حصل
ح - ص - ل
جذر- الورود: ١
- الآيات: ١
- الصيغ: ١
- المعاجم: ١٣
Hasal : Buğday başağından ayrılmış buğday yığını demektir. Hasl elde etmek manasına gelir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Hasal : Buğday başağından ayrılmış buğday yığını demektir. Hasl elde etmek manasına gelir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬٢١٥باب الحاء والصاد واللام معهما
ح ص ل، ص ل ح، ل ح ص، ص ح ل مستعملات
حصل:
حَصَلَ يحصُل حُصُولاً: أي بَقِيَ وثَبَتَ وذَهَبَ ما سِواهُ من حِسابٍ أو عَمَلٍ ونحوه فهو حاصل. والتحصيلُ: تَمييز ما يحصُل. والأسمُ: الحَصليةُ، قال لبيد:
وكلُّ امرئٍ يَوماً سيَعلَم سَعْـيَه إذا حُصِّلَتْ عند الإِله الحصائل
ويُرَوى: إذا كُشِّفَت عند الإِله. وحَوْصَلةُ الطائر: معرُوف. والحَوْصلةُ: طَيْرٌ أعظَمُ من طَيْر
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٤٤٦حَصَّلْتُ الشيء تَحْصيلاً. وحاصِلُ الشيء ومَحْصوله: بقيَّته. والحصائِلُ: البقايا، الواحدة حَصيلةٌ. والمُحَصِّلَةُ: المرأةُ التي تُحَصِّلُ تراب المعدِن. وتَحْصيلُ الكلام: ردُّه إلى محصوله. والحصيلُ: نبتٌ. وقد حصِلَ الفرسُ حَصَلاً، إذا اشتكى بطنَه من أكل تُراب النبت.
والحَصَلُ أيضاً: البلحُ قبل أن يشتدّ وتظهر ثَفاريقُه، الواحدة حَصَلَةٌ. وقد أحْصَل النخلُ. والحُصالَةُ بالضم: ما يَبقى في الأنْدَرِ
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٣٬٩٨٦ح ص ل
حصل ، لحص ، صلح ، صحل : مستعملة .
حصل : قال الليث : تقول : حَصَلَ الشيءُ يحصلُ حُصولاً ، قال : والحاصِل من كل شيءٍ : ما بقي وثبَتَ وذهب ما سواه يكون من الحساب والأعمال ونحوِها . والتحصيل : تمييز ما يَحصُل ، والاسم الحَصِيلَةُ . وقال لبيد : وكل امرىءٍ يَوْماً سَيُعْلم سَعْيُه إذا حُصِّلت عند الإله الحصائِلُ وقال الفرّاء في قوله تعالى : ( ? لْقُبُورِ وَحُصِّلَ مَا فِى ? لصُّدُورِ ) (
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٧٬٩٩٨(باب الحاء والصاد وما يثلثهما)
(حصف) الحاء والصاد والفاء أصلٌ واحد، وهو تشدُّدٌ يكون في الشيءِ وصلابةٌ وقوَّة. فيقال لرَكانة العقْل حصافة، وللعَدْوِ الشديد إحصاف. يقال فرسٌ مِحْصَفٌ وناقة مِحْصافٌ. ويقال كتيبة محصوفةٌ، إذا تَجمَّع أصحابُها وقلّ الخَلَل فيهم. قال الأعشى:
تأوِي طوائِفُها إلى مَحْصُوفة *** مكروهةٍ يخشى الكماةُ نِزالَها([1]) ويقال "مخصوفة"، وهذا له قياسٌ آخر وقد ذكر في بابه. ويقال
(باب الحاء والصاد وما يثلثهما) (حصف) الحاء والصاد والفاء أصلٌ واحد، وهو تشدُّدٌ يكون في الشيءِ وصلابةٌ وقوَّة. فيقال لرَكانة العقْل حصافة، وللعَدْوِ الشديد إحصاف. يقال فرسٌ مِحْصَفٌ وناقة مِحْصافٌ. ويقال كتيبة محصوفةٌ، إذا تَجمَّع أصحابُها وقلّ الخَلَل فيهم. قال الأعشى: تأوِي طوائِفُها إلى مَحْصُوفة *** مكروهةٍ يخشى الكماةُ نِزالَها([1]) ويقال "مخصوفة"، وهذا له قياسٌ آخر وقد ذكر في بابه. ويقال استحصَفَ على بني فلانٍ الزّمانُ، إذا اشتدّ. وفرْجٌ مستحصِفٌ. وقال: وإذا طعنتَ طعنتَ في مستَحْصِفٍ *** رابي المَجَسَّةِ بالعبير مُقَرْمَدِ([2]) والحَصَف: بَثْر صِغارٌ يَستحصِف لها الجِلْد. (حصل) الحاء والصاد واللام أصلٌ واحد منقاس، وهو جمع الشيء، ولذلك سمِّيت حَوصلةُ *الطائر؛ لأنّه يجمع فيها. ويقال حصَّلت الشيءَ تحصيلا. وزعم ناسٌ من أهل اللغة أنّ أصل التحصيل استخراجُ الذهب أو الفضّة من الحجر أو من تراب المَعدِن؛ ويقال لفاعله المحصِّل. قال: ألا رجلٌ جزاهُ الله خيراً *** يدلُّ على محصِّلة تُبِيتُ([3]) فإن كان كذا فهو القياسُ، والباب كلُّه محمول عليه. والحَصَل: البلح قبل أن يشتدّ ويظهر ثَفارِيقُه، الواحدةُ حَصَلة. قال: * ينحَتُّ منهُنّ السَّدَى والحَصْلُ([4]) * السّدَى: البَلَح الذاوي، الواحدة سَداة. وهذا أيضاً من الباب، أعني الحصَل، لأنه حُصِّل من النخلة. ومما شذّ عن الباب وما أدري ممّ اشتقاقه، قولهم: حَصِلَ الفرسُ، إذا اشتكى بَطْنَهُ عن أكل التُّراب.([5]) (حصم) الحاء والصاد والميم أصلٌ قليل الكَلِم، إلاّ أنه تكسُّر في الشيء، يقال: انحصم العود، إذا انكسر. قال ابن مُقْبل: وبيَاضاً أحدثَتْه لِمَّتِي *** مثلَ عيدانِ الحَصاد المنحَصِمْ([6]) ومما اشتقّ منه حُصام([7]) الدّابة، وهو رُدَامه. والقياس قريب. (حصن) الحاء والصاد والنون أصلٌ واحد منقاس، وهو الحفظ والحِياطة والحِرز. فالحِصن معروف، والجمع حصون. والحاصِن والحَصَان: المرأة المتعفِّفة الحاصنةُ فرْجَها. قال: فَمَا ولَدتْنِي حاصِنٌ رَبَعِيّةٌ *** لئن أنا مالأْتُ الهوى لاتِّباعِها([8]) وقال حسّان في الحَصان: حَصَانٌ رَزَانٌ ما تُزَنُّ برِيبَةٍ *** وتُصبح غَرْثَى من لحوم الغَوافِل([9]) والفعل من هذا حَصُن. قال أحمد بن يحيى ثعلب: كلّ امرأةٍ عفيفة فهي مُحْصَنة ومُحْصِنة، وكل امرأة متزوِّجةٍ فهي محصَنة لا غير. قال: ويقال لكلِّ ممنوعٍ مُحْصَن، وذكر ناسٌ أنّ القُفْل يسمَّى مُحْصَناً. ويقال أحْصَنَ الرّجُل فهو مُحْصَنٌ. وهذا أحدُ ما جاء على أفعل فهو مُفْعَل. (حصو/ي) الحاء والصاد والحرف المعتل ثلاثة أصول: الأول المنع، والثاني العَدُّ والإطاقة، والثالث شيءٌ من أجزاء الأرض. فالأوَّل الحصو. قال الشيبانيّ: هو المنع؛ يقال حصوته أي منعته. قال: ألا تخافُ الله إذْ حَصَوْتني *** حقِّي بلا ذنبٍ وإذْ عَنَّنْتَني([10]) والأصل الثاني: أحصيت الشيءَ، إذا عَدَدْته وأطْقته. قال الله تعالى: ﴿عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ﴾ [المزمل 20]. وقال تعالى: ﴿أَحْصَاهُ اللهُ وَنَسُوهُ﴾ [المجادلة 6]. والأصل الثالث: الحصى، وهو معروف. يقال أرضٌ مَحْصاةٌ، إذا كانت ذاتَ حصَى. وقد قيل حَصِيتْ تَحْصَى. ومما اشتقّ منه الحصاة؛ يقال ما له حصاةٌ، أي ما له عقل. وهو من هذا؛ لأن في الحصى قوةً وشدّة. والحصاة: العقل، لأنّ به تماسُكَ الرّجل وقوّة نفسه. قال: وإنّ لسانَ المرءِ مالم تكن له *** حَصاةٌ على عَوْراته لدَلِيلُ([11]) ويقال لكلِّ قطعةٍ من المسك حَصَاة؛ فهذا تشبيهٌ لا قياس. وإذا هُمِز