط رأسهِ بفتح السين، ووَسْطَ القوم بسكونها. وهو أوسَطُهم حَسَباً، إذا كان في واسطة قومه وأرفعِهِم محلاًّ. والوَسُوط: بيتٌ من بيوت الشَّعَر أكبرُ من المِظَلَّة. ويقال الوَسُوط من النُّوق كالصَّفوف
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR580 harfو س ط
جلس وسط الدار.
وضرب وسطه وأوساطهم.
وهو أوسط أولاده ووسطى بناته.
ووسط القوم وتوسّطهم: حصل في وسطهم.
قال: وقد وسطت مالكاً وحنظلاً وتوسّطت الشمس السماء.
ووسّطته القوم.
وتوسّط بين الخصوم.
ووسّطته.
وهي واسطة القلادة ووسائط القلائد.
ومن المجاز: هو وسطٌ في قومه وسطةٌ ووسيطٌ فيهم وقد وسط وساطة وقوم وسطٌ وأوساط: خيار.
" وكذلك جعلناكم أمة وسطاً ".
وقال
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR yok14.597 harfوسَطُ الشيء: ما بين طرَفَيْه؛ قال:
إِذا رَحَلْتُ فاجْعلُوني وَسَطا،
إِنِّي كَبِير، لا أُطِيق العُنّدا
أَي اجعلوني وسطاً لكم تَرفُقُون بي وتحفظونني، فإِني أَخاف إِذا كنت وحدي مُتقدِّماً لكم أَو متأَخّراً عنكم أَن تَفْرُط دابتي أَو ناقتي فتصْرَعَني، فإِذا سكَّنت السين من وسْط صار ظرفاً؛ وقول الفرزدق: أَتَتْه بِمَجْلُومٍ كأَنَّ جَبِينَه
صَلاءةُ وَرْسٍ، وَسْطُها قد تَفَلَّقا
فإِنه احتاج إِليه فجعله
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR929 harf* و س ط * * وَسَطَ * القوم من باب وعد و * سِطَةً * أيضا بالكسر أي * تَوَسَّطَهُم * والإصبع * الوُسْطى * معروفة و * التَّوْسِيطُ * أن يجعل الشيء في الوسط وقرأ بعضهم ﴿فَوَسَّطْنَ به جمعا﴾ بالتشديد و * التَّوْسِيط * أيضا قطع الشيء نصفين والتَّوَسُّط بين الناس من * الوَسَاطة * و * الوَسَط * من كل شيء أعدله ومنه قوله تعالى ﴿وكذلك جعلناكم أمة وسطا﴾ أي عدلا وشيء * وَسَطٌ * أيضا بين الجيد والردئ و *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR18.479 harfالوسط، محركة، من كل شيء: أعدله. ويقال: شيء وسط، أي بين الجيد والرديء، ومنه قوله تعالى: وكذلك جعلناكم أمة وسطا ، قال الزجاج: فيه قولان، قال بعضهم: أي عدلا، وقال بعضهم: خيارا. اللفظان مختلفان والمعنى واحد، لأن العدل خير، والخير عدل.
وواسطة الكور، وواسطه، الأولى عن اللحياني: مقدمه، وعلى الثانية اقتصر الجوهري. وأنشد لطرفة:
وإن شئت سامى واسط الكور رأسهاوعامت بضبعيها نجاء الخفيدد وأنشد
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR16.746 harfوَسَطَ القَوْمَ
1 وَسَطَ القَوْمَ ذ , aor. يَسِطُ, inf. n. وَسْطٌ (S, Msb, K) [and وُسُوطٌ (as shown below)] and سِطَةٌ, (S, K,) He sat, [or was, or became,] in the middle, or midst, of the people, or company of men; (K;) or among them: (TA;) i. q. ↓ توسّطهُمْ; (S, K;) or بَيْنَهُمْ ↓ توسّط: (Msb:) and in like manner, وَسَطَ المَكَانَ [he was, or became, or sat, in the middle, or midst, of the
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.008 harfوَسَطَ
وَسَطَ
a. [ يَسِطُ ] ( n. ac. وَسْط 1 , سِطَة [ وِسْطَة 2t ]), Was in, penetrated into the middle of; sat among.
