طمع
ط - م - ع
جذر- الورود: ١٢
- الآيات: ١٢
- الصيغ: ٩
- المعاجم: ١٣
“Teve’a” olgunlaşmış, koparılmaya hazır hurma demektir. Bu hurmanın özelliğinden dolayı “itaat” ele gelme, söze uyma anlamı kazanmıştır. Vav mim e dönüşmüş, koparmak isteyenin böyle bir hurma salkımına duyduğu arzuya “tem’a” denir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
“Teve’a” olgunlaşmış, koparılmaya hazır hurma demektir. Bu hurmanın özelliğinden dolayı “itaat” ele gelme, söze uyma anlamı kazanmıştır. Vav mim e dönüşmüş, koparmak isteyenin böyle bir hurma salkımına duyduğu arzuya “tem’a” denir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٣٬٦٥٦باب العين والطّاء والميم معهما
ط ع م، ط م ع، م ط ع، م ع ط مستعملات،ع م ط،ع ط م مهملان
طعم:
الطَّعم، طَعم كلّ شيء وهو ذوقه.
والطّعم: الأكل. إنّه ليطعم طعْماً حَسَناً. وهو حَسَنُ المَطعم، كما تقول: حَسَنُ المَلْبَس، أي: طَعَامُهُ طيْبٌ، ولباسه جميل. وفلان حسن الطِّعْمَةِ كسرت كالجِلسة، لأنّه ضَرْبٌ من الفعل، وليس بفَعْلَةٍ واحدة.
وكُلُّ فِعْلٍ واقع لا يُحرّك مصدره نحو الطَّعْم، لأنّك تقول:
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٢٧٠طَمِعَ فيه طَمَعاً وطَماعَة وطَمَاعِيَةً مخفّف فهو طَمِعٌ وطَمُعٌ. وأطْمَعَهُ فيه غيره. ويقال في التعجب: طَمُعَ الرجلُ فلانٌ بضم الميم، أي صار كثير الطَمَعِ. والطَمَعُ: رِزقُ الجند. يقال: أمر لهم الأمير بأطماعِهِمْ، أي بأرزاقهم. وامرأةٌ مِطْماعٌ: تُطْمِعُ ولا تُمَكِّنُ.
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٧٬٣٣٤باب العين والطاء مع الميم
عطم ، عمط ، طعم ، طمع ، مطع ، معط : مستعملات .
عطم : أهمله الليث . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : العُطْمُ : الصوف المنفوش . قال والعُطُم : الهَلْكَى واحدهم عَطِيم وعاطِم .
عمط : أهمله الليث وقال غيره : اعتبط فلان عِرْض فلان واعتمطه إذا وقع فيه وقَصَبه بما ليس فيه .
طعم : قال الله جلّ وعزّ : ( إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُم بِنَهَرٍ فَمَن شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٣٬٩٤٩(باب الطاء والميم وما يثلثهما)
(طمن) الطاء والميم والنون أُصَيْلٌ بزيادة همزة. يقال: اطمأنَّ المكان يطمئنّ طمَأنينة. وطامنت مِنه: سَكَّنت.
(طمي) الطاء والميم والحرف المعتل أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على علو وارتفاع في شيءٍ خاص. يقال طما البحرُ يطمو ويَطْمِي لُغتان، وهو طامٍ، وذلك إذا امتلأ وعلا. ويقال طَمَى الفرسُ، إذا مرَّ مُسرِعاً. ولا يكون ذلك إلاَّ في ارتفاع.
(طمث) الطاء والميم والثاء أصلٌ صحيح يدلُّ
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٣٢٥- الطمع: نزوع النفس إلى الشيء شهوة له، طمعت أطمع طمعا وطماعية، فهو طمع وطامع. قال تعالى: ﴿إنا نطمع أن يغفر لنا ربنا﴾ [الشعراء/51]، ﴿أفتطمعون أن يؤمنوا لكم﴾ [البقرة/75]، ﴿خوفا وطمعا﴾ [الأعراف/56]، ولما كان أكثر الطمع من أجل الهوى قيل: الطمع طبع، والطمع يدنس الإهاب (أصل الإهاب الجلد، وهذا استعارة؛ وانظر تفسير الراغب ورقة 67).
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٥٨٤ط م ع
طمع في كذا وبه.