فأصْله تجمُّع الشيء؛ يقال أحصأتُ الرّجلَ، إذا أروَيته من الماء، وحَصِئَ هو. ويقال حَصأ الصبيُّ من اللبن، إذا ارتضَعَ حتى تمتلئَ مَعِدته، وكذلك الجَدْي. (حصب) الحاء والصاد والباء أصلٌ واحد، وهو جنسٌ من أجزاء الأرض، ثم يشتقّ منه، وهو الحصباء، وذلك جنسٌ من الحَصَى. ويقال حَصَبْتُ الرّجلَ بالحَصبَاء. وريحٌ حاصب، إذا أتَتْ بالغُبار. فأمّا الحَصْبَةُ فَبثْرةٌ تخرج بالجَسدِ، وهو مشبَّه بالحَصْباء. فأمَّا المُحَصَّب بمِنىً فهو موضع الجِمار. قال ذو الرمة: أرى ناقتي عند المحصَّب شاقَها *** رَواحُ اليَمانِي والهديلُ المُرجَّعُ([12]) يريد نفر اليمانينَ حين ينْصرفون. والهديل هاهنا: أصوات الحمام. أراد أنّها ذَكَرت الطير في أهلها فحنّت إليها. ومن الباب الإحصاب: أن يُثِير الإنسانُ الحصَى في عَدْوِه. ويقال أرض مَحْصَبَةٌ، ذاتُ حَصْباء. فأمّا قولُهم حَصَّب القوم عن صاحبهم *يُحَصِّبون، فذلك تَوَلِّيهِمْ عنه مسرِعين كالحاصب، وهي الريح الشديدة. فهذا محمولٌ على الباب. ويقال إنّ الحصِبَ من الألبان الذي لا يُخرِج زُبدَه، فذلك من الباب أيضاً؛ لأنه كأنه من بَرْده يشتدّ حتى يصير كالحصباء فلا يُخرج زُبْداً([13]). (حصد) الحاء والصاد والدال أصلان: [أحدهما] قطْع الشيء، والآخر إحكامه. وهما متفاوتان. فالأول حصدتُ الزّرعَ وغيرَه حَصْدا. وهذا زمَنُ الحَصاد والحِصاد. وفي الحديث: "وهَلْ يكُبُّ الناسَ على مَناخِرِهم في النار إلا حصائدُ ألسنتهم". فإن الحصائد جمع حَصِيدة، وهو كلُّ شيءٍ قيل في الناس باللِّسان وقُطِع به عليهم. ويقال حَصَدْتُ واحتصَدْت، والرجل محتصِد. قال: إنما نحنُ مِثلُ خامةِ زَرْعٍ *** فمتى يَأْنِ يَأْتِ محتصِدُهْ([14]) والأصل الآخر قولهم حَبْلٌ مُحْصَدٌ، أي مُمَرٌّ مفتول. ومن الباب شجرةٌ حَصْداء، أي كثيرة الورق؛ ودِرْع حصداء: مُحْكَمة؛ واستحصدَ القومُ، إذا اجتَمَعوا. (حصر) الحاء والصاد والراء أصلٌ واحد، وهو الجمع والحَبْس والمنع. قال أبو عمرو: الحَصِير الجَنْبُ. قال الأصمعيّ: الحصير ما بين العِرْق الذي يظهر في جنب البعير والفَرَس معترضاً، فما فوقه إلى منقطع الجنب فهو الحصير. وأيَّ ذلك [كان] فهو من الذي ذكرناه من الجَمْع، لأنّه مجمع الأضلاع. والحَِصر: العَيُّ، كأنَّ الكلام حُبِس عنه ومُنِع منه. والحَصَر: ضِيقُ الصَّدْر. ومن الباب([15]) الحُصْر، وهو اعتقال البَطْن؛ يقال منه حُصِر وأُحْصِر. والناقة الحَصُور، وهي الضيِّقة الإحليل؛ والقياس واحد. فأمَّا الإحصار فأن يُحْصَرَ الحاجُّ عن البيت بمرضٍ([16]) أو نحوه. وناسٌ يقولون: حَصَره المرض وأحصره العدُوّ. وروى أبو عبيدٍ عن أبي عمرو: حَصَرَني الشيء وأحصرني، إذا حبَسني، وذكر قول ابنِ ميّادة: وما هَجْرُ ليلَى أن تكون تباعدَتْ *** عَليكَ ولا أَنْ أَحْصَرتْكَ شُغُولُ([17]) والكلام في حَصَره وأحصره، مشتبهٌ عندي غايةَ الاشتباه؛ لأنّ ناساً يجمعون بينهما وآخرون يَفْرِقون، وليس فَرْقُ مَنْ فَرَقَ بينَ ذلك ولا جَمْعُ مَن جمعَ ناقضاً القياسَ الذي ذكرناه، بل الأمرُ كلُّه دالٌّ على الحبْس. ومن الباب الحَصُور الذي لا يأتي النِّساء؛ فقال قوم: هو فَعول بمعنى مفعول، كأنّه حَصِر أي حُبِس. وقال آخرون: هو الذي يأبَى النساء([18]) كأنّه أحجَمَ هو عنهنَّ، كما يقال رجل حَصُورٌ، إذا حَبَس رِفدَه ولم يُخْرِجْ ما يخرجه النّدامَى. قال الأخطل: وشاربٍ مُرْبِحٍ بالكأسِ نادَمَني *** لا بالحَصُور ولا فيها بِسَوَّارِ([19]) ومن الباب الحَصِر بالسِّرّ، وهو الكتوم له. قال جرير: ولقد تَسقَّطَنِي الوُشاةُ فصادَفُوا *** حَصِراً بِسرِّكِ يا أمَيْمَ ضَنِينا([20]) والحصير في قولـه عز وجل: ﴿وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ للكافِرِينَ حَصِيراً﴾ [الإسراء 8]، وهو المحْبِس. والحصير في قول لبيد: * لَدَى بابِ الحَصيرِ قيامُ([21]) * هو الملك. والحصَار: وِسادةٌ تحشَى وتجعل لقادمة الرَّحْل؛ يقال احتَصَرْت البعير احتصارا([22]).
---------------------------------------------------------------------- ([1]) ديوان الأعشى 27 واللسان (حصف). وفي الديوان: "إلى مخضرة". ([2]) للنابغة الذبياني في ديوانه 32، والبيت ملفق من بيتين وهما: وإذا طعنت في مستهدف *** رابى المجسة بالعبير مقرمدوإذا نزعت نزعت من مستحصف *** نزع الحزور بالرشاء المحصد([3]) البيت لعمرو بن قعاس المرادي، كما في الخزانة (1: 459) وكتاب سيبويه (1: 359). وأنشده في اللسان (حصل) بدون نسبة. وفي "رجل" أوجه الإعراب الثلاثة. ([4]) الثفاريق: جمع ثفروق، بضم الثاء المثلثة، وهو قمع البسرة والتمرة. وفي الأصل واللسان: "تغاريقه"، تحريف. وفي المخصص (11: 121): "إذا استبان البسر ونبت أقماعه وتدحرج قيل حصل النخل، وهو الحصل". ([5]) استشهد به في اللسان والمخصص على تسكين الصاد للضرورة، وأنشده كذلك في اللسان (سدا). ([6]) البيت في اللسان (حصم). ([7]) هذا اللفظ مما لم يرد في المعاجم المتداولة. والدابة، يذكر ويؤنث. ([8]) نسب في الحماسة بشرح المرزوقي 208 إلى إياس بن قبيصة الطائي. ([9]) ديوان حسان 324 واللسان (حصن، رزن). يقوله في شأن أم المؤمنين عائشة. ([10]) لبشير الفريري، كما في اللسان (حصى). ([11]) لكعب بن سعد الغنوي، كما في اللسان (حصى). ونبه الأزهري إلى طرفة، وهو في ديوانه ص52. ([12]) ديوان ذي الرمة 345 واللسان (هدل). ([13]) لم يذكر "الحصب" في اللسان. وفي القاموس: "وككتف: اللبن لا يخرج زبده من برده". ([14]) للطرماح في ديوانه 113 واللسان (خوم). وكلمة "مثل" ساقطة من الأصل. وإثباتها مما سيأتي في (خام 237) واللسان. وفي الديوان: إنما الناس مثل نابتة الزر *** ع متى يأن يأت محتصده([15]) في الأصل: "وهو من الباب". ([16]) في الأصل: "عرض"، صوابه من المجمل. ([17]) البيت في المجمل واللسان (شغل). ([18]) في الأصل: "يأتي النساء". ([19]) ديوان الأخطل 116 واللسان (6: 2، 51). ([20]) ديوان جرير 578 واللسان (حصر)، وورد محرفا في اللسان. ([21]) البيت بتمامه كما في ديوان لبيد 29: ومقامة غلب الرقاب كأنهم *** جن لدى طرف الحصير قيام([22]) وكذلك يقال حصره وأحصره.