وَسُطَ
وَسُطَ U ( n. ac. وَسَاْطَة 22t ),
a. Was distinguished, influential.
وَسَّطَ
وَسَّطَ II ,
a. Placed, put in the middle.
b. Halved, bisected.
تَوَسَّطَ
تَوَسَّطَ V ,
a. see I .
b. Took, chose the medium quality.
c. [ Bain ], Mediated, intervened between.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok54.219 harfوسط
وَسَطَ - يَسِطُ - وَسْط - وَسَط - وَاسِط - وَاسِطة - أَوْسَط - وُسْطَى
وَسَط - يَسِطُ + كائن + مكاناً أو جمعاً: يتحرك نحوه أو فيه حتى يصير في مركزه: يدخل بين جمع من الكائنات أو الأشياء حتى يصير في وسط الجمع: يصير في موضع يبعد عن أطراف الجمع بأبعاد متقاربة من كل الاتجاهات
وَسْط: اسم فعل " وَسَطَ - يَسِطُ ": الوصول والتمركز في المركز:
وسط وَسَطَ - يَسِطُ - وَسْط - وَسَط - وَاسِط - وَاسِطة - أَوْسَط - وُسْطَى وَسَط - يَسِطُ + كائن + مكاناً أو جمعاً: يتحرك نحوه أو فيه حتى يصير في مركزه: يدخل بين جمع من الكائنات أو الأشياء حتى يصير في وسط الجمع: يصير في موضع يبعد عن أطراف الجمع بأبعاد متقاربة من كل الاتجاهات وَسْط: اسم فعل " وَسَطَ - يَسِطُ ": الوصول والتمركز في المركز: وهو كذلك بمعنى مفعول منه: الشيء الذي حل وصار في الوسط: الجزء المركزي من الشيء وَسَط: على وزن " فَعَل ": اسم فعل من " وَسَطَ - يَسِطُ " بمعنى المفعول المتكرر: الوسْط المتعدد الأنواع: الموقع من الشيء الذي يكون متقارب البعد عن كل أطرافه بأشكال متعددة ومتنوعة: وسْط ٌ من حيث البعد، واللون، والقدرة إلخ والبعد هنا مادي: الكم والطول والعرض والعمر والغنى، ومعنوي: الكرم والشجاعة أو ما شابه وَاسِط: اسم فاعل صفة مشبهة من " وَسَطَ - يَسِطُ ": الذي يقع في المركز واسِطة: مؤنث " واسِط " أَوْسَط: اسم تفضيل من " واسِط أو واسِطة ": أكثر قرباً من المركز، وأكثر تساوياً في البعد عن أطراف الشيء أو الجمع وُسْطى - الوسطى: اسم تفضيل أعظمي مؤنث من " واسِطة ": الأكثر قرباً من مركز الشيء: التي تبعد عن كل أطرافه بشكل متساو أكثر من غيرها ﴿حافظوا على الصلوات والصلاة الوسطى﴾: فإذا اعتبرنا الفجر والعشاء طرفي النهار فتكون صلاة العصر هي الصلاة الوسطى والله أعلم، وقد تكون المتوسطة طولاً واعتدالاً واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التوجه والإقبال والاقتراب نحو الشيء مباشرة وبشكل قائم أو متعامد عليه"، وهي: عَمَدَ - يَعْمِدُ، وَسَطَ - يَسِطُ، حَنَفَ - يَحْنِفُ (حَنِفَ - يَحْنَفُ)، قَامَ - يَقُوْمُ، قَبَلَ - يَقْبُلُ، وَكَأَ - يَكَأُ وَسَطَ - فوسطن ﴿فوسطن به جمعا (5)﴾ العاديات وَسَط - وسطا ﴿وكذلك جعلناكم أمة وسطا لتكونوا شهداء على الناس ويكون الرسول عليكم شهيدا وما جعلنا القبلة التي كنت عليها إلا لنعلم من يتبع الرسول ممن ينقلب على عقبيه وإن كانت لكبيرة إلا على الذين هدى الله وما كان الله ليضيع إيمانكم إن الله بالناس لرءوف رحيم (143)﴾ البقرة أَوْسَط ﴿لا