حرص
ح - ر - ص
جذر- الورود: ٥
- الآيات: ٥
- الصيغ: ٥
- المعاجم: ١٣
Haris elbisedeki yırtık demektir. Haris olmak yırtınmak demektir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Haris elbisedeki yırtık demektir. Haris olmak yırtınmak demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٢٬٦٦٠باب الحاء والصاد والارء معهما
ح ص ر، ص ح ر، ص ر ح، ح ر ص، مستعملات فقط
حصر:
حَصِرَ حَصَراً: أي عَيَّ فلم يَقْدِر على الكلام. وحَصِرَ صدْرُ المء: أي ضاق عن أمرٍ حَصَراً. والحُصْرُ: اعتِقالُ البَطْن حُصِرَ، وبه حُصْرٌ، وهو مَحْصُور. والحِصار: مَوضع يُحْصَر فيه المَرءُ، حَصَروه حَصْراً، وحاصَرُوه، قال رؤبة:
مِدْحةَ مَحْصُورٍ تَشَكَّى الحَصْرا دَجْرانَ لم يَشرَبْ هناك الخَمْرا
دَجران: أيْ
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٢٧٥الحِرْصُ: الجَشَعُ. وقد حَرَصَ على الشيء يَحْرِصُ بالكسر، فهو حَريصٌ.
والحَرْصُ: الشَقُّ. والحارِصَةُ: الشَجَّةُ التي تشقُّ الجلد قليلاً. وكذلك الحَرْصَةُ. وحَرَصَ القَصَّرُ الثوبَ يَحْرِصُهُ، أي خَرَقه بالدقّ. والحَريصةُ والحارِصةُ: السحابةُ التي تَقْشِرُ وجهَ الأرض بمطرها.
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٣٬١٤٠ح ص ر
حصر ، حرص ، صرح ، صحر ، رصح : مستعملة .
حصر : قال الليث : الحَصَرُ : ضرْبٌ من العِيّ ، تقول : حَصِرَ فلانٌ فلم يقدر على الكلام ، وإذا ضَاقَ صدرُ المرء من أَمْرٍ قيل : حَصِرَ صَدْرُ المرء عن أمره يحصَر حَصَراً . قال الله : ( إِلاَّ ? لَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى ? قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِّيثَ ? قٌ أَوْ جَآءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَن يُقَ ? تِلُونَكُمْ ) ( النِّساء : 90 ) معناه :
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ١٧٬٩٢٨(باب الحاء والراء وما يثلثهما)
(حرز) الحاء والراء والزاء أصلٌ واحد، وهو من الحِفْظ والتَّحفظ يقال حَرَزْتُه([1]) واحترزَ هو، أي تحفَّظَ. وناسٌ يذهبون إلى أنّ هذه الزّاءَ مبدلةٌ مِن سين، وأنَّ الأصل الحَرْس وهو وجهٌ. وفي الكتاب الذي للخليل أنّ الحَرَزَ جَوْز محكوكٌ يُلعَب به، والجمع أحْراز. قلنا: وهذا شيءٌ لا يعرَّج عليه ولا مَعْنَى له.
(حرس) الحاء والراء والسين أصلان: أحدهما الحِفْظ والآخر
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٤٠٧- الحرص: فرط الشره، وفرط الإرادة. قال عز وجل: ﴿إن تحرص على هداهم﴾ [النحل/37]، أي: تفرط إرادتك في هدايتهم، وقال تعالى: ﴿ولتجدنهم أحرص على حياة﴾ [البقرة/96]، وقال تعالى: ﴿ولتجدنهم أحرص الناس على حياةؤ﴾ [البقرة/96]، وقال تعالى: ﴿وما أكثر الناس ولو حرصت بمؤمنين﴾ [يوسف/103]، وأصل ذلك من: حرص القصار الثوب، أي: قشره بدقة، والحارصة: شجة تقشر الجلد، والحارصة والحريصة: سحابة تقشر الأرض بمطرها (انظر: المجمل
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٣٣٨ح ر ص
حرص على الشيء وهو حريص من قوم حراص وما أحرصك على الدنيا! والحرص شؤم ولا حرس الله من حرص.
وحرص القصّار الثوب: شقه وبثوبك حرصة.
وأصابته حارصة وهي من الشجاج التي شقت الجلد.
وحمار محرص: مكدح.
وانهلـت الحارصـة والحريصـة وهـي ظلم البطاح بها انهلال حريصة فصفا النطاف بها بعيـد المقلـع ورأيت العرب حريصه على قع الحريصه.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٢٬٤٣٠الحِرْصُ: شدّةُ الإِرادة والشَّرَه إِلى المطلوب. وقال الجوهري: الحِرْصُ الجَشَعُ، وقد حَرَصَ عليه يَحْرِصُ ويَحْرُصُ حِرْصاً وحَرْصاً وحَرِصَ حَرَصاً؛ وقول أَبي ذؤيب:
ولقد حَرَِِصْت بأَن أُدافعَ عنهمُ،
فإِذا المَنيّةُ أَقْبَلَتْ لا تُدْفَعُ
عدَّاه بالباء لأَنه في معنى هَمَمْتُ، والمعروف حَرَصْتُ عليه. الأَزهري: قول العرب حَرِيصٌ عليك معناه حَرِيصٌ على نَفْعِك، قال: واللغة العالية حَرَصَ يَحْرِصُ
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٨٠* ح ر ص * * الحِرْصُ * الجشع وقد * حَرَصَ * على الشيء يحرص بالكسر * حِرْصا * فهو حريص و * الحَرْصُ * الشق و * الحارِصَةُ * الشجة التي تشق الجلد قليلا وكذا * الحَرْصةُ * بوزن الضربة
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٤٬٠٧٣الحرص، بالكسر: الجشع؛ وهو شدة الإرادة والشره إلى المطلوب، وقد حرص عليه كضرب وسمع، ومن الأخيرة قراءة الحسن والنخعي وأبي حيوة وأبي البرهسم إن تحرص على هداهم بفتح الراء، كما نقله الصاغاني، قال شيخنا: وبقي عليه: حرص كنصر، ذكره ابن القطاع وصاحب الاقتطاف، وتركه المصنف قصورا، ومن الغريب قول القرطبي: إن حرص كضرب ضعيفة، مع أنها وردت في القرآن العظيم الجامع، انتهى. قلت: قال الأزهري: واللغة العالية حرص
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٦٬٩٠٥حَرَصَهُ
1 حَرَصَهُ حرص حرصه حرصة , aor. [ حَرِصَ and] حَرُصَ , (TK,) inf. n. حَرْصٌ, (T, S, K, &c.,) He rent it; or clave it: (T, S, K, &c.:) and he, or it, stripped off, scraped off, rubbed off, abraded, or otherwise removed, its superficial part, peel, rind, or the like: (T, K, &c.:) the former, (Az,) or the latter, (Az, Er-Rلghib, B,) is the primary signification. (TA.) You say, حَرَصَ
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٤٣٨حَرَصَ
حَرَصَ U ( n. ac. حَرْص 1 ),
a. Rent, tore ( cloth ).
