حير
ح - ي - ر
جذر- الورود: ١
- الآيات: ١
- الصيغ: ١
- المعاجم: ١٠
معناه في القرآن: Şaşkın
ملاحظاتي
المعاجم(١٠)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٧٬٦٦٠باب الحاء والراء و واي معهما
ح ر و، ح ر ي، ح و ر، ح ي ر، ر ح ا، و ح ر، ر و ح، ر ي ح مستعملات
حرو:
الحَراوَةُ: نحو طَعْمِ الخَرْدَلِ وشِبْهِهِ. ويقال: لهذا الكُحل حَرَاوةٌ ومَضاضةٌ في العين.
حرى:
الحَرْيُ: النُّقصانُ بعد الزّيادة. والقمر يَحْري الأول فالأول حتّى ينقص، حَرْياً.
والحَرَى- مقصور-: موضع البيض، وهو الأُفْحُوص والأُدْحِيُّ. قال:
بيضةٌ زادَ هَيْقُها عن حَراها كلَّ طارٍ عليه أنْ
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٦٣٤حارَ يَحارُ حَيْرَةً وحَيْراً، أي تحَيَّرَ في أمره، فهو حَيْرانُ، وقوم حَُيارى. وحَيَّرْتُهُ أنا فَتَحَيَّر. وتَحَيَّرَ الماءُ: اجتمَعَ ودار. والحائِرُ: مُجتَمَع الماء، وجمعه حيرانٌ وحُورانٌ. ورجل حائِرٌ بائِرٌ، إذا لم يتَّجه لشيء. واستُحيرَ الشرابُ: أسيغ. وتَحَيَّر المكان بالماء واسْتَحارَ، إذا امتلأ. ومنه قول أبي ذؤيب:
تقضَّى شبابي واسْتَحارَ شَبابُها.
أي تردَّدَ فيها واجتمع. والمُسْتَحِيرُ:
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٥٬١٠٨(باب الحاء والياء وما يثلثهما)
(حي) الحاء والياء والحرف المعتل أصلان: أحدهما خِلاف المَوْت، والآخر الاستحياء الذي [هو] ضِدُّ الوقاحة.
فأمّا الأوّل فالحياة والحَيَوان، وهو ضِدُّ الموت والمَوَتَان. ويسمَّى المطرُ حياً لأن به حياةَ الأرض. ويقال ناقةٌ مُحْي ومُحْيِيَةٌ: لا يكادُ يموت لها ولد. وتقول: أتيتُ الأرضَ فأحييْتُها، إذا وجَدْتَها حَيَّةَ النّباتِ غَضَّة.
والأصل الآخَر: قولهم استحييت منه
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٤٥٨- يقال: حار يحار حيرة، فهو حائر وحيران، وتحير واستحار: إذا تبلد في الأمر وتردد فيه، قال تعالى: ﴿كالذي استهوته الشياطين في الأرض حيران﴾ [الأنعام/71]، والحائر: الموضع الذي يتحير به الماء، قال الشاعر:
*واستحار شبابها*
(البيت تمامه:
*ثلاثة أحوال فلما تجرمت**علينا بهون واستحار شبابها*
وهو لأبي ذؤيب الهذلي، في شرح أشعار الهذليين 1/43؛ وأساس البلاغة ص 101؛ وشطره في المجمل 1/259)
وهو أن يمتلئ حتى يرى في
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٥٩٧ح ي ر
حار الرجل في أمره فهو حائر وحيران وامرأة حيـرى وهـم وهـن حيـارى وحيرتـه فتحيـر.
ومن المجاز: حار الماء فـي المكـان وتحيّـر واستحـار إذا اجتمـع ووقـف كأنـه لا يـدري كيـف يجري.
وجفنة مستحيرة: ممتلئة.
وأتانا بمرقة مستحيرة: كثيرة الإهالة.
واستقينا مـن الحائـر والحيـران وهـو شبـه حـوض يتحيّـر فيـه مـاء المطر.
واستحار شباب المرأة إذا تم وامتلأ.