يؤاخذكم الله باللغو في أيمانكم ولكن يؤاخذكم بما عقدتم الأيمان فكفارته إطعام عشرة مساكين من أوسط ما تطعمون أهليكم أو كسوتهم أو تحرير رقبة فمن لم يجد فصيام ثلاثة أيام ذلك كفارة أيمانكم إذا حلفتم واحفظوا أيمانكم كذلك يبين الله لكم آياته لعلكم تشكرون(89)﴾ المائدة ﴿قال أوسطهم ألم أقل لكم لولا تسبحون (28)﴾ القلم وسطى - الوسطى ﴿حافظوا على الصلوات والصلاة الوسطى وقوموا لله قانتين(238)﴾ البقرة مختار الصحاح ● [وسط] و س ط: وَسَطَ القوم من باب وعد و سِطَةً أيضا بالكسر أي تَوَسَّطَهُم والإصبع الوُسْطى معروفة و التَّوْسِيطُ أن يجعل الشيء في الوسط وقرأ بعضهم ﴿فَوَسَّطْنَ به جمعا﴾ بالتشديد و التَّوْسِيط أيضا قطع الشيء نصفين والتَّوَسُّط بين الناس من الوَسَاطة و الوَسَط من كل شيء أعدله ومنه قوله تعالى ﴿وكذلك جعلناكم أمة وسطا﴾ أي عدلا وشيء وَسَطٌ أيضا بين الجيد والردئ و وَاسَطةُ القلادة الجوهر الذي في وسطها وهو أجودها قلت قال الأزهري هي الجوهرة الفاخرة التي تجعل وسطها و وَاسِطٌ بلد سمي بالقصر الذي بناه الحجاج بين الكوفة والبصرة وهو مذكر مصروف لأن أسماء البلدان الغالب عليها التأنيث وترك الصرف إلا منىً والشام والعراق وواسِطاً ودابقا وفلجا وهجرا فإنها تذكر وتصرف ويجوز أن تريد بها البقعة أو البلدة فلا تصرفها وتقول جلست وَسْطَ القوم بالتسكين لأنه ظرف وجلست في وَسَط الدار بالتحريك لأنه اسم وكل موضع يصلح فيه بين فهو وسْط وإن لم يصلح فيه بين فهو وَسَط بالتحريك وربما سُكِّن وليس بالوجه الراغب وسط - وسط الشيء: ما له طرفان متساويا القدر، ويقال ذلك في الكمية المتصلة كالجسم الواحد إذا قلت: وسطه صلب، وضربت وسط رأسه بفتح السين. ووسط بالسكون. يقال في الكمية المنفصلة كشيء يفصل بين جسمين. نحو وسط القوم كذا. والوسط تارة يقال فيما له طرفان مذمومان. يقال: هذا أوسطهم حسبا: إذا كان في واسطة قومه، وأرفعهم محلا، وكالجود الذي هو بين البخل والسرف، فيستعمل استعمال القصد المصون عن الإفراط والتفريط، فيمدح به نحو السواء والعدل والنصفة، نحو: }وكذلك جعلناكم أمة وسطا﴿[البقرة/143] وعلى ذلك قوله تعالى:﴾قال أوسطهم﴿[القلم/48] وتارة يقال فيما له طرف محمود، وطرف مذموم كالخير والشر، ويكنى به عن الرذل. نحو قولهم: فلان وسط من الرجال تنبيها أنه قد خرج من حد الخير. وقوله:﴾حافظوا على الصلوات والصلاة الوسطى{ [البقرة/ 238]، فمن قال: الظهر (وبه قال ابن عمر، فقد أخرج الطبراني في الأوسط بسند رجاله ثقات عن ابن عمر أنه سئل عن الصلاة الوسطى؟ فقال: كنا نتحدث أنها الصلاة التي وجه فيها رسول الله إلى القبلة: الظهر. الدر المنثور 1/719. وبه قال زيد بن ثابت كما أخرجه عنه مالك في الموطأ. الزرقاني على الموطأ 1/285) فاعتبارا بالنهار، ومن قال: المغرب (روى ذلك ابن أبي حاتم بإسناد حسن عن ابن عباس وابن جرير عن قبيصة بن ذؤيب. الزرقاني على الموطأ 1/286) ؛ فلكونها بين الركعتين وبين الأربع اللتين بني عليهما عدد الركعات، ومن قال: الصبح (أخرج مالك أن علي بن أبي طالب وعبد الله بن عباس كانا يقولان: الصلاة الوسطى صلاة الصبح. وقال مالك وقول علي وابن عباس أحب ما سمعت إلي في ذلك. الزرقاني على الموطأ 1/285. وهذا القول محكي عن ابن عمر أيضا وعطاء وطاووس وعكرمة. انظر: الدر المنثور 1/917) فلكونها بين صلاة الليل والنهار. قال: ولهذا قال: }أقم الصلاة لدلوك الشمس إلى غسق الليل{ الآية [الإسراء/78]. أي: صلاته. وتخصيصها بالذكر لكثرة الكسل عنه إذ قد يحتاج إلى القيام إليها من لذيذ النوم، ولهذا زيد في أذانه: (الصلاة خير من النوم) (قال الترمذي: فسر ابن مبارك وأحمد أن التثويب أن يقول المؤذن في صلاة الفجر: الصلاة خير من النوم، وهو قول صحيح، ويقال لها: التثوب أيضا، وهو الذي اختاره أهل العلم ورأوه، روي عن عبد الله بن عمر أنه كان يقول في صلاة الفجر: الصلاة خير من النوم. راجع: عارضة الأحوذي 1/215؛ وشرح الموطأ للزرقاني 1/144؛ ومعالم السنن 1/155)، ومن قال: صلاة العصر (وهو قول أكثر العلماء. وقاله من المالكية ابن حبيب وابن العربي وابن عطية، وهو الصحيح عند الحنفية والحنابلة، وذهب إليه أكثر الشافعية. انظر: الزرقاني 1/286؛ وفتح الباري 8/194) فقد روي ذلك عن النبي صلى الله عليه وسلم (ففي الحديث أنه صلى الله عليه وسلم قال يوم الأحزاب: (شغلونا عن صلاة الوسطى وصلاة العصر، ملأ الله قبورهم وأجوافهم نارا). انظر: فتح الباري في التفسير 8/195؛ ومسلم في المساجد رقم 627) ؛ فلكون وقتها في أثناء الأشغال لعامة الناس بخلاف سائر الصلوات التي لها فراغ؛ إما قبلها؛ وإما بعدها، ولذلك توعد النبي صلى الله عليه وسلم فقال: (من فاته صلاة العصر فكأنما وتر أهله وماله) (أخرجه الشيخان عن ابن عمر عن النبي صلى الله عليه وسلم قال: (إن الذي تفوته صلاة العصر كأنما وتر أهله وماله). انظر: فتح الباري في المواقيت 2/24؛ ومسلم في المساجد رقم 626؛ ومالك في الموطأ 1/11؛ وغيرهم). ملخص اللسان 1. ووسَطَ الشيءَ: صار بأَوْسَطِه؛ويقال:
Mücavir kökler44 mücavir (62 toplam)
- حفظ
2 ortak ayet · Hafız çanta demektir
- كسو
1 ortak ayet · Sıvının zıddı katı demektir
- عقد
1 ortak ayet · Düğüm demektir
- ضيع
1 ortak ayet · Zayi eder
- لغو
1 ortak ayet · Reğev, köpüktür
- حرر
1 ortak ayet · Harir, ipek demektir
- صوم
1 ortak ayet · “Sume” damga demektir
- حلف
1 ortak ayet · Hilye süs demektir
- قنت
1 ortak ayet · “Kart”, “karet” sıvının katılaşması, donması, kurumuş kan…
- رأف
1 ortak ayet · Riyf : Sulak, suya yakın, bol verimli, bitkili yer demektir
- رقب
1 ortak ayet · Rekabe Boyun demektir
- عشر
1 ortak ayet · “On” demektir
Geçtiği ayetler(5)
قَالَ أَوْسَطُهُمْ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ لَوْلَا تُسَبِّحُونَ
Onların ortasıOrtancaları dedi ki: Ben size demedim mi? Tesbih etmeli değil miydiniz?