حَرَصَ
حَرَصَ I ( n. ac. حِرْص 2 ) حَرِصَ A ( n. ac. حَرَص 4 )
a. [ 'Ala ], Craved for, coveted.
حَرَّصَ
حَرَّصَ II
a. [ 'Ala ], Made eager, desirous.
اِحْتَرَصَ
اِحْتَرَصَ VIII ,
a. Craved, longed for.
حِرْص
حِرْص 2 ,
a. Eagerness, avidity; craving; cupidity.
حَرِيْص
حَرِيْص 25 , ( pl. حِرَاْص 23 , حُرَصَآءُ 43 , حَرَاْئِصُ
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ١٢٬٧٠٧حرص
حَرَصَ - يَحْرِصُ - حَرِيْص - أَحْرَص
حَرَصَ - يَحْرِصُ + كائن + على كائن أو شيء أو أمر: يريد تحقيقه بشدة مع حذرالفشل: يتوخى الدقة والحذر في قيامه بفعل ما، وذلك رغبة منه في إتمامه بشكل صحيح وسليم، لأنه يمثل له أمراً مهماً وممتعاً
حَرِيْص: على وزن " فـَعيل" اسم فاعل مبالغة من " حَرَصَ - يَحْرِصُ ": الذي " يَحْرِصُ " بشدة
أَحْرَص: اسم
حرص حَرَصَ - يَحْرِصُ - حَرِيْص - أَحْرَص حَرَصَ - يَحْرِصُ + كائن + على كائن أو شيء أو أمر: يريد تحقيقه بشدة مع حذرالفشل: يتوخى الدقة والحذر في قيامه بفعل ما، وذلك رغبة منه في إتمامه بشكل صحيح وسليم، لأنه يمثل له أمراً مهماً وممتعاً حَرِيْص: على وزن " فـَعيل" اسم فاعل مبالغة من " حَرَصَ - يَحْرِصُ ": الذي " يَحْرِصُ " بشدة أَحْرَص: اسم تفضيل من " حَريْص " واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الميل للقيام بفعل للحصول على مراد مع رغبة وأمل وطمع بالنجاح"، وهي: حَرَصَ - يَحْرِصُ، شَاءَ - يَشَاءُ، رادَ - يَرُوْدُ، بَغى - يَبْغِي، رَغِبَ - يَرْغَبُ، رَامَ - يَرُوْمُ حَرَصَ - يحرص ﴿وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ(103)﴾ يوسف ﴿إِنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ(37)﴾ النحل ﴿ولن تستطيعوا أن تعدلوا بين النساء وَلَوْ حَرَصْتُمْفلا تميلوا كل الميل فتذروها كالمعلقة وإن تصلحوا وتتقوا فإن الله كان غفورا رحيما(129)﴾ النساء حريص ﴿لقد جاءكم رسول من أنفسكم عزيز عليه ما عنتم حريص عليكم بالمؤمنين رءوف رحيم(128)﴾ التوبة أحرص ﴿ولتجدنهم أحرص الناس على حياة ومن الذين أشركوا يود أحدهم لو يعمر ألف سنة وما هو بمزحزحه من العذاب أن يعمر والله بصير بما يعملون(96)﴾ البقرة مختار الصحاح ● [حرص] ح ر ص: الحِرْصُ الجشع وقد حَرَصَ على الشيء يحرص بالكسر حِرْصا فهو حريص و الحَرْصُ الشق و الحارِصَةُ الشجة التي تشق الجلد قليلا وكذا الحَرْصةُ بوزن الضربة الراغب حرص - الحرص: فرط الشره، وفرط الإرادة. قال عز وجل: }إن تحرص على هداهم﴿[النحل/37]، أي: تفرط إرادتك في هدايتهم، وقال تعالى:﴾ولتجدنهم أحرص على حياة﴿[البقرة/96]، وقال تعالى:﴾ولتجدنهم أحرص الناس على حياة﴿[البقرة/96]، وقال تعالى:﴾وما أكثر الناس ولو حرصت بمؤمنين{ [يوسف/103]، وأصل ذلك من: حرص القصار الثوب، أي: قشره بدقة، والحارصة: شجة تقشر الجلد، والحارصة والحريصة: سحابة تقشر الأرض بمطرها (انظر: المجمل 1/226). ملخص اللسان 1. حَرَصَ عليه يَحْرِصُ ويَحْرُصُ حِرْصاً الحِرْصُ: شدّةُ الإِرادة والشَّرَه إِلى المطلوب. 2. الحِرْصُ الجَشَعُ، 3. والحَرْصُ: الشَّقُّ. 4. وحَرَصَ الثوبَ يَحْرُصُهُ حَرْصاً: خَرَقَه، 5. وحَرَصَ: هو أَن يَدُقَّه حتى يجعل فيه ثُقَباً وشُقوقاً. 6. والحَرْصةُ من الشِّجاج: التي حَرَصَت من وراء الجِلْد ولم تُخَرِّقه، 7. والحارِصةُ والحَرِيصةُ: أَولُ الشجاج، 8. وهي التي تَحْرِصُ الجلد أَي تشقُه قليلاً؛ 9. حَرَصَ القَصّارُ الثوبَ يَحْرُصُهُ شقَّه وخرقه بالدَّقّ. 10. والحَريصةُ والحارِصةُ السحابةُ التي تَحْرِصُ وجه الأَرض بقَشْرِه وتُؤَثِّرُ فيه بمطرها من شدة وَقعها؛ 11. الحَرْصِ القَشْرُ، 12. والحِرصِيان باطنُ جلْد البطْن، 13. الحِرْصِيانُ جلدةٌ حمراءُ بين الجلد الأَعْلى واللحمِ تُقْشَر بعد السَّلْخ. 14. والحِرْصِيانُ قشْرة رقيقة بين الجلد واللحم يَقْشِرها القَصّاب بعد السَّلْخ، 15. وأَرض مَحْروصةٌ: مَرْعِيّة مُدَعْثرة. 16. الحَرْصةُ مُسْتَقِرّ وسطِ كل شيء لسان العرب ● - حرص: الحِرْصُ: شدّةُ الإِرادة والشَّرَه إِلى المطلوب. وقال الجوهري: الحِرْصُ الجَشَعُ، وقد حَرَصَ عليه يَحْرِصُ ويَحْرُصُ حِرْصاً وحَرْصاً وحَرِصَ حَرَصاً؛ وقول أَبي ذؤيب: ولقد حَرَِِصْت بأَن أُدافعَ عنهمُ، فإِذا المَنيّةُ أَقْبَلَتْ لا تُدْفَعُ عدَّاه بالباء لأَنه في معنى هَمَمْتُ، والمعروف حَرَصْتُ عليه. الأَزهري: قول العرب حَرِيصٌ عليك معناه حَرِيصٌ على نَفْعِك، قال: واللغة العالية حَرَصَ يَحْرِصُ وأَما حَرِصَ يَحْرَصُ فلغة رديئة، قال: والقُراء مُجْمِعون على: ولو حَرَصْت بمؤمنين؛ ورجل حَرِيصٌ من قوم حُرَصاءَ وحِرَاصٍ وامرأَة حَريصةٌ من نسوة حِرَاصٍ وحَرائِصَ. والحَرْصُ: الشَّقُّ. وحَرَصَ الثوبَ يَحْرُصُهُ حَرْصاً: خَرَقَه، وقيل: هو أَن يَدُقَّه حتى يجعل فيه ثُقَباً وشُقوقاً. والحَرْصةُ من الشِّجاج: التي حَرَصَت من وراء الجِلْد ولم تُخَرِّقه، وقد ذُكرت في الحديث؛ قال الراجز: وحَرْصة يُغْفِلُها المأْمُومُ والحارِصةُ والحَرِيصةُ: أَولُ الشجاج، وهي التي تَحْرِصُ الجلد أَي تشقُه قليلاً؛ ومنه قيل: حَرَصَ القَصّارُ الثوبَ يَحْرُصُهُ شقَّه وخرقه بالدَّقّ. وحكى الأَزهري عن ابن الأَعرابي: الحَرْصةُ والشَّقْفة والرَّعْلة والسَّلْعَة الشّجَّة، والحَريصةُ والحارِصةُ السحابةُ التي تَحْرِصُ وجه الأَرض بقَشْرِه وتُؤَثِّرُ فيه بمطرها من شدة وَقعها؛ قال الحُوَيْدرة: ظَلَمَ البِطاحَ، له انْهِلالُ حَرِيصة، فصَفا النِّطافُ له بَعِيدَ المُقْلَعِ يعني مَطَرتْ في غير وقت مَطَرِها فلذلك ظَلَم. قال الأَزهري: أَصلُ الحَرْصِ القَشْرُ، وبه سميت الشَّجّة حارِصةً، وقد ورد في الحديث كما فسرناه، وقيل للشَّرِه حَرِيصٌ لأَنه يَقْشِرُ بِحرْصِه وُجُوه الناس. والحِرْصِيَان: فِعْلِيانٌ من الحَرْصِ وهو القَشْر، وعلى مثاله حِذْرِيان وصِلِّيان. قال ابن الأَعرابي: يقال لِباطنِ جِلْد الفِيل حِرْصِيان، وقيل في قوله تعالى: في ظُلُمات ثلاث؛ هي الحِرْصِيانُ والغِرْسُ والبَطْن، قال: والحِرصِيان باطنُ جلْد البطْن، والغِرْسُ ما يكون فيه الولد؛ وقال في قول الطِّرِمَّاح: وقد ضُمِّرتْ حتى انْطَوَى ذُو ثَلاثِها، إِلى أَبْهَرَيْ دَرْماءَ شَعْبِ السنَّاسِن قال: ذُو ثلاثها أَراد الحِرْصِيانَ والغِرْس والبطْن. وقال ابن السكيت: الحِرْصِيانُ جلدةٌ حمراءُ بين الجلد الأَعْلى واللحمِ تُقْشَر بعد السَّلْخ. قال ابن سيده: والحِرْصِيانُ قشْرة رقيقة بين الجلد واللحم يَقْشِرها القَصّاب بعد السَّلْخ، وجمعُها حِرْصِياناتٌ ولا يُكَسَّر، وقيل في قوله ذو ثلاثها في بيت الطرماح عَنى به بطْنَها، والثلاثُ: الحِرْصِيانُ والرَّحِم والسابِياءُ. وأَرض مَحْروصةٌ: مَرْعِيّة مُدَعْثرة. ابن سيده. والحَرْصَةُ كالعَرْصة، زاد الأَزهري: إِلا أَن الحَرْصةُ مُسْتَقِرّ وسطِ كل شيء والعَرْصةُ الدارُ؛ وقال الأَزهري: لم أَسمع حَرْصة بمعنى العَرْصة لغير الليث، وأَما الصَّرْحةُ فمعروفة. مقاييس اللغة: (حرص) الحاء والراء والصاد أصلان: أحدهما الشّقّ، والآخر الجَشَع. فالأول الحَرْصُ الشَّقُّ؛ يقال حَرَص القَصَّار الثوبَ إذا شقَّه. والحارِصَة من الشِّجاج: التي تشقُّ الجلد. ومنه الحرِيصة والحارِصَةُ، وهي السحابة التي تَقْشِر وجْهَ الأرض مِن شِدّة وَقْع مطرِها. قال: * انهلالُ حريصَةٍ([10]) * وأمّا الجَشَع والإفراط في الرَّغْبة فيقال حَرَصَ إذا جَشَع يَحْرُِص حِرْصا، فهو حريصٌ. قال الله تعالى: ﴿إنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ﴾ [النحل 37]. ويقال حُرِصَ المَرْعَى([11])، إذا لم يُتْرك منه شيء؛ وذلك من الباب، كأنّه قُشِر عن وجْه الأرض. القاموس المحيط: الحِرْصُ، بالكسر الجَشَعُ، وقد حَرَصَ، كضَرَبَ وسمِعَ، فَهو حَريصٌ من حُرَّاصٍ حُرَصاءَ. والحَرَصةُ، محرَّكةً مُسْتَقِرُّ وسَطِ كلِّ شيءٍ. والحارِصةُ السَّحابَةُ تَقْشِرُ وجْهَ الأرضِ بِمَطَرِها، كالحَريصةِ، والشَّجَّةُ تَشُقُّ الجِلْدَ قليلاً، كالحَرْصةِ، بالفتح، والحَرْصُ الشَّقُّ، وثَوْبٌ حَريصٌ. والحَرْصةُ تَفَرُّقُ الشُّخْبِ في الإِناءِ لاِتِّساعِ خَرْقٍ في الطُّبيِ، من جَرْحٍ يَحْصُلُ من الصِّرارِ. والحِرْصِيانُ، بالكسر باطِنُ جِلْدِ البَطْنِ، وباطِنُ جِلْدِ الفيلِ، وجِلْدَةٌ حَمْراءُ تُقْشَرُ بعدَ السَّلْخِ ج حِرْصِياناتُ، فِعلِيانٌ، من الحَرْصِ القَشْرِ. وحُرِصَ المَرْعَى، كعُنِي لم يُتْرَكْ منه شيءٌ. وإنه لَيَتَحَرَّصُ غَداءَهُم وعَشاءَهُم: يَتَحَيَّنُهُما. واحْتَرَصَ: حَرَصَ، وجَهِدَ. تاج العروس: ح - ر - ص الحِرْصُ بالكَسْرِ : الجَشَعُ ؛ وهو شِدَّةُ الإِرَادَةِ والشَّرَه إِلَى المَطْلُوبِ وَقَدْ حَرصَ عَلَيْه كضَرَبَ وسَمِعَ ومِنَ الأَخِيرَةِ قِرَاءَةُ الحَسَنِ والنَّخَعِيِّ وأَبِي حَيْوَةَ وأَبِي البَرَهْسَمِ إِنْ تَحْرصْ عَلَى هُدَاهُم بفَتْحِ الرّاءِ كَمَا نَقَلَه الصّاغَانِيُّ قال شَيْخُنَا : وَبِقِيَ عَلَيْه : حَرَصَ كنَصَر ذَكَرَهُ ابنُ القَطّاعِ وصاحِبُ الاقْتِطافِ وتَرَكهُ المُصَنِّفُ قُصُوراً ومِنَ الغَرِيبِ قَوْلُ القُرْطُبِيِّ : إِنَّ حَرَصَ كضَرَبَ ضَعِيفَةٌ مع أَنَّهَا وَرَدَتْ في القُرْآنِ العَظِيمِ الجَامِعِ انْتَهَى . قُلْتُ : قَالَ الأَزْهَرِيّ : واللُّغَةُ العَالِيَةُ حَرَصَ يَحْرِصُ وأَمّا حَرِصَ يَحْرَصُ فلُغَةٌ رَدِيئَةٌ قالَ : والقُرَّاءُ مُجْمِعُون عَلَى ولَوْ حَرَصْتَ بمُؤْمِنينَ المُرَادُ باللُّغَة العالِيَةِ حَرَصَ كضَرَبَ الَّذِي صَدَّرَ به الجَوْهَرِيُّ وغَيْرُه والرَدِيئَة : حَرِص : كَسَمِعَ بدَلِيلِ قَوْلِه