قال أبو ذؤيب: ثلاثة أحوال
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٩٬٩٢٩حار بَصَرُه يَحارُ حَيْرَةً وحَيْراً وحَيَراناً وتَحيَّر إِذا نظر إِلى الشيء فَعَشيَ بَصَرُهُ. وتَحَيَّرَ واسْتَحَارَ وحارَ: لم يهتد لسبيله. وحارَ يَحَارُ حَيْرَةً وحَيْراً أَي تَحَيَّرَ في أَمره؛ وحَيَّرْتُه أَنا فَتَحَيَّرَ. ورجل حائِرٌ بائِرٌ إِذا لم يتجه لشيء. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: الرجال ثلاثة، فرجل حائر بائر أَي متحير في أَمره لا يدري كيف يهتدي فيه. وهو حائِرٌ وحَيْرانُ: تائهٌ من قوم
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٢٢٤* ح ي ر * * حَارَ * يحار * حَيْرَةً * و * حَيْراً * بسكون الياء فيهما تحير في أمره فهو * حَيْرانُ * وقوم * حَيَارَى * و * حَيَّرَهُ فَتَحَيَّرَ * ورجل * حَائِرٌ * بائر إذا لم يتجه لشيء و * الحِيرةُ * بالكسر مدينة بقرب الكوفة
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٠٬٤٩٩حار بصره يحار حيرة وحيرا وحيرا وحيرانا، بالتحريك فيهما، قال العجاج:
حيران لا يبـرئه مـن الـحـير وحي الزبور في الكتاب المزدبر. وتحير، واستحار إذا نظر إلى الشيء فعشيى بصره. وحار واستحار: لم يهتد لسبيله. وحار يحار حيرة فهو حيران، بفتح فسكون، أي تحير في أمره. رجل حائر بائر، إذا لم يتجه لشيء. وقد جاء ذلك في حديث عمر رضي الله عنه، كما تقدم في ب-ي-ر وهو المتحير في أمره
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٩٬٥٦٥حَارَ
1 حَارَ حار , [sec. pers. حِرْتَ,] aor. يَحَارُ, (S, A, Mgh, Msb, K,) and some say يَحِيرُ, but this is a mistake, (MF,) inf. n. حَيْرَةٌ (S, A, Mgh, K) and حَيَرٌ (S, Msb, K) and حَيْرٌ and حَيَرَانٌ, (K,) He was, or became, dazzled by a thing at which he looked, (T, Msb, K,) so that he turned away his eyes from it: this is the primary signification: (T, Msb:) and so ↓ تحيّر (A, * Mgh, *
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٨٥٧حَارَ
حَارَ ( y ) A ( n. ac. حَيْر 1 , حَيْرَةِ [ 1t ] , حَيَر [ 4 ] , حَيَرَان [ 36 ] ),
a. Was confused, bewildered, dumb founded; whirled, eddied ( water ).
b. [ Fī ], Was embarrassed at, by ( affair ).
حَيَّرَ
حَيَّرَ II ,
a. Confused, embarrassed, bewildered.
b. Was developed, grown ( youth ).
c. Was amassed ( water ).
اِسْتَحْيَرَ
اِسْتَحْيَرَ X ,
a. Was confused,
الصيغ(١)
الجذور المجاورةالمجاورة: ١٩ (الإجمالي: ٣٠)
- هوي
الآيات المشتركة: ١ · Onların hevesleri
- نفع
الآيات المشتركة: ١ · Fayda eder
- ردد
الآيات المشتركة: ١ · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
- ضرر
الآيات المشتركة: ١ · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
- عقب
الآيات المشتركة: ١ · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
- شطن
الآيات المشتركة: ١ · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
- صحب
الآيات المشتركة: ١ · Sahafe sahifa üzerine yazı yazılmış veya şekil çizilmiş…
- سلم
الآيات المشتركة: ١ · “Süllem” merdiven demektir
- دون
الآيات المشتركة: ١ · Dane, inek yavrusuna denir
- دعو
الآيات المشتركة: ١ · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
- بعد
الآيات المشتركة: ١ · Baid uzak demektir
- أمر
الآيات المشتركة: ١ · Murar acı bir ağacın adıdır
الآيات التي ورد فيها(١)
… إِذْ هَدَانَا اللَّهُ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ فِي الْأَرْضِ حَيْرَانَ لَهُ أَصْحَابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى ائْتِنَا قُلْ إِنَّ …
Şaşkın
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حير |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حور, تيه, ضلل |
| Zıt Kök | هدي |
| Çekirdek Özet 1 | Suyun bir çukurda toplanıp akacak yer bulamaması ve kendi içinde dönüp durması |
| Çekirdek Özet 2 | Kılavuzsuz kalarak doğru yönü kaybetme ve çelişkili çağrılar arasında bocalama |
| Çekirdek Özet 3 | İstikamet ve hidayet rehberliği olmadığında zihinsel ve iradi hareketin tükenmesi |
| Kritik Hata Riski | Anlamı basit bir fikir kararsızlığı sanıp ontolojik yön kaybı ve kilitlenme boyutunu gözden kaçırmak |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | çit, duvar | Çevirme, sınır çekme, dışarıya akışı engelleme ve hapsetme |
| ي | el ve kol | İrade, uzanma, çabalama ve yön bulma gayreti |
| ر | insan başı | Baş, zihin, ilk yöneliş ve tefekkür merkezi |