ـ
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٣٥٩- التحصيل: إخراج اللب من القشور، كإخراج الذهب من حجر المعدن، والبر من التبن. قال الله تعالى: ﴿وحصل ما في الصدور﴾ [العاديات/10]، أي: أظهر ما فيها وجمع، كإظهار اللب من القشر وجمعه، أو كإظهار الحاصل من الحساب، وقيل للحثالة: الحصيل، وحصل الفرس: إذا اشتكى بطنه عن أكله (في المجمل 1/237، وحصل الفراس: إذا اشتكى بطنه من أكل التراب)، وحوصلة الطير: ما يحصل فيه الغذاء.
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٬٠٦٠ح ص ل
حصـل لـه كـذا حصـولاً.
وحصـل عليـه مـن حقـي كـذا أي بقـي.
وما حصل في يدي شيء منه أي ما رجع.
وما حصلت منه على شيء.
ومضى الكرام فحصلت بعدهم على ناس لئام.
وهذا حاصل المال أي باقيه بعد الحساب وهذا محصول كلامه ومحصول مراده وفيه وجهان: أحدهما أن يكون مصدراً كالمعقول والمجلود وضع موضع الفاعل كما وضع صوم وفطر موضع صائم ومفطر.
والثاني أن يقال: حصله بمعنى حصله من قول العباس بن
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٤٬١٩٧الحاصِل من كل شيء: ما بَقِي وثَبَتَ وذَهَب ما سواه، يكون من الحِساب والأَعمال ونحوها؛ حَصَل الشيءُ يَحْصُل حُصُولاً. والتحصيل: تمييز ما يَحْصُل، والاسم الحَصِيلة؛ قال لبيد:
وكُلُّ امرئ يوماً سَيُعْلَم سعيُه،
إِذا حُصِّلت عند الإِله الحَصائِل
والحَصائل: البَقايا، الواحدة حَصِيلة. وقد حَصَّلْتُ الشيء تحصيلاً. وحاصِلُ الشيءِ ومَحْصُوله: بَقِيَّتُه. وقال الفراء في قوله تعالى: وحُصِّل ما في الصدور؛
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٢١٢* ح ص ل * * حَصَّلَ * الشيء * تَحْصِيلا * و * حاصِلُ * الشيء و * مَحْصُولُه * بقيّته و * تحصِيلُ * الكلام رده إلى محصوله و * الحَوْصَلَةُ * واحدة * حواصِلِ * الطير وقد * حَوْصَلَ * أي ملأَ حوصلته يقال حوصلي وطيري
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٢٬٧٧٣الحاصل من كل شيء: ما بقى وثبت وذهب ما سواه يكون من الحساب والأعمال ونحوهما، كما في المحكم، وفي التهذيب: ونحوه. حصل يحصل حصولا ومحصولا وهو أحد المصادر التي جاءت علي مفعول، كالمعقول والميسور والمعسور. والتحصيل: تمييز ما يحصل. وقال الراغب: التحصيل: إخراج اللب من القشور، كإخراج الذهب من حجر المعدن، والبر من التبن، قال الله تعالى: وحصل ما في الصدور أي أظهر ما فيها وجمع، كإظهار اللب من القشر وجمعه،
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٠٬٤٩٠حَصَلَ
1 حَصَلَ حصل , (Msb, K, &c.,) aor. حَصُلَ , (TA,) inf. n. حُصُولٌ (Msb, K, &c.) and مَحْصُولٌ, (K,) like مَعْقُرلٌ and مَعْسُورٌ and مَيْسُورٌ, (TA,) [It was, or became, produced, educed, extracted, taken forth, or fetched out; as gold or silver from the stone of the mine, and the kernel from the shell, and wheat from the straw: (see 2:)] it came out, it became apparent: (KL:) it was, or
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٠٤٦حَصَلَ
حَصَلَ U ( n. ac. حُصُوْل 27 ),
a. Was left over, remained; resulted.
b. Happened, took place, befell.
c. Was obtained, was realized ( profit ).
d. [ 'Ala ], Recovered ( a debt ).
حَصِلَ
حَصِلَ A ( n. ac. حَصَل 4 ),
a. Had the gravel.
حَصَّلَ
حَصَّلَ II ,
a. Obtained, acquired.
b. Summed up, recapitulated.
أَحْصَلَ
أَحْصَلَ IV ,
a. Produced, bore unripe dates.