قال: فصددت عنهم والأحبة فيهم طمعاً لهم بعقاب يومٍ سرمد ولطمع الرجل كما يقال: لخرجت المرأة ولقضو الرجل.
وأطمعته وطمعته فتطمع ورجل طامع وطماع وطموع وطمع.
وإن فلاناً لطمع: حريص وفيه طمع ومطمع وطماعة وطماعية.
وفعل ذلك طماعية.
قال الهذلي: أما والذي مسحت أركان بيته طماعية أن يغفر الذنب غافر وأذل أعناق الرجال الأطاع والمطامع.
وإن قول المخاضعة لمطمعة.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ١٬٥٢٧الطَّمَعُ: ضِدُّ اليَأْسِ. قال عمر بن الخطاب، رضي الله عنه: تعلمن أَنَّ الطَّمَعَ فَقْرٌ وأَنَّ اليَأْسَ غِنًى. طَمِعَ فيه وبه طَمَعاً وطَماعةً وطَماعِيةً، مخفَّف، وطَماعِيَّةً، فهو طَمِعٌ وطَمُعٌ: حَرَص عليه ورَجاه، وأَنكر بعضهم التشديد. ورجاٌ طامِعٌ وطَمِعٌ وطَمُعٌ من قوم طَمِعِينَ وطَماعَى وأَطْماعٍ وطُمَعاءَ، وأَطْمَعَه غيره. والمَطْمعُ: ما طُمِعَ فيه. والمَطْمَعةُ: ما طُمِعَ من أَجْله. وفي
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٢٢* ط م ع * * طَمِعَ * فيه من باب طرِب وسلِم و * طَمَاعَيةً * أيضا فهو * طَمُعٌ * كسر الميم وضمها ز و * أطْمَعَهُ * فيه غيره
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٢٬٢٢٠طمع فيه، وبه، وعلى الأول اقتصر الجوهري، كفرح، طمعا، محركة، وطماعا، كما في سائر النسخ، والصواب: طماعة، كما هو نص الصحاح و العباب، وطماعية مخفف، كما في الصحاح، ومشدد كما في اللسان، وأنكر بعضهم التشديد: حرص عليه ورجاه. وفي حديث عمر رضي الله عنه: الطمع فقر، واليأس غنى. وقال الراغب: الطمع: نزوع النفس إلى الشيء، شهوة له، ولما كان أكثره من جهة الهوى قيل: الطمع طبع، والطبع يدنس الإهاب. فهو طامع، و طمع
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٥٬٤٥١طَمِعَ فِيهِ
1 طَمِعَ فِيهِ ذ (S, O, Msb, K, &c.) and بِهِ, (O, K,) aor. طَمَعَ , (O, K,) inf. n. طَمَعٌ (S, O, Msb, K) and طَمَاعَةٌ, (S, O, TA,) accord. to all the copies of the K [and my copy of the Msb] طَمَاعٌ, but this is wrong, (TA,) and طَمَاعِيَةٌ, (S, O, Msb, K,) without teshdeed, (S, Msb,) and طَمَاعِيَّةٌ, with teshdeed, as in the L, but some disapprove this last, (TA,) He coveted it;
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٩١٣طَمِعَ
طَمِعَ A ( n. ac. طَمَع 4 , طَمَاْع 22 , طَمَاعِيَة )
a. [ Bi or Fī ], Coveted, longed for, desired.
b. [ Fī ], Importuned.
طَمُعَ
طَمُعَ U ( n. ac. طَمَاْعَة 22t ),
a. Was covetous, insatiable.
طَمَّعَ
طَمَّعَ II ,
a. see IV .
أَطْمَعَ
أَطْمَعَ IV ,
a. Made to covet.
b. [ acc. & Fī ], Emboldened, urged on against.
طَمَع
طَمَع 4 , ( pl. أَطْمَاْع 38 ),
a. see 22t .
c.
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٧٬٥٠٨طمع
طَمِعَ - يَطْمَعُ - طَمَع- طََمَعاً
طَمِعَ - يَطْمَعُ + كائن + في شيء أو أمر): يرغب ويتمنى بشدة وقوع وإنفاذ أمر، أو الحصول على شيء
طَمِعَ - يَطْمَعُ + كائن + أن يفعل آخر شيئاً: يرغب ويتمنى أن يقوم الآخر بإنفاذ امر فيه متعة ورضا للأول
طََمَع: على وزن " فـَعـَل" اسم فعل من " طَمِعَ - يَطْمَعُ ": وهو كذلك بمعنى مفعول منه: الشيء أو الأمر
الصيغ(٩)
- وَطَمَعًاVe ümit etmek(وَفَعَلًا)×٤
- أَطْمَعُÜmit ederim(أَفْعَلُ)×١
- أَفَتَطْمَعُونَÜmit eder misiniz?(أَفَتَفْعَلُونَ)×١
- أَيَطْمَعُÜmit eder mi?(أَيَفْعَلُ)×١
- فَيَطْمَعَÜmit etmesi sebebiyle(فَيَفْعَلَ)×١
- نَطْمَعُÜmit ederiz(نَفْعَلُ)×١
- وَنَطْمَعُÜmit ederiz(وَنَفْعَلُ)×١
- يَطْمَعُÜmit eder(يَفْعَلُ)×١
- يَطْمَعُونَÜmit ederler(يَفْعَلُونَ)×١
الجذور المجاورةالمجاورة: ٦١ (الإجمالي: ٨٥)
- خوف
الآيات المشتركة: ٤ · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
- برق
الآيات المشتركة: ٢ · Berg parlak taş demektir
- خطأ
الآيات المشتركة: ٢ · Hata : Hatve, çizgi ve adım anlamına gelir
- دخل
الآيات المشتركة: ٣ · Dahl: Kuytu yer demektir
- جفو
الآيات المشتركة: ١ · CeFeE filizlerin eritilmesinde çıkan köpük, cüruf demektir
- خضع
الآيات المشتركة: ١ · Eğik başlı hayvan demektir
- عقل
الآيات المشتركة: ٢ · Akledersiniz
- ضجع
الآيات المشتركة: ١ · Yataktır
- عرف
الآيات المشتركة: ٢ · Tanınan ile
- حرف
الآيات المشتركة: ١ · Haraf dağın sivri ucu, bıçağın ağzı demektir
- بعد
الآيات المشتركة: ٣ · Baid uzak demektir
- حجب
الآيات المشتركة: ١ · Kaş demektir
الآيات التي ورد فيها(١٢)
وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا وَادْعُوهُ خَوْفًا وَطَمَعًا إِنَّ رَحْمَةَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ
Ve ümit etmek
هُوَ الَّذِي يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَطَمَعًا وَيُنْشِئُ السَّحَابَ الثِّقَالَ
Ve ümit etmek
وَمِنْ آيَاتِهِ يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَطَمَعًا وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَيُحْيِي بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ
Ve ümit etmek
تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَطَمَعًا وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ
Ve ümit etmek
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | طمع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | رجو, أمل, حرص |
| Zıt Kök | يئس |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesneye veya hedefe yönelik kalpte uyanan güçlü arzu, beklenti ve iştah |
| Çekirdek Özet 2 | Kulun Allah'ın rahmet ve lütfuna duyduğu aktif, canlı ve korkuyla dengelenmiş ümit hali |
| Çekirdek Özet 3 | Hak ediş davasına dayanmayan, vadedilene veya imkân dahilindeki hayra yönelen dinamik çekim |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca Türkçedeki olumsuz "tamahkârlık / açgözlülük" manasına indirgeyerek Kur'an'daki övülen ümit bağlamlarını yozlaştırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| طم | Kuşatmak, doldurmak, kabarmak ve bütünüyle kaplamak; nitekim طمم taşmak ve bütünüyle örtmek, طمس silip kaplamak, طمأن sükunete kavuşturacak derecede içini doldurmak anlamındadır | ع | Kuşatıcı ve doldurucu içsel enerjinin dış dünyaya, bir gayeye veya nesneye derin bir iştiyak ve gözlem ile yönelmesini sağlayarak arzu ve beklenti hareketini oluşturur |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ط | sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Arzunun içte toplanması, bir hedefe odaklanarak onu çevreleme eğilimi |
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Duygunun kabarması, içsel akış, taşma ve talebin canlılığı |
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Dışarıdaki hedefe göz dikme, kaynağı görme ve oraya doğru yönelme |