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وسط |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (misâl kök) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عدل, قصد, خير |
| Zıt Kök | طرف |
| Çekirdek Özet 1 | İki uç, sınır veya kenar arasında tam dengede duran merkez nokta ve kuşatılmış konum |
| Çekirdek Özet 2 | Aşırılık ve gevşeklikten uzak, adaleti, dengeyi ve en üstün niteliği temsil eden vasat tutum |
| Çekirdek Özet 3 | Uçların yıpratıcı etkilerine karşı korunan, merkezî gözetim ve tanıklık sağlayan adil denge düzeni |
| Kritik Hata Riski | Kökü uzlaşmacı pısıklık, ilkesiz tavizkârlık veya niteliksiz vasatlık olarak yorumlama yanılgısı |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وس | Genişleme, yayılma, taşıma ve kuşatma potansiyeli taşıyan hacimsel zemin; bu çekirdek genişlik ve imkân bildiren وسع, bir araya toplayıp yüklenme bildiren وسق, ulaşma ve vesile olma bildiren وسل ve iz bırakıp işaretleme bildiren وسم köklerinde ortak bir kapasite alanına işaret eder. | ط | Kuşatıcı ve toparlayıcı bir sınır getiren harfin eklenmesiyle, anlam serbestçe yayılmaktan çıkıp iki sınırın tam orta çizgisine yerleşerek dengeli, merkezî ve ölçülü bir konuma kilitlenmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | İki ayrı yakayı veya ucu birbirine bağlayan, kopmayı önleyip sabit bir eksen kuran rabıta hareketidir. |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Dış baskılara karşı direnç gösteren, dik duruşu sağlayan ve merkezî omurgayı oluşturan destek kuvvetidir. |
| ط | Sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Çevreyi bütünüyle saran, uçları belirli bir sınır dairesi içinde toplayıp muhafaza eden kuşatma hareketidir. |
| وسط | Uçları birbirine bağlayan sağlam bir desteğin kuşatıcı bir daire içinde tam merkeze yerleşmesi | İki tarafı birbirine bağlayarak savrulmayı engelleyen, dış sınırların tam ortasında kurulan korunaklı ve adil denge merkezidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesnenin iki ucu veya çevresi arasındaki tam orta nokta; kabilenin veya çadır topluluğunun rüzgârdan ve baskınlardan en iyi korunan merkezî çadırı; kolyenin tam ortasındaki en değerli ve iri inci tanesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ, kabile reislerinin adaletini ve sığınılacak merkezî konumunu överken bu kökü hakemlik ve üstünlük bağlamında kullanır: هم وسط يرضى الأنام بحكمهم / إذا نزلت إحدى الليالي بمعظم |
| Erken Arapça kullanım | İbn Abbas ve erken dönem lugat âlimleri, bir kabilenin en soylu ve dengeli şahsı için bu kökü kullanmış; devenin süt kabını taşıran en verimli dönemine ve çadırların en sağlam merkezine bu ad verilmiştir. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha ve Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Arapça وسط kökü, merkeziyet, orta çizgi, adalet ve taraflar arasında arabuluculuk yapma semantik matrisini temsil eder. Batı Sami dillerinde bu çekirdek doğrudan orta ve merkez kavramıyla mevcuttur; İbranicede orta, iç kısım ve merkez anlamındaki kelimeler ile Süryanicede ortada bulunma ve arabuluculuk yapma fiilleriyle fonetik ve semantik denklik gösterir. Güney Sami grubunda (özellikle Eski Güney Arapçası ve Ge'ez / Klasik Habeşçe) kök, hem fiziki orta noktayı hem de cemaatin ileri gelenleri arasındaki saygın ve dengeli mevkiyi ifade eder. Sami dillerinde kenarlar ve uçlar çürümeye, yıpranmaya ve düşman saldırısına açık kabul edilirken, orta kısım korunaklılığı, sağlamlığı ve en seçkin cevheri temsil eder. Arapçada bu somut fiziksel korunaklılık, ahlaki ve hukuki planda ifrat ile tefritin dışlandığı mutlak adalet ve şahitlik makamına genişletilmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith ve David Cohen semitik kök sözlükleri.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çadırın ortası, boyunbağının merkez incisi ve iki uç arası mesafe | Fiziksel konumdan ahlaki erdeme, oradan da adil şahitlik ve en üstün değer olma vasfına doğru genişleyen düzenli bir semantik seyir izler. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice orta ve merkez bildiren yapı ile Süryanice arabuluculuk kavramları | Kuzeybatı ve Güney Sami dillerinde fiziki orta yer ile taraflar arasında aracılık etme ve dengede tutma işlevi ortaktır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda korunaklı merkez ve toparlanma alanı | Çevreye karşı korunan iç alan ve merkezileşme tasavvuru kadim çöl ve vaha yerleşim mantığıyla uyumludur. | Muhtemel |
Kaynak Lane’s Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وسط | Anlamlı | Orta, merkez, adil, en hayırlı | İki sınır arasındaki denge noktası ve en seçkin konumdur. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| وطس | Anlamlı | Şiddetle ezmek, ayak altına almak, fırın | Ağır bir cisimle veya ayakla yeri çiğnemek, tandırı yakmak anlamındadır. | Kur'an'da geçmez; sert temas içerir. |
| سوط | Anlamlı | Birbirine karıştırmak, kırbaç | Maddeleri birbirine katıp karıştırmak; vurulan kırbaç veya azap kamçısıdır. | Kur'an'da geçer; karışım ve ceza bağı vardır. |
| سطو | Anlamlı | Üstüne atılmak, baskın yapmak, şiddetle yakalamak | Kudretle hâkim olup üzerine çullanmak, hücum etmek demektir. | Kur'an'da geçer; merkezden dışa taşan güçtür. |
| طوس | Anlamlı | Cilalamak, süslemek, güzellik | Tavus kuşu gibi parlak ve süslü olmak, yüzü temizleyip parlatmaktır. | Kur'an'da geçmez; görünüş yetkinliğidir. |
| طسو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir. | Veri bulunamadı |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وسط | Merkez | Denge, merkez, adalet ve üstünlük | İki aşırı ucun tam ortasında kalarak her iki tarafa da hâkim, adil ve korunaklı duruştur. | Hem fiziksel hem ahlaki merkezîliği ve seçkinliği birleştirir. |
| عدل | Komşu | Eşitlik, doğruluk ve hakkaniyet | Doğrudan iki tarafı birbirine denk kılmaya ve hakkı sahibine vermeye odaklanır. | وسط kökü bu dengenin mekânsal ve yapısal merkezini oluşturur. |
| قصد | Komşu | Doğru yönelme, ölçülülük ve itidal | Bir hedefe sapmadan, israf veya cimrilik yapmadan dosdoğru yönelmektir. | وسط kökü yönelinen yolun bizatihi kendisindeki mükemmel duruştur. |
| خير | Komşu | İyilik, seçkinlik ve üstün fayda | Mutlak mânada tercih edilen, hayırlı ve faydalı olanı gösterir. | Araplar en seçkin olana vasat dedikleri için وسط hayrın en sağlam garantisidir. |