تَحَصَّلَ
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ١٤٬٧١٩حصل
حَصَلَ - يَحْصُلُ - حَصَّلَ - يُحَصِّل ، حُصِّل - يُحَصَّلُ
حَصَلَ - يَحْصُلُ + شيء أو أمر + من شيء أو أمر: يخرج وينتج الهام والأفضل منه وينفصل ويتميز عن الباقي: تخرج وتظهر وتبين زبدته وخلاصته: تخرج الثمرة والنتيحة والجزء الأهم فتيين وتصبح مميزة وجاهزة للتعامل معها دون غيرها من بين باقي محتويات الشيء أو الأمر: بقترب من معنى لفظ "
الجذور المجاورةالمجاورة: ١ (الإجمالي: ٣)
- صدر
الآيات المشتركة: ١ · Okun ön yarısına denir
الآيات التي ورد فيها(١)
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حصل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | جمع, ميز, خلص |
| Zıt Kök | بدد |
| Çekirdek Özet 1 | Maden cevherini topraktan, daneyi kabuk ve samandan ayıklayıp geriye kalıcı ve somut özü bırakmak |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın iç dünyasında gizlenen niyet, duygu ve yönelişlerin kabuğundan soyularak nihai bir bakiye halinde açığa çıkarılması |
| Çekirdek Özet 3 | Bir sürecin, hesabın veya ameliyatın sonunda posanın atılıp asıl verimin, net sonucun ve kalıcı cevherin tespiti |
| Kritik Hata Riski | Kökü basitçe nötr bir meydana gelme veya salt toplama sayıp içteki özün kabuktan ayrıştırılması boyutunu göz ardı etmek |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حص | Sıkıştırma, kuşatma, sınırlandırarak ayırma ve katı bir kalıntı bırakma; bu kök حصد biçiminde ekinin biçilip toplanmasında, حصر biçiminde kuşatıp daraltmada, حصن biçiminde korunaklı alana kapatmada ve حصحص biçiminde gerçeğin perdesinden sıyrılıp açığa çıkmasında görülür. | ل | Ayıklanıp ayrıştırılan unsurun bir hedefe bağlanarak kalıcı bir ürün, bakiye veya hasıla niteliği kazanması ve toplanıp sabitlenmesi. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Nesneyi dış çevresinden tecrit etme, sınır çekerek koruma altına alma ve ayrıştırma hamlesini başlatır. |
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Sınırlandırılan şeyin içindeki özü yakalama, sıkıştırma ve posasından çekip çıkarma kuvvetini temsil eder. |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Açığa çıkarılan özü belirli bir yerde toplama, sabit bir hedefe ulaştırma ve nihai bir sonuç olarak bağlama hareketini tamamlar. |
| حصل | Bir bütünü çitle çevirip sınırlandırarak (ح), içerisindeki saklı unsuru sıkıştırıp çekip çıkarmak (ص) ve elde edilen kalıcı özü derleyip bir sonuca bağlamak (ل). |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Maden taşının kırılarak altın ve gümüşün taştan ve topraktan ayrıştırılması; harman yerinde buğdayın saman ve kabuktan ayıklanıp saf tane olarak toplanması; kuşun yediklerini kursağında biriktirmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd b. Rebîa divanında amellerin ilahi huzurda özlerine ayrıştırılmasını bu kökle tasvir eder: وكل امرئ يوما سيعلم سعيه / إذا حصلت عند الإله الحصائل |
| Erken Arapça kullanım | Bir hesap veya işlem sonrasında fazlalıkların düşülüp elde kalan net miktarı ifade etmek için kullanılır (حاصل الشيء); ayrıca atın otla birlikte toprak yutması sonucu toprağın midesinde tortulaşıp kalması hastalığına (حصل الفرس) denir. |
المصدر Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Dîvânu Lebîd.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça حصل kökü, merkezi Sami dillerinde ayrıştırma, kabuktan çıkarma, ürün elde etme ve tortunun çökelerek kalması semantik alanında şekillenir. İbranice ve Aramice gibi kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan aynı üçlü kök dizilimi sınırlı veya ikincil kullanımlarda görülürken, kökün taşıdığı çekirdek anlam ziraat ve madencilik terimleriyle, özellikle tahılın harmanlanması ve cevherin ayrıştırılması eylemleriyle örtüşür. İkili حص tabanı genel Sami dairesinde sertleşme, çakıl/taş gibi katı cisimlerin ayrışması ve sınırlandırma anlamlarını muhafaza eder; Arapçada son harf olan lâm ile zenginleşerek elde edilen saf neticenin, kalıntının veya hasılanın toplanması anlamında özelleşmiştir. Bu doğrultuda kök, bir sürecin yıpratıcı ve ayıklayıcı evrelerinden sonra geriye kalan en dayanıklı ve saf unsuru belirtir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر HALOT, Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حص ikili çekirdeğinden türeme | Sıkıştırma ve sınırlama tabanına bağlama ve sabitleme işlevinin eklenmesiyle özün ayrıştırılması anlamı doğmuştur. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Orta Sami ziraat/maden kelimeleri | Danenin samandan, cevherin taştan ayrılması ve dipte bakiye kalmasıyla ilişkili semantik paylaşım. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kök akrabalıkları | Toplama, ayıklama ve depolama fiilleriyle örtüşen ilksel tabanlar. | Muhtemel |
المصدر David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Lisān al-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حصل | Anlamlı | Özün ayrıştırılıp toplanması | Posadan arındırılan kalıcı neticenin meydana çıkması. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| حلص | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde kullanım dışı (mühmel) sayılmıştır. | Kur'an'da geçmez. |
| صحل | Anlamlı | Seste pürüz ve kısıklık | Ses tellerinin daralması veya zorlanmasıyla boğuk ses çıkması. | Fonetik daralma; Kur'an'da geçmez. |
| صلح | Anlamlı | Düzgün, uygun ve yararlı olma | Bozulmanın giderilip bir şeyin fıtratına ve amacına uygun hale gelmesi. | Kalb ve ortak ıslah alanı; Kur'an'da geçer. |
| لحص | Anlamlı | Darlaşma ve sıkışma | Mekânın veya durumun insanı sıkıştırıp hapsetmesi. | Sıkışma çekirdeği; Kur'an'da geçmez. |
| لصح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde kaydı bulunmayan terkip. | Kur'an'da geçmez. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حصل | Merkez | Özü çıkarma ve sabitleme | Ayıklama sürecinden sonra geriye kalan saf ve kalıcı bakiyeyi ifade eder. | Kabuk ve posadan ayrışan nihai cevherdir. |
| جمع | Komşu | Bir araya getirme | Dağınık parçaları nitelik ayrımı yapmaksızın bir yere yığmaktır. | Ayıklama ve arındırma şartı içermez. |
| ميز | Komşu | Ayırt etme ve tasnif | İyiyi kötüden, parçaları birbirinden ayırıp sınıflara koymaktır. | Ayrıştırmaya odaklanır; bakiye olarak toplamayı şart koşmaz. |
| خلص | Komşu | Saflaşma ve kurtulma | Karışımlardan büsbütün sıyrılarak katışıksız hale gelmektir. | Karışımdan kurtulma haline odaklanır. |
| بدد | Zıt | Dağıtma ve telef etme | Bir arada bulunanı parçalayarak saçmak ve yok etmektir. | Hasıl olanın toplanıp kalmasının tam zıddıdır. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حصل | Bir şeyin özünün çıkması ve sabit kalması | Kabuğun gidip cevherin açığa çıkması ve toplanması. | Kesin |
| Latince | resultare, extrahere | Sonuç olarak ortaya çıkmak, özünü çekip çıkarmak | resultare geri sıçrayan neticeyi, extrahere ise maden veya posadan özü çekmeyi karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | yield, extract, realize | Hasıla vermek, özünü çıkarmak, gerçekleşmek | yield ürün ve netice boyutunu, extract ise kabuktan ayıklama fiilini karşılar. | Güçlü |
| Almanca | erbringen, kristallisieren | Sonuç vermek, ayrışıp billurlaşmak | Sürecin sonunda katı ve net bir sonucun ortaya çıkışını verir. | Güçlü |
| Fransızca | résulter, récolter | Neticelenmek, hasat etmek | Hasadın toplanması ve bir işlemden çıkan net bakiye vurgulanır. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary; Grimm Wörterbuch; Lane's Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حُصِّلَ (Edilgen mazi fiil) | Göğüslerde gizlenen niyetlerin, sırların ve amellerin özünün kabuğundan ayıklanıp net bir bakiye halinde ortaya serilmesi | Ahirette insanın iç dünyasının bütünüyle tasnif edilip hakikatinin apaçık kılınması bağlamı; Âdiyat 100:10. |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Bilgi teorisi ve fiil teorisi | Zaten var olan veya gerçekleşmiş bir şeyin yeniden meydana getirilmeye çalışılmasının imkânsızlığı (tahsîlü’l-hâsıl). | Bir durumun kesinleşmiş, sabit bir varlık kazanması. |