فِيمَا بَعْدُ والقُرّاءُ مُجْمِعُون إِلَى آخِرِه فعُلِمَ بذلِكَ أَنّ مُرَادَ القُرْطُبِيِّ منْ قَوْلِه : حَرِصَ ضعِيفَةٌ إِنَّمَا يَعْنِى به كسَمِعَ لا كضَرَبَ وقد اشْتَبَه على شَيْخِنا فتَأَمَّلْ . ثمّ اخْتَلَفُوا في اشْتِقاقِ الحِرْصِ فقِيلَ : هُوَ من حَرَص القَصّارُ الثَّوْبَ إِذا قَشَرَهُ بدَقِّةِ وهُوَ قَوْلُ الرّاغِبِ وقَال الأَزْهَرِيُّ : أَصْلُ الحَرْصِ الشَّقُّ وقِيلَ للشَّرِهِ حَرِيصٌ لأَنَّهُ يَقْشِرُ بحِرْصِهِ وُجُوهَ النّاسِ وقِيلَ : هُوَ مَأْخُوذٌ من السَّحَابَةِ الحارِصَةِ الَّتِي تَقْشِرُ وَجْهُ الأَرْضِ كأَنَّ الحارِصَ يَنَالُ مِنْ نَفْسِهِ بشِدَّةِ اهْتِمَامِه بِتَحْصِيلِ ما هو حَرِيصٌ عليه وهو قَوْلُ صاحِبِ الاقْتِطَافِ وقد نَقَلَهُ شَيْخُنَا واسْتَبَعَدَهُ وقالَ : الَّذِي عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ اللُّغَةِ أَنَّ الحِرْصَ هو الأَصْلُ وغَيْرُه مَأْخُوذٌ مِنْه . قُلْتُ : وهذا خِلاَفُ ما نَقَلَه الأَزْهَرِيُّ والرّاغِبُ وتَبِعَهُم المُصَنّف في البَصَائِرِ فَقَدْ صَرَّحُوا أَنَّ أَصْلَ الحَرْصِ القَشْرُ فكَلامُ شَيْخِنا لا يَخْلُو عَنْ نَظَرٍ وتَأَمُّلٍ ثُمَّ إِنَّ الحَرِصَ يَتَعَدَّى بِعَلَى وهو المَعْرُوفُ وأَمّا تَعْدِيَتُه بالباءِ فِي قَوْلِ أَبِي ذُؤَيْبٍ : ولَقَدْ حَرِصْتُ بِأَنْ أُدَافِعَ عَنْهُمْ ... فإِذَا المَنِيَّةُ أَقَبَلَتْ لا تُدْفَعُ فَلأَنَّهُ بِمَعْنَى هَمَمْتُ فهُوَ حَرِيصٌ من قَوْمٍ حُرَّاصِ وحُرَصاءَ وامْرَأَةٌ حَرِيصَةٌ مِنْ نِسْوَةٍ حِرَاصٍ وحَرَائِصَ قالَ الأَزْهَرِيُّ : وقَوْلُ العَرَبِ : حَرِيصٌ عَلَيْكَ مَعْنَاه حَرِيصٌ عَلَى نَفْعِكَ . قُلْتُ : ومِنْهُ قَوْلُه تَعَالى حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ أَي عَلَى نَفْعِكُم أَو شَفُوقٌ عليكم رَؤُوفٌ بكم فالحِرْصُ في القُرْآنِ على وَجْهَيْن : فَرْط الشَّرَهِ كقَوْله تَعَالَى ولِتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النّاسِ على حَياةٍ والشَّفَقَة والرَّأْفَة كقَوْلِهِ تعَالَى حَرِيصٌ عَلَيْكُم ومِنَ الحِكَمِ : البَخِيلُ مَذْمُومٌ والحَسُودُ مَرْجُومٌ والحَرِيصُ مَحْرُومٌ . ويُقَال لا تَكُنْ عَلَى الدُّنْيَا حَرِيصاً تَكُنْ حافِظاً ؛ فإِنَّ الحِرْصَ عَلَى الدُّنْيَا يُوْرِثُ النِّسْيَانَ . ومِنْ كَلامِهِم : قُرِنَ الحِرْصُ بالحِرْمَانِ . والحَرَصَةُ مُحَرّكةً : مُسْتَقَرُّ وَسَطِ كُلِّ شَيْءٍ وهو مَأْخُوذٌ من نَصِّ الأَزْهَرِيِّ ولكِنَّهُ ضَبَطَه بالفَتْحِ وكَذلِكَ ابنُ سِيدَه ونَصُّهُما : والحَرْصَةُ كالعَرْصَةِ زادَ الأَزْهَرِيُّ : إِلاَّ أَنَّ الحَرْصَةَ مُسْتَقَرُّ وَسَطِ كُلِّ شَيْءٍ والعَرْصَة : الدّارُ قالَ : ولَمْ أَسْمَعْ حَرْصَة بِمَعْنَى العَرْصَة لِغَيْرِ اللَّيْثِ وأَمّا الصَّرْحَةُ فمَعْرُوفَةٌ . والحَارِصَةُ : السَّحَابَةُ الَّتِي تَقْشِرُ وَجْهَ الأَرْضِ بمَطَرِهَا كالحَرِيصَةِ نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ أَيْ تُؤَثِّرُ فيها بِشِدَّةِ وَقْعِهَا قال الحُوَيْدِرَةُ : ظَلَمَ البِطَاحَ لَهُ انْهِلالُ حَرِيصَةِ ... فصَفَا النِّطافُ لَه بُعَيْدَ المُقْلَعِ ومن سَجَعَاتِ الأَسَاسِ : رَأَيْتُ العَرَبَ حَرِيصَة على وَقْعِ الحَرِيصَة . والحارِصَةُ : الشَّجَّةُ قيل : هي أَوّلُ الشِّجَاجِ وهي التي تَشُقُّ الجِلْدَ قَلِيلاً كالحَرْصَةِ بِالفَتْحِ والحَرِيصَةِ وحَكَى الأَزْهَرِيُّ عن ابنِ الأَعْرَابِيِّ : الحَرْصَةُ والشَّقْفَةُ والرَّعْلَةُ والسَّلْعَةُ : الشَّجَّةُ . والحَرْصُ : الشَّقُّ وثَوْبٌ حَرِيصٌ يقَالُ : حَرَصَ القَصّارُ الثَّوْبَ يَحْرِصُه حَرْصاً أَيْ خَرَقَه وقِيلَ : شَقَّة وقِيلَ : خَرَقَه بالدَّقِّ وقِيلَ : هو أَن يَدُقَّهُ حَتَّى يَجْعَلَ فيه ثُقَباً وشُقُوقاً . والحَرْصَةُ بالفَتْح : تَفَرُّقُ الشُّخْبِ فِي الإِنِاءِ لاتِّسَاعِ خَرْقٍ في الطُّبْيِ مِنْ جُرْحٍ يَحْصُلُ من الصِّرَارِ أَو بَثْرَةٍ مِنْهُ فَيُصِييبُ اللَّبَنُ ثِيَابَ الحَالِبِ . قَالَهُ النَّضْرُ قالَ : وإِنَّمَا تُصِيبُ الحَرْصَةُ الثَّرَّةَ مِنَ الإِبِلِ . والحِرْصِيانُ بالكَسْرِ : باطِنُ جِلْدِ البَطْنِ وبِهِ فُسِّرَ قَوْلُه تَعَالَى في ظُلُمَاتٍ ثَلاثٍ هي الحِرْصِيَانُ والغِرْسُ والبَطْنُ فالحِرْصِيانُ مَا ذُكِرَ والغِرْسُ : مَا يَكُونُ فِيهِ الوَلَدُ وبِهِ فُسِّر أَيْضاً قولُ الطِّرِمّاحِ : " وقَدْ ضُمِّرَتْ حَتَّى انْطَوَى ذُو ثَلاثِهَاإِلَى أَبْهَرَيْ دَرْمَاءِ شَعْبِ السّناسِنِ وقِيلَ ؛ بَلْ عَنَى بِهِ الحِرْصِيَانَ والرَّحِمَ والسابِيَاءَ . وقالَ ابنُ الأَعْرَابِيِّ : الحِرْصِيَانُ : بَاطِنُ جِلْدِ الفِيلِ . وقالَ ابْنُ السِّكِّيتِ : الحِرْصِيَانُ : جِلْدَةٌ حَمْرَاءُ بَيْنَ الجِلْدِ الأعْلَى واللَّحْمِ تُقْشَرُ بعدَ السَّلْخِ وقالَ ابنُ سِيدَه : هِيَ قِشْرَةٌ رَقِيقَةٌ بَيْنَ الجِلْدِ واللَّحْمِ يُقْشِرُها القَصّابُ بَعْدَ السَّلْخِ ج حِرْصِيانَاتٌ قالَ : ولا يُكَسّر وهو فِعْلِيَانٌ من الحَرْصِ بالفَتْحِ وهو القَشْرُ كحِذْرِيَانٍ من الحَذَرِ وصِلِّيَانٍ مِنَ الصَّلَى . وحُرِصَ المَرْعَى كعُنِىَ : لَمْ يُتْرَك مِنْهُ شَيْءٌ كَأَنَّهُ قُشِرَ عن وَجْهِ الأَرْضِ قَالَهُ ابنُ فارِسٍ وأَرْضٌ مَحْرُوصَةٌ : مَرْعِيَّةُ مُدَعْثَرَةٌ . ويُقَالُ : إِنَّهُ يَتَحَرّصُ غَدَاءَهُم وعَشَاءَهُمْ أَيْ يَتحَيَّنُهُمَا وهُو مِنَ الحِرْصِ بمَعْنَى شِدَّةِ الشَّرَهِ والرَّغْبَةِ في الشَّيْءِ والمُبَالَغَةِ فِي تَحْصِيلِه . واحْتَرَصَ الرّجُلُ : حَرَصَ وعن أَبِي عَمْروٍ : جَهِدَ في تَحْصِيلِ شَيْءٍ . وممّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : الحَرْصَةُ بالفَتْحِ : الشَّقَّةُ في الثَّوْبِ . وحِمَارٌ مُحَرَّصٌ كمُعَظَّمٍ : مُكَدَّحٌ وقَدْ سَمَّوْا حَرِيصاً . وأَحْمَدُ بنُ عُبَيْدِ بنِ الحَرِيصِ كأَمِيرٍ : مُحَدِّثٌ . قلت : وهو أَبو أَحْمَدَ مُحَمَّدُ بنُ عُبَيْدِ اللهِ بنِ مُحَمَّدِ بنِ حامِدٍ البَزَّازُ الحَرِيصِيُّ المَعْرُوفُ بابنِ الحَرِيصِ بَغْدَادِيٌّ سكَنَ الرَّمْلَةَ رَوَى عن أَبِي بَكْرِ بنِ زِيادٍ وعنه أَبو عَلِيّ بنُ دَرْماءَ . والأَحْرَاصُ : مَوْضِعٌ في شِعْرِ أُمَيَّةَ ابنِ أَبي عائِذٍ الهُذَلِيّ وقَدْ تَقَدَّمَ إِنْشادُه في ب و ص قالَ السُّكَّرِيُّ : ويُرْوَى بالخَاء مُعْجَمَةً وسَيَأْتِي
الجذور المجاورةالمجاورة: ٣٧ (الإجمالي: ٥٠)
- زحزح
الآيات المشتركة: ١ · Onu uzaklaştıran
- ميل
الآيات المشتركة: ١ · Eyik ağaç anlamındadır
- عنت
الآيات المشتركة: ١ · Sıkıntıya düştünüz
- علق
الآيات المشتركة: ١ · Sülük demektir
- رأف
الآيات المشتركة: ١ · Riyf : Sulak, suya yakın, bol verimli, bitkili yer demektir
- ألف
الآيات المشتركة: ١ · Lif ip yapılan ipliklerden herbirine denir
- سنه
الآيات المشتركة: ١ · Seneler
- عمر
الآيات المشتركة: ١ · “U’mare” katlı bina demektir
- عدل
الآيات المشتركة: ١ · Denk tutuyorlar
- ودد
الآيات المشتركة: ١ · Vadi, bir ırmağın veya derenin içinde bulunduğu sahadır
- رحم
الآيات المشتركة: ٢ · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
- أنس
الآيات المشتركة: ٢ · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
الآيات التي ورد فيها(٥)
وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَى حَيَاةٍ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا يَوَدُّ أَحَدُهُمْ …
Daha hırslı
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حرص |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | طمع, شح, رغب |
| Zıt Kök | زهد |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin yüzeyini yarmak, elbiseyi yırtmak, deriyi hafifçe sıyırmak ve yerdeki otu kazırcasına tüketmek |
| Çekirdek Özet 2 | Bir hedefe ulaşmak, bir şeyi korumak veya elde etmek için sınırları zorlayırcasına yırtınmak ve aşırı tutkuyla yönelmek |
| Çekirdek Özet 3 | İradenin itici gücü olan yönelişin mutlaklaştırılması durumunda hırsa; hak ve hayır ekseninde yoğunlaştığında ise nebevî ihtimama dönüşen sınır zorlayıcı motivasyon |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca ahlaki bir yergi olan kör hırs veya açgözlülük ile sınırlayıp Peygamber’in hidayet ve ümmeti için çırpınışını ifade eden kurucu anlamını gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حر | Yakıcılık, hararet, sürtünme, zorlama, keskinleşme ve aşındırıcı şiddet barındıran hareket (örneğin حرر, حرق, حرف, حرث) | ص | Sıkıştırma, odaklama ve kuşatma niteliği taşıyan harfin eklenmesiyle hararet ve sürtünme hareketi nesnenin yüzeyini yaran, sıyıran ve odaklanan sınır tanımaz bir tutkuya ve yırtınmaya dönüşmüştür |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar | Bir alanı kuşatma, sınır çekme, engelleme veya koruma altına alma |
| ر | İnsan başı | Bilinç, başlangıç, öne atılma, yöneliş ve tepe noktası |
| ص | Olta, bitki | Yakalama, peşine düşme, sımsıkı kavrama ve kıstırma |
