أبق
أ - ب - ق
جذر- الورود: ١
- الآيات: ١
- الصيغ: ١
- المعاجم: ١٢
Ebeye ile yakınlığı vardır. O da hayvanlar için sütten kesilmedir. Bu da söz dinlemeyip kaçmak veya topluluktan kaçan kimseler için kullanılır. (EaBaQ)أبق “Bakiye” artık demektir. Bir kaptan yiyecek döküldüğünde arta kalan yiyecek demektir. “Ebek” başındaki “elif” nekre elifi olup bir kimsenin iz bırakmadan kaçması demektir.المزيد ›
تشمل هذه الصفحة أيضًا الكتابات: ءبق · ابق
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Ebeye ile yakınlığı vardır. O da hayvanlar için sütten kesilmedir. Bu da söz dinlemeyip kaçmak veya topluluktan kaçan kimseler için kullanılır. (EaBaQ)أبق “Bakiye” artık demektir. Bir kaptan yiyecek döküldüğünde arta kalan yiyecek demektir. “Ebek” başındaki “elif” nekre elifi olup bir kimsenin iz bırakmadan kaçması demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٢٬٦١٤القاف والباء و"وايء" معهما
ق و ب، و ق ب، ب و ق، ق ب أ، ب ق ي، أ ب ق مستعملات.
قوب: القَوْبُ: أن تقوّب أرضاً، أو حفرة شبه التَّقْوير، تقول: قُبْتُها فانقابت.
وقد قوّبُوا مَتْنَ الأرض، أي: أثروا فيها بمواطئهم ومحلهم، قال:
به عصات الحي قَوَّبْنَ متنه وجرد أثباج الجراثيم حاطبه
والقَوْبُ: أن يُقَوِّبَ الجرب جلد البعير فترى فيه قوباً قد جردت من الوبر، وبه سميت القوباء التي تخرج في جلد الإنسان فتداوى
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٢٤١أَبَقَ العبدُ يَأْبِقُ ويأْبُقُ إباقاً، أي هرب. وتَأَبَّقَ: استتر، ويقال احتبس. ومنه قول الأعشى: ولكنْ أَتاهُ الموتُ لا يَتَأَبَّقُ والأبَقُ: القِنَّب ومنه قول زهير:
القائِدَ الخيلِ منكوباً دَوابِـرُهـاقد أُحْكِمَتْ حَكَماتِ القِدِّ والأَبقا
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١١٬٢٢٣باب القاف والباء
قوب ، قبا ، قأب ، بقي ، وقب ، وبق ، أبق ، بوق .
قبا : رَوى شمر بإِسنادٍ له عن عطاء أنّه قال : يُكره أن يَدخل المعتكف قَبْواً مَقْبُوّاً . قيل له : فأَيْنَ يُحْدِث ؟ قال : في الشِّعَابِ . قيل : فقعود المسجد ؟ فقال : إنَّ المسجد ليس كذلك .
قال شمر : قال ابن شميل : قَبَوْتُ البِناء ،
أي : رَفَعْتُه .
قال : والسماء مَقْبُوَّةٌ ، أي : مرفوعة .
قال : ولا يقال : مَقْبُوَّةٌ من القُبَّة
باب القاف والباء قوب ، قبا ، قأب ، بقي ، وقب ، وبق ، أبق ، بوق . قبا : رَوى شمر بإِسنادٍ له عن عطاء أنّه قال : يُكره أن يَدخل المعتكف قَبْواً مَقْبُوّاً . قيل له : فأَيْنَ يُحْدِث ؟ قال : في الشِّعَابِ . قيل : فقعود المسجد ؟ فقال : إنَّ المسجد ليس كذلك . قال شمر : قال ابن شميل : قَبَوْتُ البِناء ، أي : رَفَعْتُه . قال : والسماء مَقْبُوَّةٌ ، أي : مرفوعة . قال : ولا يقال : مَقْبُوَّةٌ من القُبَّة ، ولكن يقال : مُقَبَّبة . وقال الليث : القَباءُ ممدود ، وثلاثةُ أُقْبِية . وقد تَقَبَّى الرجلُ : إذا لبس قَباءَه . وقُبا : قرية بالمدينة . ويقال : اللِّئام : قابياً وقابِعاً . ومنه قوله : بنو قابياً وبَنُو قَوْبَعَه والقَبَايَة : المَفازَة بلُغة حِمْيَر . وقال الرَّاجز : وما كان عَنْزٌ تَرْتَقِي بقَبايةٍ ثعلب عن ابن الأعرابي : القَبا : ضَرْبٌ من الشجر . والقَبَا : تقويسُ الشيء . وتَقبَّى الرجلُ فلاناً : إذا أتاه مِن قِبَل قَفَاه . وقال رؤبة : وإن تَقَبَّى أَنْبَتَ الأنايبا في أُمَّهاتِ الرأسِ هَمْزاً وَاقبَا شمر عن أبي عمرو : قَبَوْتُ الزَّعفَرانَ والعُصْفُر أقْبُوه قَبْواً ، أي : جَنَيْتُهُ . سَلَمة عن الفرَّاء : القابِيَة : المرأة التي تلقُطُ العُصْفُر . وقال شمر في قوله : مِنْ كلِّ ذاتِ ثَبَجٍ مَقَبِّي المقبِّي : الكثير الشحم . وأهل المدينة يقولون للضَّمة قَبْوَة . وقد قَبا الحَرفَ يَقْبُوه : إذا ضمَّه وكأنَّ القَباء مشتقٌّ منه . وقال اللِّحيانيّ : يقال : قَبِّ هذا الثوب تقبيةً ، أي : اقطعْ منه قَباء . وانقَبَى فلانٌ عنَّا انقِباءً : إذا استخفَى . وقال أبو تراب : سمِعتُ الجَعْفَرِيّ يقول : اعتبَيْتُ المتاعَ واقتبيتُه : إذا جمعته . وقد عَبَا الثيابَ يَعبَاها وقَباها يقباها . قلت : وهذا جائزٌ على لُغة مَن يَرَى تَليين الهمزة . بقي : قال الليث : تقول العرب : نشدتُك الله والبُقْيا ، وهي البقِيّة . أبو عُبَيدٍ عن الكسائيِّ قال : البَقْوَى والبُقْيا هي الإبقاء ، مِثل الرَّعْوَى ، والرُّعْيَا مِن الإرعاء على الشيء ، وهو الإبقاءُ عليه . العرب تقول للعدوّ إذا غلب : البقيَّة أي : أبقوا علينا ولا تستأصلونا . ومنه قول الأعشى : قالوا البقية والخطيّ تأخذهم وقوله : ( أُوْلُواْ بَقِيَّةٍ ) ( هود : 116 ) من دينٍ ، قومٌ لهم بقيّة : إذا كانت بهم مُسْكَة ، وفيهم خير . قال الأزهري : البقيّة : اسمٌ من الإبقاء ، كأنه أراد ، والله أعلم : فلولا كان من القرون قومٌ أُولوا إبقاءٍ على أنفسهم لتمسكهم بالدِّين المرضيّ . ونصب ) إِلاَّ قَلِيلاً ) ( هود : 116 ) لأنَّ المعنى في قوله ( فلولا ) : فما كان . ولأن انتصاب قليلاً على انقطاعٍ من الأول . وقال الفرّاء : قوله : ( بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَّكُمْ ) ( هود : 86 ) ، أي : ما أبقى لكم من الحلال خير لكم . قال : ويقال : مراقبة الله خير لكم . الليث : بَقِيَ الشيءُ يَبْقَى بقَاءً ، وهو ضِدُّ الفناء . ويقال : ما بقيَت منهم باقيةٌ ، ولا وَقاهم من اللهاِ وَاقية . وقال الله جلَّ وعزَّ : ( خَاوِيَةٍ فَهَلْ تَرَى لَهُم مِّن بَاقِيَةٍ ) ( الحاقة : 8 ) . قال الفرّاء : يريد من بقاء ، ويقال : هل تَرى منهم باقياً ، كلُّ ذلك في العربيّة جائزٌ حَسَن . وقال الليث : الباقي حاصل الخراج ونحوِه . وفي لغة طيِّىء : بَقَى يبقَى ، وكذلك لُغَتُهم في كل ياءٍ انكسر ما قبلها ، يجعلونها ألفاً ساكنة نحوَ بَقِيَ ورَضِيَ وفَنِيَ . قال : واستَبْقَيْت فلاناً : إذا وَجَب عليه قَتْلٌ فعفوْتَ عنه . وإذا أعطيتَ شيئاً وحبستَ بعضَه قلت : استبقَيْتَ بعضَه . واسْتَبْقَيْتُ فلاناً في معنى العفو عن ذنبه ، واستِبقاء مودَّته . وقال النابغة : ولست بمستَبقٍ أخاً لا تلُمُّه على شَعَثٍ أيُّ الرجال المهذّبُ الأصمعيّ : المُبْقِيات من الخيل : التي تُبْقِي بعضَ جَرْيها تدَّخره . وقول الله : ( وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِندَ رَبِّكَ ثَوَابًا ) ( الكهف : 46 ) ، هي : الصلوات الخمس . وقيل : الأعمالُ الصالحةُ كلُّها . بقا : في حديث معاذ بن جبل : ( بَقَيْنَا رسولَ الله ( صلى الله عليه وسلم ) في أشهر رمضان حتى خشينا فوت الفَلاح ) . قال أبو عبيد : قال الأحمر في قوله : بَقَيْنَا ، أي : انتظرْنا وتبصَّرْنَا . يقال منه : بقيْتُ الرجلَ أَبْقِيه بَقْياً . وأنشد الأحمر : فهنَّ يَعْلِكْنَ حدائداتها جُنْحَ النواصِي نحوَ أَلْوِياتِها كالطَّيْرِ تَبقى متداوماتِها يعني : تنظر إليها . وقال اللحيانيّ : بَقَيْتُه وبقَوْتُه : نظرْتُ إليه . وقال الزجاج في قوله جلّ وعزّ : ( أُوْلُواْ بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ ) ( هود : 116 ) ، معناه : أُولوا تمييز . قال : ويجوز أولوا بقيّة : أُولوا طاعة . قال : ومعنى البقية إذا قلتَ في فلانٍ بقيّة ، معناه : فيه فضلٌ فيما يُمْدَح به ، وجمعُ البقيَّة بَقَايا . بوق : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( ليس بمؤمنٍ من لا يأمَن جارُه بَوائقَه ) . قال أبو عبيد : قال الكسائي وغيره : بوائقه غوائله وشرّه . ويقال للداهية والبليَّة تنزل بالقوم : أصابتهم بائقة . وفي حديث آخر : ( اللهمَّ إنِّي أعوذُ بك مِن بَوائق الدهر ) . قال الكسائي : يقال : باقَتهم البائقة فهي تَبُوقُهم بَوْقاً ، ومثله فقَرَتْهم الفاقرة . ثعلب عن ابن الأعرابيّ : باقَ : إذ هَجَم على قومٍ بغير إذنهم . وباق : إذا كذب . وباقَ : إذا جاء بالشَّرّ والخُصومات . أبو عبيد عن الأصمعيّ : أصابتْنا بُوقةٌ منكَرة وبوق ، وهي دُفْعةٌ من المطر انبعجتْ ضَرْبةً . وقال رؤبة : نَضّاح البُوَقْ ويقال : هي جمع بُوقة مِثل أُوقةٍ وأُوَق . وقال الليث : البُوقة : شجرةٌ مِن دِقّ الشَّجر ، شديدة الالتواء . قال : ويقال : أصابَهمْ بَوْقٌ من المطر ، وهو كَثْرته . قال : والبُوقُ شِبه منقافٍ مُلْتوِي الخَرْق ، وربّما نَفخ فيه الطَّحان فيَعلو صوْته فيُعلَم المرادُ به . ويقال للإنسان الذي لا يكتم سرَّه : إنّما هو بُوق . أبو عبيد عن أبي عمرٍ و قال : البُوق : الباطل . وأنشد : إلا الذي نطقوا بُوقا وقال شمر : البُوق : شيء يُنفَخ فيه . قال : ولم أسمع البُوق في الباطل إلاَّ هنا ، وأنكر بيت حسان فلم يعرفه . ثعلب عن ابن الأعرابيّ يقال : باقَ يَبوق بَوْقاً : إذا تَعَدَّى على إنسان . وباقَ يَبُوقُ بَوْقاً : إذ جاء بالبُوق ، وهو الكذب السُّماق . قلت : وهذا يدلّ على أنَّ الباطل يسمَّى بُوقاً . قوب : قال الليث : القَوْب : أن تُقوِّب أرضاً أو حُفْرةً شِبْه التقوير . تقول : قُبْتُها فانقابت . ثعلبٌ عن ابن الأعرابيّ : قاب الرجلُ : إذا قَرُب ، وقابَ : إذا تَقوَّب جِلدُه ، وقاب يَقوبُ قَوْباً : إذا هَرَب . وقال الليث : الجَرَبُ يُقوِّب جِلد البعير فتَرى فيه قُوَباً قد انحردتْ مِن الوَبَر ، ولذلك سمِّيت القُوبَاء التي تخرج في جِلد الإنسان فتُداوى بالرِّيق ، وأنشد : يا عَجَبَاً لهذه الفَلِيقَهْ هل ينفعنَّ القُوَباءَ الرِّيقَه ابن السكيت : رجلٌ قُوَبة : ثابت الدار مقيم . سلمة عن الفراء قال : القُوبا مؤنَّث وتذكّر ، وتُحرَّك وتُسكّن ، فيقال : هذه قُوَباءُ فلا تُصرَف في معرفة ولا نكرة ، وتُلحَق بباب فُقَهاء وهو نادر ، وتقول في التخفيف هذه قُوبى فلا تصرف في المعرفة وتصرف في النكرة ، وتقول : هذه قُوباء فتصرف في المعرفة والنكرة وتُلحق بباب طُومار . وأنشد : به عَرَصاتُ الحَيِّ قَوَّبْن مَتنَه وجَرَّدَ أثباجَ الجراثيم حاطبُه قوّبنَ متنَه ، أي : أثّرن فيه بمَوْطئهم ومَحَلِّهم . وقال العجّاج : مِن عَرَصات الحيِّ أمْسَتْ قُوَبا أي : أمست مقوَّبة . وقال الله جل وعزّ : ( فَتَدَلَّى فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ ) ( النجم : 9 ) ، قال مُقاتل : لكلَ قابان ، وهما ما بين المَقْبِض والسّية . وقال الحسن : ( فَكَانَ قَابَ ( ، أي : طول قوسين . وقال الفراء : ( فَتَدَلَّى فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ ( ، أي : قدر قوسين عربيَّتين ، ونحو ذلك قال الزجاج . وقال ابن الأعرابي : القُوبيُّ : المُولع بأكل الأقواب وهي الفراخ . وقال الفراء : القائبة : البيضة ، والقوب : الفرخ . وقال الكميت : لهنَّ وللمشيب ومَن عَلاهُ من الأمثال قائبة وقوبُ شبه مزايلة النساءِ من الشيوخ بخروج القوب ، وهو الفَرْخُ ، من القائبة ، وهي البَيضة . فيقول : لا يرجعن إلى الشيخ كما لا يرجع الفرخ إلى البيضة . ونهى عمر عن التمتع بالعمرة إلى الحج وقال : ( إنكم إن اعتمرتم في شَهر الحج رأيتموها جازيةً مِن حجِّكم وعمرتكم ، فقَرعَ موضعُ الحج سائر السنَة ، وكانت قائبة قَوبٍ ) . ضَرَب عمر هذا مثلاً لخلاء مكّة من المعتمرين سائر السنة ، أراد أن تكون مكةُ معمورةً بالمعتمرين في غير شهور الحج . ويقال : قُبتُ البيضَة أقُوبُها قَوْباً فانقابت انقياباً . قلت : وقيل للبيضة قائبة ، وهي مَقُوبة لأنّهم أرادوا أنها ذاتُ قُوب ، أي : ذاتُ فَرْخ . ويقال لها قاوبة : إذا خَرج منها الفَرْخ ، والفَرْخ الخارج منها يقال له قُوبٌ وقُوبيٌّ . وقال الكميت : وأفرَخَ مِن بَيض الأنُوقِ مَقُوبُها ويقال : انقابَ المكان وتقوَّب : إذا جُرِّد فيه مواضعُ من الشّجر والكلأ . وقال الفرّاء : هي القِبة للفَحِث . وفي ( نوادر الأعراب ) : قِبَّة الساق : عَضَلتها . وتقوّبت البيضة : إذا انفلقت عن فرخها . يقال : انقضت