| طرف | Zıt | Uç, kenar, sınır ve aşırılık | Merkezin dışına kayarak yıpranmaya, düşmeye ve dengesizliğe açık hâle gelmektir. | Merkezin koruyuculuğundan uzaklaşan radikal veya ihmalkâr uçları ifade eder. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وسط | Orta, adil, seçkin | İki ucun dengeli ortası, aşırılıktan arınmışlık ve toplumun en hayırlı tabakasıdır. | Kesin |
| Latince | Medium, medianus, justum medium | Orta nokta, merkez, altın oran | Fiziksel aralık ile ahlaki altın orta kavramını karşılar; merkezî tanıklık boyutunu tam vermez. | Güçlü |
| İngilizce | Middle, center, median, golden mean | Orta, merkez, adil denge | Konum ve matematiksel ortayı karşılar; kökteki izzet ve ahlaki üstünlük boyutu eksik kalır. | Güçlü |
| Almanca | Mitte, Mittelweg, Ausgewogenheit | Merkez, orta yol, denge durumu | Aşırılıklardan uzak durmayı ve merkeziyetçiliği iyi verir; şahitlik vasfını taşımaz. | Güçlü |
| Fransızca | Milieu, juste milieu, centre | Merkez, dengeli orta yol | Aristotelesçi erdem dengesini ve orta noktayı karşılar; kabilevi soyluluk kökünü içermez. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| وَسَطًا | Adil, dengeli, hayırlı ve şahit toplum | Ümmetin aşırılıklardan arınmış adaletini ve insanlığa rehberliğini bildiren bağlam; Bakara 2:143. |
| الْوُسْطَى | En faziletli, en dengeli veya vakitçe tam ortadaki namaz | İbadetlerin muhafaza edilmesini emreden hukukî ve ahlakî bağlam; Bakara 2:238. |
| أَوْسَطِ | Ailenin tükettiği yiyeceğin ne çok lüks ne de çok kıt olan ortalaması | Yemin kefaretinin iktisadi ölçüsünü belirleyen fıkhî bağlam; Mâide 5:89. |
| أَوْسَطُهُمْ | Akılca, ahlakça ve adaletçe en üstün, en basiretli olanları | Bahçe sahiplerinin hırsına karşı hakkı ve tevhidi savunan bilge tavır; Kalem 68:28. |
| فَوَسَطْنَ | Düşman birliğinin veya toz bulutunun tam kalbine girmek | Gazve atlarının harp meydanındaki ani ve kararlı yarması; Âdiyât 100:5. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ehl-i Sünnet omurgası ve itikat | Cebir ile tefviz, teşbih ile ta'til arasındaki adil ve istikametli orta yol. | İnançta ifrat ve tefritten arınmış hakikat merkezi. |
| Fıkıh | Nafaka, kefaret ve ibadet vakitleri | Yemin kefaretinde ailenin yedirdiğinin ortalaması ve salât-ı vustânın tespiti. | İfrat ile tefrit arası adil ölçü ve iktisadi itidal. |
| Tefsir | Ümmet-i vasat ve kıble değişimi | Müslümanların insanlık üzerindeki şahitliği, kıblenin Kâbe ile merkezileşmesi. | Seçkinlik, adalet, örneklik ve evrensel gözetim makamı. |
| Hadis | Ahlakî düsturlar ve fazilet | İşlerin en hayırlısının aşırılıktan uzak orta yol oluşuna dair nebevî prensipler. | Süreklilik arz eden, bıktırmayan dengeli amel çizgisi. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ümmetin konumu ve ibadet dengesi | Vasat ümmet ve salât-ı vusta | Hakikatin ifrat ve tefrite sapmadan korunması | Ruhbanlık ile maddecilik arasında fıtri dengenin kurulmasıdır. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Objektif adalet ve ölçülü muhakeme | Tarafgirlik ve şüphecilik uçlarından zihni arındırma | Aşırı akılcılık ile nakil taassubu arasında hakikati bulma yöntemidir. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk düzeni ve uluslararası adalet | Merkezî adil şahitlik ve hakemlik | Kutuplaşmaları önleme ve denge unsuru olma | Güç sarhoşluğu ile zillet arasında hakka dayalı meşru otoritedir. | Güçlü |