| حرص | Çit ile çevrili korunaklı bir sınıra başını ve iradesini dayayarak arzulanan nesneyi sımsıkı yakalamak için engeli yırtıp aşma hareketi | Somut planda deriyi veya bezi yırtıp sıyıran kuvvet; soyut planda ise engelleri hiçe sayarak hedefe kilitlenen, kendini yırtarcasına ortaya konan sınır tanımaz arzu ve çaba |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çamaşırcının tokmaklarken kumaşı zedelemesi ve yırtması; deriyi hafifçe yaran ilk kademe yara; yerin yüzeyindeki otları kökünden kazırcasına sıyıran şiddetli yağmur veya otlakta hiçbir şey bırakmayan hayvan otlayışı |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Züeyb el-Hüzelî beytinde ölümü savuşturmak için kendini yırtarcasına çabalamayı bu kökle ifade etmiştir: ولقد حرصت بأن أدافع عنهم / فإذا المنية أقبلت لا تدفع |
| Erken Arapça kullanım | Hukuki ve tıbbi yaralama tasniflerinde deriyi yarıp kanatmayan ilk çizik için حارصة nitelemesi; hayvanların meradaki her şeyi sıyırıp tüketmesi durumunda حُرِصَ المرعى denilmesi |
المصدر Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Batı Sami dil grubunda kök, kesme, çizme, oyma ve karar kılma temel dairesi etrafında şekillenir. İbranicede חָרַץ (ḥāraṣ) fiili nesneleri keskinleştirmek, yarmak, çentik açmak anlamlarının yanı sıra zihinsel olarak kesin karar vermek, hüküm altına almak işlevini üstlenir. Süryanicede ܚܪܨ (ḥraṣ) kökü kuşanmak, sıkı bağlamak, gayret göstermek ve bir işe azimle girişmek çağrışımlarına sahiptir. Kökün ortak Sami katmanındaki ilksel fiziksel tabanı, bir yüzeyin mekanik olarak çizilmesi, yarılması ve sıyrılmasıdır. Arapça, bu fiziksel yarma ve kumaşı hırpalama (yırtınma) hareketini içselleştirerek, insanın bir gaye veya arzu uğruna kendisini ve sınırlarını zorlamasını, nesneye aşırı yapışmasını ve aşırı irade sergilemesini ifade eden zihinsel ve ahlaki bir merkeze evriltmiştir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Yarma ve sıyırmadan aşırı iradeye geçiş | Kumaşın tokmakla yırtılması veya derinin sıyrılması anlamındaki fiziksel hareket, hedefe ulaşmak için yırtınma ve doymak bilmez arzu (ceşa‘) manasına aktarılmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice חָרַץ ve Süryanice ܚܪܨ | İbranicede yarma, kesme ve kesin karar alma; Süryanicede sıkı bağlanma ve gayret gösterme ortak bir kararlılık ve keskinlik çekirdeğini belgeler | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kesme ve sıyırma kökleri | Çeşitli Afro-Asyatik kollarda sert bir aletle kazıma ve yüzeyi sıyırma eylemlerini bildiren ikili ses öbekleriyle paralellik kurulabilmektedir | Muhtemel |
المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حرص | Anlamlı | Yırtmak, sıyırmak, aşırı arzulamak | Giysiyi yırtmak, deriyi çizmek, bir hedefe ulaşmak için yırtınmak ve aşırı tutku duymak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| حصر | Anlamlı | Kuşatmak, daraltmak, engellemek | Bir şeyi çepeçevre sarıp hareket alanını kısıtlamak, içine kapanmak | Ortak harf grubu; Kur'an'da geçer |
| رحص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerce mühmel (kullanım dışı) kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| رصح | Anlamlı | Zayıflamak, etsiz kalmak | Kalçanın veya bedenin etsiz, basık ve zayıf olması durumu | Tehzîb'de müsta'mel; Kur'an'da geçmez |
| صحر | Anlamlı | Açığa çıkmak, kızıllık, düzlük | Geniş, bitkisiz, açık ve düz arazi; açıklıkta görünür olma hali | Kur'an'da geçmez |
| صرح | Anlamlı | Açık olmak, parlamak, yükselmek | Katışıksız, duru ve belirgin olmak; yüksek köşk ve saray | Kur'an'da geçer |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حرص | Merkez | Aşırı yöneliş, yırtınma, tutku | Hedefe ulaşmak için fiziksel ve ruhsal sınırları zorlayırcasına çaba gösterme ve aşırı arzu duyma | Hem dünyevi düşkünlüğü hem de nebevî şefkatli çırpınışı kapsayan kök |
| طمع | Komşu | Beklenti, ümitli arzu | Elde edilmesi mümkün veya muhtemel görünen bir menfaate karşı zihnen ümit besleme | حرص fiili bir yırtınma ve iç tazyik iken, طمع dışarıdan gelecek nesneye odaklı beklentidir |