قائبة من قُوبها ، وانقضى قوبيٌّ من قائبة . معناه : أنّ الفرخ إذا فارق بيضتَه لم يَعُد إليها . وقال الكميت : فقائبةٌ ما نحن يوماً وأنتم بني مالك إن لم تفيئوا وقوبها يعاتبهم على تحوُّلهم بنسبهم إلى اليمن . يقول : إن لم ترجعوا إلى نسبكم لم تعودوا إليه أبداً فكانت بليّة ما بيننا وبينكم . وقال شمر : قِيبت البيضةُ ، فهي مقوبةٌ : إذا خرجَ فرخها . ويقال : قابة وقوب ، بمعنى قائبة وقوب . ابن هانىء : القوب : قِشر البيض . وقال الكميت يصف بيض النعام : إلى توائم أصغى من أجنّتها وساوسَ عنها قابت القُوَبُ أصغَى من أجنّتها ، يقول : لما تحرَّك الولدُ في البيض تسمَّعَ إلى وسواس . جعل تلك وسوسةً . قال : وقابت : تفلَّقَت . والقوب : البيضة . قأب : أبو عبيد عن الفراء : قَئِب وصئِب وذَبحَ : إذا أكثر من شرب الماء . وقال أبو زيد : قَئبْتُ مِن الشراب أقَأَب قأباً : إذا شرِبتَ منه . وقال الليث : قئبت من الشراب أقأبُ ، وقأبْتُ لغة : إذا امتلأتَ منه . أبو عبيد عن الأمويّ : قأبتُ الطعام : أكلته وكذلك دأثْتُه . وقال غيره : يقال : إناء قَوأبٌ وقوأبيٌّ كثير الأخْذ للماء . وأنشد : مدٌّ من المِداد قوأَبيُّ وقال شمر : القوأبيّ : الكثير الأخذ . وقب : الليث : الوَقْب : كلُّ قَلْت أو حُفْرة كقَلْتٍ في فهرٍ وكوقْب المُدْهُنة . ووَقْبةُ الثّريد : أُنقوعتُه . وأنشد : في وَقْبِ خَوْصاء كوقْبِ المُدْهُنِ أبو عبيد عن أبي زيد : الوَقيت : صوتٌ يخرج من قُنْب الفَرس ، وهو وِعاء قضيبه ، وقد وقَب يَقب . وقال الفراء في قول الله جل وعز : ( خَلَقَ وَمِن شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا ) ( الفلق : 3 ) ، الغاسق : اللَّيل . إذا وَقَب : إذا دخلَ في كلّ شيء أو ظلم . ورُوِي عن عائشة أنها قالت : قال رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) لما طلع القمَر : ( هذا الغاسق إذا وَقَبَ فتعوَّذي بالله من شرّه ) . ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الأوقاب : قماش البيت . والوَقْب : الرجل الأحمق ، وجمعُه أوقاب . والأوقاب : الكِوَى ، واحدها وَقب . قال : والوُقبيّ : المولَعُ بصحة الأوقاب ، وهم الحَمقى . والمنقاب : الرجل الكثير الشُّرب للنَّبيذ . وقال الفراء : الإيقاب : إدخال الشيء في الوَقْبة . وأنشد غيره : أبني لُبَيْنَى إنّ أمَّكُمُ أمَةٌ وإنَّ أباكُمَّ وَقْبُ وقال مبتكرٌ الأعرابيّ فيما رَوى أبو تراب عنه : إنهم يسيرون سَيْر الميقاب ، وهو أن يُواصلوا بين يومٍ وليلة . ثعلبٌ عن ابن الأعرابيّ : الميقَب : الوَدَعة . وبق : قال الفراء في قول الله جل وعز : ( وَجَعَلْنَا بَيْنَهُم مَّوْبِقاً ) ( الكهف : 52 ) ، يقول : جعلْنا تَواصُلهم في الدُّنيا مَوْبِقاً ، أي : مَهْلَكاً لهم في الآخرة . وقال ابن الأعرابي : جعلنا بينهم موبقاً ، أي : حاجزاً . قال : وكلُّ حاجزٍ بين شيئين فهو مَوْبق . وقال أبو عبيدة : الموبق : الموعد في قوله : ( وَجَعَلْنَا بَيْنَهُم مَّوْبِقاً ( ، واحتجّ بقوله : وجادَ شَرَوْرَى والسِّتَار فلم يَدعْ بعاراً له والواديين بموبقِ يعني بموعد . وقال الفراء : يقال : أوبقتْ فلاناً ذُنوبُه ، أي : أهلكتْه فَوَبِقَ يَوْبقُ وَبقاً ومَوْبِقاً : إذا هَلَك . قال : وحَكى الكسائي : وَبقَ يَبِق وُبُوقاً . وفي ( نوادر الأعراب ) : وبقت الإبل في الطِّين : إذا وَحِلَتْ فنشبتْ فيه . ووَبق في ذَنْبه : إذا نَشِب فيه فلم يتخلّصْ منه . وقال الله جل وعزّ : ( شَكُورٍ أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِمَا كَسَبُوا وَيَعْفُ عَن كَثِيرٍ ) ( الشورى : 34 ) ، أي يحبسهنّ ، يعني الفُلْك ورُكبانها ، فيهلكوا غرقاً . أبق : قال الليث : الأبَق : القُنب ، ومنه قول زهير : قد أحكِمَتْ حَكماتِ القِدّ والأبَقا وقال الليث : الإباقُ : ذَهاب العبد من خَوْف ولا كد عمل . قال : وهكذا الحكمْ فيه أن يُرَد ، فإذا كان من كَدّ عملٍ أو خوف لم يُرَدّ . قلتُ : الإباق : هَرَب العبد من سيّده . وقال الله جل وعز في قصة يونس عليه السلام حين نَدَّ في الأرض مغاضباً لقومه : ( لله ) لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ إِذْ أَبَقَ إِلَى ) ( الصافات : 140 ) . أخبرني المنذريُّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي أنّه أنشده : ألاَ قالت بَهانِ ولم تَأَبَّقْ نَعِمْتَ ولا يَليقُ بك النَّعيمُ قال : لم تأَبقْ ، أي : تَأَثمْ من مَقالتها . وقال غيره : لم تأبقْ ، أي : لم تأنفْ . ويقال : أبَق العبدُ يأَبقُ إباقاً فهو آبِق ، وجمعُه أبَّاق .
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ١٥٬٠١٤(باب الثلاثي الذي أوّله الهمزة)
(أبت) الهمزة والباء والتاء أصلٌ واحد، وهو الحرّ وشدّته. قال ابنُ السكّيت وغيره: أبَتَ يومنا يأبُِتُ([1]) إذا اشتد حرُّه، فهو أَبِتٌ. وأنشد:
بَرْك هجُود بفَلاةٍ قَفْرِ([2]) *** أحْمَى عليها الشمسَُ أبْتَُ الحَرِّ
ويقال يومٌ أبْتٌ وليلة أبْتَةٌ. ورجل مأبُوتٌ أصابه الحرّ. قال أبو علي الأصفهانيّ: الأَبْتة كالوَغْرة من القَيظ.
(أبث) وهذا الباب مهملٌ عند الخليل. قال
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٤٧٣- قال الله تعالى: ﴿إذ أبق إلى الفلك المشحون﴾ [الصافات/140]. يقال: أبق العبد يأبق إباقا، وأبق يأبق: إذا هرب (انظر: الأفعال للسرقسطي 1/96؛ والمجمل 1/84؛ ولسان العرب (أبق) 10/3. بكسر الباء وفتحها).
وعبد آبق وجمعه أباق، وتأبق الرجل: تشبه به في الاستتار، وقول الشاعر:
*قد أحكمت حكمات القد والأبقا*
*** (هذا عجز بيت لزهير بن أبي سلمى؛ وصدره:
*القائد الخيل منكوبا دوابرها*
وهو في ديوانه ص 41، والعجز في
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٤١أ ب ق
عبـد آبـق وعبيـد أبـاق.
وتقـول: الحـر إلـى الخيـر سابـق والعبـد مـن مواطنـه آبق.
وتقول: في رقابهم الرباق ومن شأنهم الإباق.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ١٬٤٩١الإباقُ: هرَبُ العبيد وذَهابهم من غير خوف ولا كدِّ عمل ،قال: وهذا الحكم فيه أَن يُردّ، فإذا كان من كدّ عمل أَو خوف لم يردّ. وفي حديث شريح: كان يَرُدُّ العبدَ من الإباق الباتِّ أي القاطع الذي لا شُبهة فيه. وقد أَبَقَ أي هربَ. وفي الحديث: أَن عبداً لابن عمر، رضي الله عنهما، أَبَق فلحِق بالروم. ابن سيده: أَبَقَ يَأْبِق ويأْبُق أَبْقاً وإباقاً، فهو آبق، وجمعه أُبَّاقٌ. وأَبَقَ وتأَبَّقَ: استخفى ثم
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٦٢* أ ب ق * * أبَقَ * العبد يأبِق ويأبُق بكسر الباء وضمها أي هرب
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٬٨٨٢أبق العبد، كسمع وضرب ومنع الأولى نقلها ابن دريد، وقوله: منع، هكذا في النسخ، والذي في التكملة بفتح الباء، أي: من حد نصر، كذا هو مضبوط مصحح أبقا بالفتح، ويحرك، وإباقا، ككتاب : ذهب بلا خوف ولا كد عمل قال الليث: وهذا الحكم فيه أن يرد، فإن كان من كد عمل أو خوف ، لم يرد، قال الله تعالى إذ أبق إلى الفلك المشحون وفي حديث شريح: أنه كان لا يرد العبد من الادفان، ويرده من الإباق البات أي: القاطع الذي لا
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٢٬٨٩١المدخل: ابقأَبَقَ
1 أَبَقَ ذ , aor. اَبِقَ , (S, Mgh, Msb, K, &c.,) which is the most common form, (Msb,) and اَبُقَ , (S, TS, Mgh, Msb,) and اَبَقَ , (K,) so in the copies of the K in the place of اَبُقَ ; (TA;) and أَبِقَ, aor. اَبَقَ ; (IDrd, Msb, K;) inf. n. اِبَاقٌ (S, Mgh, Msb) and أَبْقٌ and أَبَقٌ, (K,) or the first of these is a simple subst., and the second and third are the inf. ns.; (Msb;) He (a
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٢١٥المدخل: ءبقأَبَقَ
أَبَقَ I , U أَبِقَ A ( n. ac. أَبْق 1 , أَبَق 4 , اِبَاْق 23 ),
a. Hid ( himself ), stole away.