| طمع | İçte toplanıp kabaran arzu ve beklentinin (ط ve م), dışarıda görülen bir lütuf veya hedefe göz dikerek (ع) ona doğru uzanması ve elde etme isteğiyle harekete geçmesi |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yağmurun az bir miktar çiseleyerek arkasının bolca geleceğini sezdirmesi durumu تَطْمِيعُ القَطْر ibaresiyle ifade edilir. Ayrıca askere vaktinde dağıtılan ve onların gözlediği tayın ve maaşa أَطْمَاعُ الجُنْد denir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İbnü'l-A'râbî'nin aktardığı beyitte sevgilinin sözü, susamış canların şiddetle beklediği ilk yağmur damlasına benzetilir: كَأَنَّ حَدِيثَهَا تَطْمِيعُ قَطْرٍ / يُجَادُ بِهِ لِأَصْدَاءٍ شِحَاحِ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Ömer'in hikmetli sözünde ümit ile yeis karşıtlığı şöyle kurulur: تَعَلَّمَنَّ أَنَّ الطَّمَعَ فَقْرٌ وَأَنَّ اليَأْسَ غِنًى; ayrıca Ebû Züeyb el-Hüzelî beytinde günahların bağışlanması ümidiyle Kâbe'yi tavaf ettiğini belirtir: أَمَا وَالَّذِي مَسَّحْتُ أَرْكَانَ بَيْتِهِ / طَمَاعِيَةً أَنْ يَغْفِرَ الذَّنْبَ غَافِرُ |
المصدر Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Maqāyīs al-Lugha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça طمع kökü, merkezi Sami dillerinde bir şeye kuvvetle meyledip onu arzulama, bir ihsanı umma ve bir şeye göz dikme çekirdeğini temsil eder. Kökün temelinde bir şeyin gerçekleşme ihtimaline karşı duyulan yüksek duyarlılık ve iştah yatar. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede bu kök doğrudan fonetik olarak aynı ses dizilişiyle yaygın bir fiil olarak bulunmasa da, arzu, tat alma ve iştah duyma alanı kardeş permütasyon olan طعم kökü üzerinden Sami ailesinin bütününde (İbranice ta'am, Süryanice t'em) güçlü bir ortak miras sergiler. Arapçada طمع, fiziksel tat ve gıda arayışının (طعم) psikolojik ve iradi bir beklentiye, kalbi bir iştiyaka ve rahmet arayışına dönüştüğü özgün bir semantik katmanlaşma gösterir. Kökün Arapçadaki gelişimi, hem pozitif yönde lütuf beklentisi (ümit) hem de negatif yönde haddi aşan iştah (açgözlülük) uçlarını barındıran zengin bir anlam yelpazesine kavuşmuştur.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab, David Cohen.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | طمع kökünün yağmurun ilk damlası ve askerin erzak payı anlamları | Fiziksel bir işaretin ardından daha büyüğünü bekleme algısından kalpteki güçlü ümide geçilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | طعم ile kökdeş ve permütasyonel semantik paralellik | İştah, tat alma ve bir nesneye yönelme algısı Sami genelinde fizikselken, Arapçada kalbi yöneliş ayrışmıştır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış kollarında doğrudan doğrulanmış soydaş tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| طمع | Anlamlı | Bir şeyi şiddetle arzulama, ümit etme | Hedef köktür; kalpteki güçlü beklenti ve rahmet talebidir | Kur'an'da geçer |
| طعم | Anlamlı | Tatma, yeme, gıda alma | Fiziksel olarak bir şeyi tatmak ve beslenmektir; طمع ile iştah ve arzu ekseninde kök akrabalığı taşır | Kur'an'da geçer |
| مطع | Anlamlı | Ağzın ön kısmıyla yemek, ısırmak | Ön dişlerle hafifçe kemirerek yeme tarzıdır | Kur'an'da geçmez |
| معط | Anlamlı | Kıl veya tüyün dökülmesi, çekip koparma | Vücuttaki kılın çekilerek dökülmesi, derinin soyulmasıdır | Kur'an'da geçmez |
| عطم | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| عمط | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| طمع | Merkez | Güçlü arzu ve beklenti | Hak edilmemiş dahi olsa vadedilene veya imkân dahilindekine karşı duyulan iştahlı ve dinamik ümit | Korku ile dengelenen, tembellik içermeyen aktif yöneliş |
| رجو | Komşu | Ümit ve beklenti | Bir gerekçeye, sebebe veya vadedilmiş bir karşılığa dayanan daha sakin ve genel ümit hali | طمع köküne göre daha nötrdür; طمع daha yoğun bir iştah ve çekim barındırır |