| شح | Komşu | Bencillik, sahiplenme tutkusu | Eldekini vermeme cimriliği ile başkasındakini hırsla istemenin nefiste birleşmiş katı hali | حرص hedef yönelimli aşırı çabayı, شح ise nefsin bencil mülkiyet tutkusunu niteler |
| رغب | Komşu | İstek, yönelim, meyil | Bir şeye doğru geniş bir arzuyla yönelme veya ondan yüz çevirme | حرص daha baskıcı, yırtıcı ve zorlayıcı bir şiddet taşır; رغب ise iradi yöneliştir |
| زهد | Zıt | Yüz çevirme, azla yetinme | Değer vermeyip terk etme, dünyevi nesneye karşı kayıtsız kalma ve arzusuzluk | حرص kökünün gerektirdiği aşırı odaklanma ve yırtınmanın doğrudan zıddıdır |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حرص | Şiddetli arzu, yırtınma, aşırı istek | Hem açgözlülüğü hem de sınır tanımaz himmet ve şefkati karşılayan çift yönlü semantik alan | Kesin |
| Latince | Cupiditas, aviditas, zelus | Aşırı tutku, açgözlülük, adanmışlık | Cupiditas kör arzuyu, aviditas doymak bilmezliği karşılarken zelus gayret ve bağlılık boyutunu yansıtır | Güçlü |
| İngilizce | Greed, covetousness, earnest desire | Hırs, açgözlülük, derin kaygı ve gayret | Greed olumsuz hırsı karşılarken earnest desire veya solicitousness nebevî himmet boyutunu açıklar | Kesin |
| Almanca | Habgier, Eifer, brennendes Verlangen | Açgözlülük, gayret, yakıcı arzu | Habgier negatif dünyevi hırsı, Eifer ise gayret ve fedakarane adanmışlığı yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | Avidité, convoitise, sollicitude | Açgözlülük, tamah, ihtimamlı düşkünlük | Convoitise tutkulu istemeyi, sollicitude ise başkası için çırpınan nebevî ihtimamı karşılar | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَحْرَصَ | Dünyevi varoluşa ve yaşama doymak bilmez açgözlülükle yapışma | Hayata en düşkün toplulukların ölümden kaçış psikolojisini ve dünyayı tek gaye edinmelerini bildiren bağlam (Bakara 2:96) |
| تَحْرِصْ | İnsanların hidayete ermesi için Peygamber’in kendini tüketircesine yırtınması ve çırpınışı | Resul’ün inkârcıların kurtuluşu yolunda gösterdiği sınır tanımaz cehdi ve ilahi sınırın hatırlatılması (Nahl 16:37) |
| حَرَصْتَ | Ne kadar yırtınılırsa yırtınılsın insanların çoğunun iman etmeyeceğine dair beşeri sınır | Tebliğcinin aşırı gayretine rağmen toplum çoğunluğunun tercihinin değişmeyeceğini vurgulayan bağlam (Yûsuf 12:103) |
| حَرَصْتُمْ | Hukuki ve ahlaki mükemmelliği yakalamak için ne kadar çabalanırsa çabalansın güç yetirilemeyecek mutlak eşitlik | Çok eşlilikte kalbî adaletin ve tam dengenin beşeri gayretin ötesinde olduğunu belirten fıkhi bağlam (Nisâ 4:129) |
| حَرِيصٌ | Müminlerin dünya ve ahiret esenliği üzerine titreyen, onlar için çırpınan nebevî düşkünlük | Resulullah’ın müminlere karşı taşıdığı derin şefkati, sorumluluğu ve koruyucu ihtimamı öven bağlam (Tevbe 9:128) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İrade, hidayet ve kader ilişkisi | Peygamber’in aşırı arzusuna rağmen kalplerin hidayet bulmayışında ilahi meşiet ve kulun kesb yetkisinin sınırları | İnsani çabanın ve yırtınmanın ontolojik neticeyi tek başına belirleyemeyeceği gerçeği |
| Fıkıh | Aile hukuku ve ceza hukuku | Eşler arasında adaleti sağlama çabasının azami sınırı ve yaralama diyetlerinde ilk kademe sıyrık (hârisa) | Kusursuz adaletin beşeri iradeyi aşan boyutu ile fiziksel zedelenmenin asgari başlangıcı |
| Tefsir | Nebevî ahlak ve tebliğ psikolojisi | Resul’ün muhataplarının kurtuluşu için kendini helak edercesine gösterdiği olağanüstü ihtimam | Hırsın olumsuz anlamından sıyrılarak nebevî dert edinme ve tebliğ aşkı olarak tanımlanması |
| Hadis | Ahlak ve zühd rivayetleri | Âdemoğlunun mal ve uzun ömür konusundaki doymak bilmez hırsı ile ilim ve hayra duyulan hırsın mukayesesi | Nefsin doyurulamaz tutkusu ile tükenmeyen manevi öğrenme arzusunun ayrışması |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Nebevî tebliğ ve davet | Yırtınırcasına ihtimam | Tevhidin ve hidayetin yayılması için gösterilen sınır tanımaz adanmışlık | İmanın toplumsallaşmasında peygamberi harekete geçiren içsel ve tükenmez motor güç | Kesin |