تَأَبَّقَ
تَأَبَّقَ V ,
a. see I .
b. Denied.
آبِق
آبِق 21 , ( pl. أُبَّق 11 ),
a. Fugitive; runaway.
الصيغ(١)
الآيات التي ورد فيها(١)
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أبق |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | هرب, فرر, ندد |
| Zıt Kök | أوب |
| Çekirdek Özet 1 | Bir bağa, göreve veya efendiye meşru bir baskı ve eziyet olmaksızın kendi iradesiyle gizlenerek kaçmak ve kenevir lifi gibi sert bir dokudan soyulup ayrılmak |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi tayin edilmiş görev yerini ve sorumluluk alanını izin almaksızın terk ederek ayrılmak |
| Çekirdek Özet 3 | Meşru aidiyet, sözleşme ve kulluk bağından keyfi kopuş; mesuliyet mekanının izinsiz terk edilişi |
| Kritik Hata Riski | Kökü zalim bir baskıdan kurtulmak için kaçmak (هرب) ile eşitleyip Yunus peygamberin risalet görevini terk edişindeki kulluk sorumluluğu nüansını gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أب | Başlangıç, köklenme, beslenme ve kararlılıkla bir yere yönelme; أبب kökünde ot ve gıda için hazırlık yapıp yönelmek, أبد kökünde asıl yere yerleşip vahşileşerek uzaklaşmak, أبل kökünde devenin idaresi ve yerleşikleşme, أبو kökünde kaynak ve asıl oluşturma, أبي kökünde ise boyun eğmeyip kökten geri durma anlamları bulunur | ق | Eklenen ق harfi çevreleme, sınır çizme ve dar kısıtlamayı temsil ederek أب çekirdeğindeki kararlı yönelim ve bağlılık zeminini meşru sınırların dışına taşan, bağından soyulup gizlice fırlayan keskin bir kopuşa dönüştürür. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Eylemi başlatan iradi gücü, öznenin kendi başına karar alarak harekete geçişini ifade eder. |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Özneye ait olan meşru mekanı, korunaklı alanı, efendinin veya görevin kapsama alanını simgeler. |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Mekanın dış çeperini, kısıtlayıcı çizgiyi ve belirlenmiş sınır noktasını temsil eder. |
| أبق | Güç ve iradeyle (أ) bulunulan korunaklı evin veya aidiyet dairesinin (ب) sınırını (ق) aşarak dışarı fırlamak ve gizlenmek | Öznelliğin, bağlı bulunduğu içsel ve meşru hiyerarşik sınırları kendi inisiyatifiyle aşarak firar etmesi hareketidir. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kenevir veya benzeri lifli bir bitkinin gövdesinden kabuğunun dövülerek soyulup ayrılması (الأَبَقُ: قشر القنب); kölenin haksız bir korku veya aşırı iş yükü olmaksızın efendisinin mülkiyetinden ve hizmetinden gizlice kaçıp saklanması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ bir beytinde atların teçhizatını ve bağlarını anlatırken kökü kenevir lifinden yapılan sağlam bağ anlamında şöyle kullanır: قد أحكِمتْ حَكَمَاتِ القِدِّ والأبَقا / Başlıkların kayışları sert deri ve kenevir lifleriyle sağlamlaştırılmıştır. |
| Erken Arapça kullanım | A‘şâ ölümün kaçınılmazlığını ve kimsenin ondan gizlenemeyeceğini anlatırken teebbeka türevini saklanmak ve gizlenmek manasında şu mısrayla zikreder: ولكن أتاه الموتُ لا يتأبَّقُ / Fakat ölüm ona geldi; ölümden kaçıp gizlenilmez. |
المصدر Züheyr b. Ebî Sülmâ Divanı; A‘şâ Divanı; Kitābü’l-ʿAyn; Maqāyīs al-Lugha; Lisān al-ʿArab.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça أبق kökü, Sami dillerinin genelinde belirgin bir ortak leksikal tabana doğrudan yayılmamış, daha çok Güney ve Batı Sami havzasında özelleşmiş bir semantik matristir. Kökün İbranice ve Süryanicedeki doğrudan fonetik eşleşmeleri sınırlıdır veya anlam daralmasına uğramıştır; buna karşılık İbranicedeki אבק (toz, zerrecik, toz gibi kalkıp dağılmak/uçuşmak) köküyle uzak bir fonetik akrabalık imkanı tartışılmıştır. Ancak klasik Arapça veride kök, fiziksel olarak kenevir kabuğunun çekirdeğinden ayrılması (el-ebek) ve kölenin hiçbir nesnel baskı, dayak veya açlık olmaksızın, tamamen haksız yere bağlı bulunduğu efendiden ve evden izinsizce çekip gitmesi ekseninde sabitleşmiştir. Dolayısıyla kök, genel Sami dillerindeki ortak göç veya kaçış köklerinden ziyade, Arap dilinin kendi içinde bir mülkiyet ve sorumluluk akdinden haksız kopuşu tanımlayan teknik ve hukuki bir semantik derinleşmeye işaret eder.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Maqāyīs al-Lugha; Brown-Driver-Briggs; Lisān al-ʿArab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kenevir kabuğunun soyulması ve hizmet bağından sebepsiz kaçış | Bir gövdeden kabuğun ayrışması somut hareketinden, meşru bir rabıtadan izinsiz ve sebepsizce sıyrılıp saklanma anlamına geçmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice אבק ile muhtemel fonetik temas | İbranicedeki tozlanma, kalkıp havada dağılma tasviri ile iz bırakmadan sıvışma arasında uzak morfo-semantik paralellik kurulabilir; ancak doğrudan soydaşlık zayıftır. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında bu üçlü kök dizilimiyle doğrudan doğrulanmış soydaş bir form tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |
المصدر Maqāyīs al-Lugha; Lisān al-ʿArab; HALOT.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أبق | Anlamlı | Kaçmak, soyulmak, gizlenmek | Meşru dayanağı olmaksızın efendiden kaçmak; kenevir kabuğu | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| أقب | Anlamlı | İncelmek, oyulmak, karın çekilmesi | Karnın içeri çekilmesi veya cismin ortasının daralması | Kur'an'da geçmez; fiziksel daralma |
| بأق | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| بقأ | Anlamlı | Alacalanmak, lekelenmek | Kuş veya giysinin siyah-beyaz alacalı olması | Kur'an'da geçmez |
| قأب | Anlamlı | Doldurmak, oburca içmek | Kabı doldurmak veya suyu hızla yudumlamak | Kur'an'da geçmez |
| قبأ | Anlamlı | İçmek, kuyu ağzını açmak | Kuyudan su çekmek veya hızlıca su içmek | Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أبق | Merkez | Haksız ve sebepsiz kaçış | Bir görevden, efendiden veya sözleşmeden hiçbir şiddet veya zaruret yokken keyfi olarak gizlice ayrılmak | Sorumluluğu terk etme ve saklanma esastır |
| هرب | Komşu | Korku sebebiyle kaçış | Tehdit, korku veya can tehlikesi karşısında sergilenen genel kaçma eylemidir; kaçan haklı olabilir | Sebep genellikle harici bir korkudur |
| فرر | Komşu | Karşılaşmadan geri çekilme | Ağır basan bir hasım veya savaş ortamından hızla uzaklaşmak; cepheyi terk etmek | Güç yetirememe ve doğrudan hız vurgusu taşır |
| ندد | Komşu | Başıboş şekilde kaçış | Yük hayvanının sahibini dinlemeyip yoldan çıkması ve yabanileşerek sağa sola savrulması | İtaatsizlik ve rotasız dağılma öne çıkar |
| أوب | Zıt | Asıl mekana ve efendiye dönüş | Terk edilen yere, sahibe veya meşru kaynağa iradeyle ve pişmanlıkla geri dönmek | Kaçışın tam karşıtı olarak aidiyet merkezine dönüşü kurar |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أبق | İzinsiz ve sebepsiz firar etmek | Bir hiyerarşi ve ahit altındayken meşru mazeretsiz kaçıp gizlenmek | Kesin |
| Latince | Fugitivus, aufugere | Görevden veya efendiden kaçmak | Özellikle Roma hukukunda sahibinden kaçan köle (servus fugitivus) için kullanılır; hukuki sorumluluk kaybını tam karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | Abscond, flee unauthorized | Gizlice ve izinsizce kaçmak | Abscond fiili hem saklanmayı hem de bir yükümlülükten kaçmayı karşılar; sırf fiziksel flee kelimesinden daha dar ve tamdır. | Güçlü |
| Almanca | Entlaufen, sich absetzen | Efendiden/görevden kaçıp kaybolmak | İtaat altında bulunulan ortamı izinsiz terk etme ve gizlenme nüansını verir. | Güçlü |
| Fransızca | Marronner, s'enfuir en marron | Sahibinden kaçmak, firar etmek | Tarihsel bağlamda efendisinden kaçıp dağlara sığınan kölenin firarını anlatır. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary; Lewis & Short; Oxford English Dictionary; Grimm Deutsches Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Fiil-i mâzî: أَبَقَ | İlahi risalet görevini izin almaksızın ve tebliğ sabrı tükenerek terk etmek | Yunus peygamberin kavminin iman etmemesi üzerine Rabbinden kesin bir hicret emri gelmeden şehri terk edip yüklü bir gemiye sığınmasını tasvir eden bağlam (Sâffât 37:140). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Peygamberlerin ismet sıfatı | Yunus peygamberin kaçan bir köleye benzetilerek أبق fiiliyle anılmasının peygamberlik masumiyetiyle nasıl bağdaştığı | Peygamberin büyük günah işlemediği, ancak evlâ olanı terk ederek ilahi izin çıkmadan hicrete yöneldiği (zelle) tespiti. |
| Fıkıh | Hukukta kaçak köle (el-âbık) ahkamı | Sahibinden kaçan kölenin satışı, kaçışına sebep olan unsurlar (korku, ağır iş vs.) ve geri getirilene verilecek mükâfat (cu‘l) | Korku ve açlık olmadan kaçan kölenin satımında ayıp muhayyerliği doğması; kaçışın meşru mazeretten yoksunluğu. |
| Tefsir | Sâffât Suresi 140. ayetin izahı | Ayetteki istiarenin mahiyeti; peygamberin efendisinden kaçan bir köleye teşbih edilmesindeki edebi ve ahlaki incelik | Kul ile Rabbi arasındaki mutlak ubudiyyet ilişkisi; kulun efendisinin izni olmadan görev yerini değiştiremeyeceği hakikati. |