| حير | Kapalı bir sınır içinde (çit/duvar) iradenin (el) ve zihnin (baş) açık bir çıkış bulamayarak kendi etrafında dönüp bocalama hareketi |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Suyun derin ve kapalı bir arazi çukurunda toplanıp akıntı oluşturamaması, kendi üzerine dönmesi; aşırı ışıktan veya güzellikten gözün kamaşarak net göremez hale gelmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Kays b. el-Huteym beytinde suyun birikip dönemlendiği çukur ve havuz anlamında geçer: تَخْطُو على بَرْدِيّتين غذاهُما / غَدِق بساحَةِ حَائر يَعْبوبِ |
| Erken Arapça kullanım | Ebû Züeyb el-Hüzelî şiirinde gençliğin dolup taşması anlamında kullanılır: ثلاثة أحوال فلما تجرمت / علينا بهون واستحار شبابها; ayrıca Hz. Ömer'in bir rivayetinde yönsüz kalmış kimse hakkında رَجُلٌ حَائِرٌ بَائِرٌ ibaresi yer alır |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, el-Müfredât.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dilleri ailesinde حير kökü, dairesel hareket, göz kamaşması, rengin solması veya beyazlaşması ile sınırlandırılmış alan tasvirleriyle kesişen bir semantik alana sahiptir. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanında yer alan soydaş köklerde (özellikle Aramice חור / ḥwr) beyazlaşma, solgunluk, utanma veya şaşkınlıktan ötürü yüzün sararması/kamaşması manaları öne çıkar. Arapçada ise kök, suyun bir havuzda toplanıp gidecek yön bulamaması (hâir) somut tabiat olayından hareketle, aklın ve gözün yön tayin edemeyerek aynı noktada dönüp durması, donakalması ve rotasız kalması ekseninde yetkinleşmiştir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر HALOT, Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Suyun toplanıp akışsız kalması ve gözün kamaşması | Akışkanın göllenmesinden zihnin yön tayin edemeyişine uzanan somut-soyut anlam geçişi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami dillerinde kamaşma, renk solması ve donakalma bağı | Gözün netlik yitirmesi ile yön kaybı arasındaki anlamsal ortaklık | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afroasyatik üst ailede doğrulanabilir köken ilişkisi tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Lisān al-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حير | Anlamlı | Bocalama, dairesel şaşkınlık | Suyun havuzda dönüp durması, yönsüz kalma | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| حري | Anlamlı | Uygunluk, kastetme | Bir amaca veya değere yönelip onu arama | Kur'an'da geçer |
| يحر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| يرح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| رحي | Anlamlı | Değirmen taşı, dönme | Kendi ekseni etrafında dairesel hareket yapma | Dairesel hareket bakımından hedef kökle ilintilidir; Kur'an'da geçmez |
| ريح | Anlamlı | Rüzgâr, koku, ferahlık | Havanın hareketi, esinti ve canlanma | Kur'an'da geçer |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حير | Merkez | Yön yitimi, dairesel bocalama | Çıkış yolu bulamayıp aynı sınır içinde dönüp durmak | Çelişkili yönler arasında kalarak açık bir hat tutturamama hali |
| حور | Komşu | Geri dönüş, noksanlaşma | Bir noktaya ulaştıktan sonra gerisin geriye dönmek | حور başa dönmeyi, حير ise yön tayin edemeyip bocalamayı ifade eder |
| تيه | Komşu | Çölde kaybolma, hedefsizlik | Geniş bir arazide hedefi tamamen unutup savrulmak | تيه sınırsızlıkta yok oluşu, حير ise kilitlenip çaresiz kalmayı belirtir |
| ضلل | Komşu | Yoldan sapma | Var olan doğru bir rotadan ayrılıp batıla gitmek | ضلل yanlış yolda ilerlemektir; حير hiçbir yolda yürüyememe krizidir |
| هدي | Zıt | Doğru yol gösterme, ulaştırma | Belirli ve açık bir hedefe doğrudan kılavuzluk etmek | Kararsızlığı ve yönsüzlüğü ortadan kaldıran açık istikameti kurar |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حير | Bocalama, dairesel yönsüzlük | Suyun çıkış bulamayıp dönmesi gibi zihnin kilitlenmesi | Kesin |
| Latince | Perplexus, haesitāre | Dolanık, kararsız kalma | Bocalama ve takılıp kalmayı içerir; fiziksel akışkan döngüsü imgesini tam vermez | Güçlü |
| İngilizce | Bewildered, disoriented | Yönünü şaşırmış, afallamış | Yön ve bağlam kaybını tam karşılar; göllenme çekirdeğini dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Ratlos, orientierungslos | Çaresiz, yönsüz | Rota ve akıl çaresizliğini aktarır; fiziksel havuz metaforunu taşımaz | Güçlü |