| Fıkıh | Zekat, vergi ve gelir hukuku | Zekat ve vergilerin görevlilerce toplanması, maldan elde edilen net kâr ve gelirin (hasılat) tespiti. | Ayrıştırılmış net kazancın tahsil edilmesi. |
| Tefsir | Âdiyat Suresi 10. ayet | Kalplerdeki iman, nifak, niyet ve yönelişlerin dış görünüşten sıyrılarak somut bir biçimde ayrıştırılması. | Niyetlerin kabuğundan çıkarılıp amellerin özüyle tartılması. |
| Hadis | İlim ve amel neticesi | İlim öğrenme ameliyesi (tahsîlü'l-ilm) ve amellerin kalpte bıraktığı nihai izin belirlenmesi. | Çaba sonucu elde edilen kalıcı kazanım. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi yargı ve niyet muhasebesi | İhlasın nifaktan ayrışması | Hakiki dinî değerin ortaya çıkarılması | Amellerin dış kabuğu değil, kalpte biriken niyet ve nifak posasının elenip saf cevherin kalması. | Kesin |
| İlmi | Akıl yürütme ve araştırma | Çıkarım ve hülasa | Bilginin neticeye kavuşturulması | Dağınık verilerin elenerek hipotezden kesin ve kalıcı bir bilginin (tahsil) elde edilmesi. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve denetim | Hesap verebilirlik | İcraatların nihai çıktısının tespiti | Siyasi söylemlerin ve vaatlerin elenip toplumun elinde kalan somut icraat bakiye ve sonuçlarının görülmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve maliye | Hasılat ve net kâr | Giderler düşüldükten sonraki net değer | Ham maddeden veya üretim maliyetinden sonra elde kalan saf kâr, rekolte ve toplanan gelir. | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ekstraksiyon ve net bakiye (kristalizasyon) | Kimyada bir karışımın çözücüler vasıtasıyla posasından ayrılarak saf bileşenin çöktürülmesi veya matematikte sadeleştirmelerden sonra kalan net bakiye. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Niyet tahlili ve içerik analizi | Psikoloji ve sosyolojide bireyin veya toplumun dışsal savunma mekanizmaları elendiğinde dipte yatan temel dürtü ve saiklerin ortaya çıkarılması. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca Türkçedeki 'hasıl olmak' (ortaya çıkmak, meydana gelmek) veya sadece 'tahsil etmek' (para toplamak) kalıplarına indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir madenin veya danenin tabi tutulduğu tasfiye gibi, insanın bütün varlığının elenip içindeki niyet ve sırların ayrıştırılarak net bir ürün halinde meydana konması. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âdiyat Suresi 10. ayetteki eylemi sıradan bir 'içindekilerin bilinmesi' veya 'ortaya saçılması' sanmak; oysa ayet cerrahi veya kimyasal bir arındırma gibi özü kabuktan ayıran ilahi bir tasnifi anlatır. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ahiret tasavvurunda insanın sadece zahiri amelleriyle değil, bu amelleri doğuran göğüsteki saklı niyetlerin saflık derecesiyle hesaba çekileceğini en somut metaforla bildirdiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kıyamet sahnelerinin tasvir edildiği, kabirlerin deşilmesi ve kalplerin yoklanmasını konu edinen hesap ve kıyamet ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İbadet ve amellerin şekli çokluğunun yeterli olduğu zannını yıkar; hesaba konu olan asıl şeyin amelin posası değil, geriye kalan ihlas ve niyet cevheri olduğunu öğretir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamMaden cevherini topraktan, daneyi kabuğundan ayıklayıp geriye kalıcı ve toplanmış bir öz bırakma eylemi.
- Soyut anlamBir süreçten veya hesaplaşmadan sonra bütün dış unsurların elenmesiyle hakiki niyetin, mahiyetin ve sonucun billurlaşması.
- Sistematik karşılıkBir sistemdeki brüt girdilerin işlenerek net çıktıya, kalıcı hasılaya ve nihai değere dönüştürülme mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde insanın iç dünyasında taşıdığı tüm ameller, duygular ve fiiller bütününü; bu bütüne karışmış olan geçici hevesleri, gösterişi, bahaneleri ve dış kabuğu (posayı); küme farkı işlemini yani ayıklama ve tecrit sürecini; ilahi tasfiye ve açığa çıkarma operatörünü; ise kabuktan ayrıştırılmış, toplanmış ve ilahi huzurda sabit kalmış nihai hasılayı temsil eder.