| İlmi | Hakikati arama ve metodoloji | Zihinsel kilitlenme ve cehd | Bilgiye ulaşmak için tüm bilişsel engelleri aşma ve derinleşme arzusu | Araştırmacının hakikat arayışında gösterdiği yüksek motivasyon ve tecessüs | Güçlü |
| Siyasi | İktidar ve yönetici sorumluluğu | Toplumsal adalet gayreti ve iktidar şehveti | Yöneticinin halkının esenliği üzerine titremesi veya tam aksine koltuğa açgözlülükle yapışması | İki uçlu bir mekanizma olarak hem kamu maslahatını koruma azmi hem de tahakküm hırsı | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet, sermaye ve piyasa davranışı | Doyumsuz sermaye birikimi dürtüsü | Tüketim ve biriktirme arzusunun ahlaki frenleri parçalayarak piyasayı sömürüye açması | Emeğin ve piyasa dengesinin aşırı kâr ve biriktirme tutkusuyla tahrip edilmesi | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Asimptotik yakınsama ve aşırı gerilim limiti | Bir eğrinin bir sınıra sonsuz bir çabayla durmaksızın yaklaşması fakat sistemsel kısıt sebebiyle o sınıra asla tam olarak dokunamaması (Nisâ 4:129 ayetindeki adalet sınırına benzer şekilde) | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Obsesif teleolojik motivasyon | Bireyin veya grubun belirli bir hedefe ulaşmak adına tüm içsel enerjisini o noktaya odaklayarak diğer tüm çevresel uyaranları ve kendi beden sınırlarını tüketmesi | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü bütünüyle bencilce bir açgözlülük, kapitalist birikim hırsı veya kınanmış bir karakter zaafı olarak algılamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün dünyevi düşkünlük için yerici bir tarzda kullanılmasının yanında, Peygamber’in ümmetine karşı beslediği eşsiz şefkat, ihtimam ve kurtarıcı çırpınışını (Tevbe 9:128) ifade eden zirve ahlakı da içermesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Peygamber’in tebliğdeki ısrarını ve insanlık için duyduğu derin hüznü basit bir zorlama veya psikolojik baskı zannedip nebevî risaletin şefkat eksenli rahmet dinamiğini ıskalamak |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsandaki yönelim ve motivasyon potansiyelinin çift kutuplu doğasını gösterir; iradenin süfli bir dünyaya kilitlendiğinde insanı canavarlaştıran, ulvi bir amaca bağlandığında ise peygamberi bir şefkat abidesine dönüştüren dönüştürücü kuvveti açıklar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamber’in tebliğ psikolojisini ve muhatapları karşısındaki içsel çırpınışını anlatan ayetlerde (Yûsuf 12:103, Nahl 16:37, Tevbe 9:128), inkârcıların varoluşsal açmazını sunan metinlerde (Bakara 2:96) ve aile hukukundaki adalet sınırlarını çizen hükümlerde (Nisâ 4:129). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müminin hedeflerine karşı kayıtsız ve gevşek olmasını salık veren pasif zühd anlayışını yıkar; hayır, ıslah ve adalet yolunda azami çabanın ve yırtınmanın nebevî bir sünnet olduğunu kanıtlar. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamKumaşın tokmaklanarak yırtılması, derinin hafifçe sıyrılıp açılması ve otlağın kökünden kazınırcasına tüketilerek yüzeyin tahrip edilmesi.
- Soyut anlamBir amaca, nesneye veya insana yönelik olarak sınırları zorlayan, kendini paralar ve yırtarcasına ortaya konan sınır tanımaz irade, şiddetli arzu ve düşkünlük.
- Sistematik karşılıkİnsanın varoluşsal itici gücünün yöneldiği nesneye göre biçimlenmesi; dünyevi meta ekseninde tahripkâr bir doyumsuzluk, ilahi rıza ve insanlığın kurtuluşu ekseninde ise koruyucu ve fedakâr bir nebevî ihtimam olması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde öznenin ortaya koyduğu azami çaba, enerji ve yırtınmayı temsil eder. Bu cehd sonsuza doğru tırmandığında yönelim fonksiyonu ideal hedef seviyesi olan sınırına doğru yakınsar. Ancak sistemin doğasındaki beşeri ve ontolojik kısıtlar sebebiyle ulaşılan reel netice , ideal hedef ile mutlak biçimde örtüşemez ve aradaki fark daima sıfırdan farklı kalır; bu durum öznenin ne kadar yırtınırsa yırtınsın mutlak eşitliği veya herkesin hidayetini tek başına temin edemeyeceğini modeller.