| Fransızca | Désemparé, désorienté | Yönsüz kalmış, ne yapacağını bilmez | Ruhsal çaresizlik ve rota kaybını verir; kökün su birikintisi tabanını içermez | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Robert.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حَيْرَانَ | Şeytani ayartılarla çölde yönünü şaşırmış, dostlarının doğru yol çağrısına rağmen bocalayan kimsenin hali | Tevhid çağrısına sırt çevirip şirke düşen insanın ontolojik kilitlenmesi; En'âm 6:71 |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İstidlal ve şüphe krizi | Delillerin denkliği durumunda aklın duraksaması ve hakikati kavrayamama hali | Zihni felç ve delilsizlik bocalaması |
| Fıkıh | Kıble ve yol tayini | Bilinmeyen arazide namaz kılarken yön tayininde ictihad zorunluluğu | Ameli kararsızlık ve kılavuzsuzluk |
| Tefsir | Temsili anlatım | Tevhid ile şirk arasındaki savrulmanın çöldeki şaşkın adam metaforuyla izahı | Kılavuzsuz insanın helak tehlikesi |
| Hadis | Fitne dönemleri tasviri | Fitneler zuhur ettiğinde insanların nereye yöneleceklerini bilemeyişi | Toplumsal istikamet kaybı ve girdap |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy rehberliği | İstikamet kaybı | Hedefsiz kalma | Vahyin açık kılavuzluğu reddedildiğinde insanın bâtıl fırkalar arasında kilitlenmesi | Kesin |
| İlmi | Metodoloji inşası | Çıkmaz döngü | İlerlemeyi durdurma | Aksiyomların veya ölçütlerin yitirilmesiyle teorik bilginin kısır döngüde tükenmesi | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve vizyon | Karar felci | Otorite zaafı | Çelişkili iç ve dış baskılar karşısında karar mekanizmasının bloke olması | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa güveni | Likidite durgunluğu | Dolaşım tıkanıklığı | Risk ve belirsizlik sebebiyle sermayenin yatırıma akamayıp atıl kalması | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Girdap ve limit döngüsü dinamiği | Dış tahliye hattı bulunmayan bir akışkanın kapalı yörüngede dönerek iş üretmeksizin enerjisini tüketmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Karar felci ve anomi hali | Bireyin veya grubun çelişkili uyarıcılar karşısında eylemsizliğe düşerek kendi içine kapanması | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı masum bir tefekkür hayreti, mistik bir cezbe veya sıradan bir merak duygusu gibi algılamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | حير kökü, ontolojik bir kopuşu, şeytani savrulmayı ve hidayet davetine rağmen doğrusal adım atamayan felç durumunu temsil eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayette yer alan varoluşsal tehlikeyi göz ardı ederek, şaşkınlık halini entelektüel bir yetkinlik veya tabii bir arayış aşaması sanmak |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın temel kavramı olan "hidayet" (doğrusal rota) olgusunun yokluğunda insanın içine düşeceği helak edici girdabı somutlaştırdığı için vazgeçilmezdir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İmanın açık istikameti ile şirkin kafa karışıklığını karşılaştıran temsil ayetlerinde belirleyicidir (En'âm 6:71). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Vahiyden ve nebevî rehberlikten uzaklaşmanın insanı özgürlüğe değil, iradi felce ve kendi içinde tükenen bir döngüye mahkûm edeceğini gösterir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamSuyun kapalı bir çukura hapsolarak çıkış bulamaması ve kendi üzerine dönüp durması; çöldeki yolcunun izini kaybedip rotasız kalması.
- Soyut anlamDışsal bir hidayet vektörü olmaksızın, çelişkili çekim kuvvetleri arasında kalan iradenin doğrusal ilerleme sağlayamayarak kapalı bir döngüde kilitlenmesi.
- Sistematik karşılıkNet kuvvetlerin dengelenememesi sonucu ilerleme hızının sıfırlanması ve sistemin kapalı bir yörüngede dönerek tükenmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde bireye etki eden çelişkili çağrı ve sahte yönelimleri gösterir. Bu kuvvetlerin doğrusal bir hareket oluşturamaması () ilerlemenin durduğunu ve yönün kaybolduğunu ifade eder. Formülün devamındaki kapalı eğri integrali () ise hareketin açık bir menzile akmak yerine, kapalı bir yörüngesinde kendi içine dönen bir bocalama ve girdap hali ürettiğini simgeler.