| Hadis | Âbık kölenin namazı ve hukuki konumu | Efendisinden meşru sebep olmaksızın kaçan kişinin ibadetlerinin kabul şartı ve cemaatten kopuş rivayetleri | Sadakat ve ahit bağının kasten koparılmasının getirdiği manevi kısıtlılık ve sorumluluk hali. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ubudiyyet ve risalet hiyerarşisi | İzinsiz görev terki | Kulun mutlak efendisi olan Allah'a karşı kendi inisiyatifiyle hareket etmesini engelleme | Kulun efendisine karşı özerk hareket alanı ilan edemeyeceğini, her eylemin ilahi rıza ve emir sınırlarında olması gerektiğini bildirir. | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve sınır disiplini | Usulden sapma ve kopuş | Bilgi üretiminde meşru zemini ve veri disiplinini terk edip keyfiliğe kaymayı önleme | Sistematik bir delile dayanmaksızın bir bilimsel hiyerarşiyi ve yöntemi terk etmenin geçersizliğini gösterir. | Muhtemel |
| Siyasi | Kamusal görev ve otorite bağı | Vazife mahallini izinsiz terk | Kamu otoritesiyle yapılan görevi keyfi olarak bırakıp firar etmeyi cezalandırma | Bir memurun veya yöneticinin emrindeki toplumu veya idari vazifeyi meşru yetki devri olmadan bırakıp kaçmasının gayrimeşruluğudur. | Güçlü |
| İktisadi | Akdi sorumluluk ve iş sözleşmesi | Yükümlülükten kaçış | Sözleşmeden doğan emeği ve borcu ifa etmeksizin gizlenerek ortadan kaybolmayı engelleme | Karşılıklı rıza ve akit ile üstlenilen bir işin haksız biçimde terk edilerek ekonomik kayba ve haksız iflasa yol açmasını niteler. | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kararlı yörüngeden kaçış hızı (Escape velocity / Orbital decay) | Bir parçacığın veya gök cisminin, kendisini merkezde tutan kütleçekim alanından harici bir çarpışma olmaksızın, kendi kinetiğiyle yörüngeden fırlayıp ayrılması durumuyla örtüşür. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Askeri firar ve kamu görevini terk (Desertion / Dereliction of duty) | Hukuk ve sosyolojide bir bireyin, meşru bir baskı veya can tehlikesi bulunmaksızın, tabi olduğu hiyerarşik sözleşmeyi tek taraflı feshedip vazife yerinden gizlice ayrılması olgusudur. | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir fiziksel kaçış (هرب) veya zulümden kurtulma firarı olarak anlamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök Kur'an'da sadece fiziksel yer değiştirmeyi değil; Allah ile kul arasındaki mutlak efendi-köle ilişkisini, vazife ahlakını ve peygamber dahi olsa ilahi izne bağlı kalma zorunluluğunu ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yunus aleyhisselamın kıssasındaki ayeti sıradan bir yolculuk veya kavminden kaçış sanmak; Allah'ın onu kaçak bir köle gibi niteleyerek terbiye etmesindeki edebi azameti ve kulluk inceliğini yitirmek. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Çünkü Kur'an'ın insan tasavvurunda mutlak efendinin Allah, insanın ise kayıtsız şartsız bir kul olduğunu tek bir kelimeyle zihinlere kazır; peygamberlerin dahi bu rabıtadan bağımsız inisiyatif alamayacağını öğretir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamber kıssalarında, özellikle Yunus peygamberin zelle ve tevbe sürecini anlatan Sâffât Suresi bağlamında ve insanın kulluk sorumluluğunu düzenleyen ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Bir insanın veya davetçinin, muhataplarının duyarsızlığı karşısında kendi kararıyla sorumluluk alanını terk etme hakkı olduğu zannını yıkar; meşru izin olmadan görev yerini bırakmanın manevi bir firar olduğunu gösterir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamKenevir kabuğunun lifinden soyulup ayrılması; bir kölenin şiddet ve açlık gibi hiçbir meşru mazeret olmaksızın efendisinin evinden gizlice kaçması.
- Soyut anlamBir ahit, vazife ve kulluk bağı altında bulunan öznenin, merkezden gelen izin olmaksızın kendi iradesiyle meşru bağlamı terk edip gizlenmesi.
- Sistematik karşılıkHiyerarşik ve sözleşmeye bağlı bir sistemde, yetkisiz inisiyatif kullanımı sonucu oluşan bağ kopuşu ve vazife terkidir.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde meşru aidiyet ve kulluk çerçevesini, merkezin izin verdiği meşru eylem sınırlarını, öznenin yöneldiği konumu, ise izin hilafına gerçekleşen kopuşun doğurduğu sorumluluk ve kusur gradyanını temsil eder. Model, öznenin meşru sınır dışına çıkışının sistemde doğrudan bir kusur ve firar durumu ürettiğini sembolize eder.