| أمل | Komşu | Uzun vadeli emel ve beklenti | Zaman içine yayılan, zihinsel kurgu ve uzak geleceğe dair tasarı içeren arzu | طمع anlık ve diri bir yönelişken أمل zamana yayılmış beklentidir |
| حرص | Komşu | Hırs ve aşırı düşkünlük | Elde tutma ve kaçırmama yönündeki bencil, tüketici ve çoğu zaman ifrata kaçan tutku | طمع lütuf kapısına yönelmeyi de kapsarken حرص daha çok dünyevi hırsı niteler |
| يئس | Zıt | Ümidin bütünüyle kesilmesi | Bir şeyin gerçekleşme ihtimaline karşı kalbin kapılarını tamamen kapatması hali | طمع kökünün tam zıddıdır; beklentinin ve canlı yönelişin sıfırlanmasıdır |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | طمع | Kalpteki güçlü arzu ve ümit | Hem olumlu ilahi lütuf beklentisini hem de olumsuz iştahı içerir | Kesin |
| Latince | Appetitus, Sperare | İştah, şiddetle arzulama, umut etme | Appetitus bedensel ve ruhsal arzuyu karşılarken, sperare ümit yönünü verir | Güçlü |
| İngilizce | Covet, Yearn, Eagerly hope | İhtirasla isteme, şiddetle umma | Hope pasif kalır; kökün dinamizmini yearning veya eager hope daha iyi yansıtır | Güçlü |
| Almanca | Begehren, Hoffen | Arzulamak, şiddetle ümit etmek | Begehren tutku ve meyli, hoffen ise dini metinlerdeki rahmet beklentisini karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Convoiter, Espérer ardemment | Tamah etmek, hararetle ümit etmek | Convoitise olumsuz yönü, espérance ise olumlu manevi yönü karşılar | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ | Gayrimeşru arzu ve fitne beklentisi | Kalbinde nifak veya ahlaki zaaf bulunan kimsenin kadının sesinden veya tavrından cesaret alarak harama meyl etmesi (Ahzâb 33:32) |
| خَوْفًا وَطَمَعًا | Korku ile dengelenmiş manevi ümit | İbadet ve duada kibrin ve gevşekliğin engellenmesi, Allah'ın azabından korkarken rahmetine canlı bir iştiyakla yönelme hali (A'râf 7:56, Ra'd 13:12, Rûm 30:24, Secde 32:16) |
| أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ | Bir topluluğun hidayetine duyulan kuvvetli beklenti | Müminlerin, inkârda direnen ve hakikati tahrif eden kimselerin imana geleceğine dair besledikleri ümit (Bakara 2:75) |
| وَنَطْمَعُ / إِنَّا نَطْمَعُ | Bağışlanma ve salihler arasına katılma arzusu | Müminlerin ve tevbe edenlerin ilahi mağfirete ve cennete nail olma yönündeki samimi talepleri (Mâide 5:84, Şuarâ 26:51) |
| أَيَطْمَعُ كُلُّ امْرِئٍ / ثُمَّ يَطْمَعُ أَنْ أَزِيدَ | İnkârcının haksız ve temelsiz beklentisi | Amelsiz, inkârcı ve kibirli insanın hak etmediği halde cennete girmeyi veya dünyalık nimetlerin artmasını umması (Meâric 70:38, Müddessir 74:15) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Havf ve recâ dengesi | Kulun ameline güvenerek cenneti hak ettiği zannına kapılmaması; kurtuluşun ancak ilahi lütfa yönelik bir طمع ve recâ ile mümkün olması | İstihkak davası gütmeksizin rahmete yönelen kalbi iştiyak |
| Fıkıh | Nikâh ve muaşeret adabı | Ahzâb 33:32 bağlamında sedd-i zerâi' ilkesi gereği fitneye yol açacak yumuşak ve cilveli hitabın yasaklanması | Suistimale açık gayrimeşru beklentinin engellenmesi |
| Tefsir | A'râf ehline dair açıklamalar | A'râf 7:46 ayetinde henüz cennete girmemiş fakat oraya girmeyi kuvvetle uman müminlerin psikolojik durumu | Kesin hüküm verilmeden önceki diri beklenti hali |
| Hadis | Ahlak ve tezkiye rivayetleri | Hz. Peygamber'in tamahkârlıktan Allah'a sığınması ve müstağni olmayı övmesi | Kula el açma zilletine düşüren dünyevi hırsın yerilmesi |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kulluk bilinci | Rahmet beklentisi | İbadeti canlı tutma | Kulun ameline mağrur olmadan, her an Allah'ın fazlına muhtaç olduğunu bilerek lütuf talep etmesi | Kesin |