| İktisadi | Tüketim, harcama ve kefaretler | İtidal, vasat tüketim standardı | İsraf ve cimriliği engelleyerek piyasayı dengeleme | Toplumun ortalama refahını koruyup ekonomik uçurumları kapatmaktır. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Medyan, ağırlık merkezi ve dinamik denge (homeostaz) | Bir sistemin uç değerlerden (aykırı uçlar) etkilenmeden kararlılığını koruyan merkezî ekseni ve fiziksel ağırlık merkezidir. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Altın orta erdemi, toplumsal merkezleşme ve uzlaşmacı norm | Toplumun aşırı uç kutuplara savrulmasını engelleyen, kolektif adaleti ve ortak aklı inşa eden merkezî normatif yapı. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramın, hiçbir şeye karışmayan silik bir vasatlık, niteliksizlik, omurgasızlık veya her iki tarafa eşit mesafede duran ilkesiz bir uzlaşmacılık sanılması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök; cesaretle mücadelenin tam göbeğine atılmayı, hakkın en yetkin şahidi olmayı, ahlaken ve aklen en zirvede bulunmayı ifade eden dinamik bir üstünlüktür. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İslam toplumunun hakkı haykıran adil öncülüğünü terk edip, pasif, edilgen, suya sabuna dokunmayan ve küresel güç odaklarına teslim olan bir kitleye dönüşmesi tehlikesi. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın fert, ibadet, aile, iktisat ve toplum tasavvurunun temel eksenini oluşturan adalet ve denge ilkesinin anahtar kavramıdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ümmetin yeryüzündeki misyonunu açıklayan ayetlerde, kefaret ve nafaka hükümlerinde ve bahçe sahipleri kıssasında adaleti hatırlatan uyarılarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dindarlığı dünyadan tamamen el etek çekmek veya dini tamamen dünyevileştirmek olarak gören iki aşırı ucu iptal ederek fıtri itidali kurar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamİki sınır veya uç arasında tam dengede duran korunaklı orta nokta, aşiret çadırının en emniyetli merkezi ve kolyenin en kıymetli orta incisi.
- Soyut anlamAşırılık ve ihmalden arınmış, adaleti, hakkı, hakemliği ve zirve ahlaki erdemi temsil eden merkezî duruş ve tanıklık.
- Sistematik karşılıkSistemin uç savrulmalara karşı kendini dinamik bir merkez etrafında koruduğu, dengeli dağılım ve adil yönetim nizamı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde eylem ve imkân kümesini, ifrat (aşırılık) ucunu, ise tefrit (ihmal) ucunu simgeler. noktası, her iki zıt uca olan uzaklık farkının mutlak sıfıra ulaştığı simetrik ve adil denge merkezini gösterir. Buradaki ifadesi, sistemin bu merkezî noktada dengesizlik kuvvetlerinden ve uç savrulmalardan arınarak mutlak dinamik istikrara (itidale) kavuştuğunu sembolize eder.