| İlmi | Hakikati arama | Keşif iştiyakı | Araştırma motivasyonu | Bilinenle yetinmeyip bilinmeyene, yeni vahamet ve hikmetlere doğru zihnin canlı bir iştah duyması | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve liyakat | İltimas beklentisi | Bozucu etkiyi engelleme | Hak edilmemiş imtiyaz ve makam elde etme arzusunun kamu düzenini yozlaştırmasını önleme | Güçlü |
| İktisadi | Emek ve servet | Rantiyecilik / Hırs | Doyumsuzluğu sınırlama | Üretimsiz ve haksız kazanca göz dikme güdüsünün meşru ticaret ve infak ilkeleriyle frenlenmesi | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel gradyanı ve çekim kuvveti | Bir parçacığın yüksek potansiyelli bir alana doğru ivmelenmesi; sistemin doymamışlık durumunda dış kaynaktan enerji çekme eğilimi göstermesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Beklenti teorisi (Vroom) ve motivasyon | Bireyin bir eyleme girişirken o eylemin arzulanan bir ödülle sonuçlanacağına dair duyduğu öznel olasılık ve değere yönelmesi | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | طمع kavramını sadece olumsuz ahlaki bir kusur olan "tamahkârlık, açgözlülük ve doyumsuzluk" manasına hapsetmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, hem kınanan temelsiz hırslar için hem de peygamberlerin ve müminlerin Allah'ın rahmet ve affına yönelen en saf, en diri ümit hali için kullanılır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerde müminler için zikredilen manevi dinamizmin (خَوْفًا وَطَمَعًا) bir zaaf veya bencilce bir ihtiras sanılması; böylece kulluktaki recâ ve arzu boyutunun zedelenmesi |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın hem en yüce manevi yönelişini (rahmet talebi) hem de en sefil ahlaki zaafını (harama ve haksız kazanca göz dikme) aynı kalbi çekim ekseninde tarif ettiği için insanın iç dinamiklerini kavramada anahtar bir köktür. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Müminlerin dua ve ibadet hallerini tasvir eden ayetlerde (A'râf 7:56, Secde 32:16), tevhid ehlinin affedilme ümidinde (Şuarâ 26:51, Mâide 5:84) ve nifak ehlinin ahlaki zaaflarını niteleyen uyarılarda (Ahzâb 33:32). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ümidi edilgen ve tembelce bir bekleyişten (أمل) ayırır; ibadetin bir ticaret veya hak ediş davası değil, ilahi lütfa muhtaç bir iştiyak olduğunu gösterir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamYağmurun ilk damlasını gösterip arkasının geleceğini sezdirmesi veya askerin payına düşen tayına göz dikmesi gibi, bir hedefe yönelen iştahlı ve uyanık beklenti hali.
- Soyut anlamBir varlığın, kendi sınırlarının ötesinde gördüğü bir kemale, rahmete veya kazanca doğru kalben ve iraden şiddetli bir çekim duyarak yönelmesi.
- Sistematik karşılıkKulun ibadet ve amellerini kendi kendine yeterli görmeyip, ilahi rahmeti aktif bir arzu ve korku dengesiyle talep etmesini sağlayan içsel motivasyon motoru.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde harfi kökün temsil ettiği dinamik beklenti ve çekim şiddetini (طمع) simgeler. hedeflenen lütuf veya nesnenin algılanan değerini, onun elde edilme imkânına dair uyanan ihtimal ve işareti (yağmurun ilk çiselemesi gibi beliren emareyi) gösterir. amele veya nefse duyulan güveni ve hak iddia etme yanılgısını temsil eder; paydada yer aldığından nefsi iddia azaldıkça saf ümit () yükselir, sıfıra bölünmeyi önlemek için pozitif sabiti eklenmiştir. ise yönelişin mahiyetini belirleyen vektörel çarpan olup, değerine göre süreci meşru bir rahmet talebine veya kınanmış bir açgözlülüğe dönüştürür. Zamansal türev (), bu beklentinin pasif ve zamana yayılmış bir hülya değil, anlık ve diri bir içsel hareket olduğunu ifade eder.