حير
ح - ي - ر
جذر- الورود: ١
- الآيات: ١
- الصيغ: ١
- المعاجم: ١٠
معناه في القرآن: Şaşkın
ملاحظاتي
المعاجم(١٠)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٧٬٦٦٠باب الحاء والراء و واي معهما
ح ر و، ح ر ي، ح و ر، ح ي ر، ر ح ا، و ح ر، ر و ح، ر ي ح مستعملات
حرو:
الحَراوَةُ: نحو طَعْمِ الخَرْدَلِ وشِبْهِهِ. ويقال: لهذا الكُحل حَرَاوةٌ ومَضاضةٌ في العين.
حرى:
الحَرْيُ: النُّقصانُ بعد الزّيادة. والقمر يَحْري الأول فالأول حتّى ينقص، حَرْياً.
والحَرَى- مقصور-: موضع البيض، وهو الأُفْحُوص والأُدْحِيُّ. قال:
بيضةٌ زادَ هَيْقُها عن حَراها كلَّ طارٍ عليه أنْ
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٦٣٤حارَ يَحارُ حَيْرَةً وحَيْراً، أي تحَيَّرَ في أمره، فهو حَيْرانُ، وقوم حَُيارى. وحَيَّرْتُهُ أنا فَتَحَيَّر. وتَحَيَّرَ الماءُ: اجتمَعَ ودار. والحائِرُ: مُجتَمَع الماء، وجمعه حيرانٌ وحُورانٌ. ورجل حائِرٌ بائِرٌ، إذا لم يتَّجه لشيء. واستُحيرَ الشرابُ: أسيغ. وتَحَيَّر المكان بالماء واسْتَحارَ، إذا امتلأ. ومنه قول أبي ذؤيب:
تقضَّى شبابي واسْتَحارَ شَبابُها.
أي تردَّدَ فيها واجتمع. والمُسْتَحِيرُ:
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٥٬١٠٨(باب الحاء والياء وما يثلثهما)
(حي) الحاء والياء والحرف المعتل أصلان: أحدهما خِلاف المَوْت، والآخر الاستحياء الذي [هو] ضِدُّ الوقاحة.
فأمّا الأوّل فالحياة والحَيَوان، وهو ضِدُّ الموت والمَوَتَان. ويسمَّى المطرُ حياً لأن به حياةَ الأرض. ويقال ناقةٌ مُحْي ومُحْيِيَةٌ: لا يكادُ يموت لها ولد. وتقول: أتيتُ الأرضَ فأحييْتُها، إذا وجَدْتَها حَيَّةَ النّباتِ غَضَّة.
والأصل الآخَر: قولهم استحييت منه
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٤٥٨- يقال: حار يحار حيرة، فهو حائر وحيران، وتحير واستحار: إذا تبلد في الأمر وتردد فيه، قال تعالى: ﴿كالذي استهوته الشياطين في الأرض حيران﴾ [الأنعام/71]، والحائر: الموضع الذي يتحير به الماء، قال الشاعر:
*واستحار شبابها*
(البيت تمامه:
*ثلاثة أحوال فلما تجرمت**علينا بهون واستحار شبابها*
وهو لأبي ذؤيب الهذلي، في شرح أشعار الهذليين 1/43؛ وأساس البلاغة ص 101؛ وشطره في المجمل 1/259)
وهو أن يمتلئ حتى يرى في
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٥٩٧ح ي ر
حار الرجل في أمره فهو حائر وحيران وامرأة حيـرى وهـم وهـن حيـارى وحيرتـه فتحيـر.
ومن المجاز: حار الماء فـي المكـان وتحيّـر واستحـار إذا اجتمـع ووقـف كأنـه لا يـدري كيـف يجري.
وجفنة مستحيرة: ممتلئة.
وأتانا بمرقة مستحيرة: كثيرة الإهالة.
واستقينا مـن الحائـر والحيـران وهـو شبـه حـوض يتحيّـر فيـه مـاء المطر.
واستحار شباب المرأة إذا تم وامتلأ.
قال أبو ذؤيب: ثلاثة أحوال
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٩٬٩٢٩حار بَصَرُه يَحارُ حَيْرَةً وحَيْراً وحَيَراناً وتَحيَّر إِذا نظر إِلى الشيء فَعَشيَ بَصَرُهُ. وتَحَيَّرَ واسْتَحَارَ وحارَ: لم يهتد لسبيله. وحارَ يَحَارُ حَيْرَةً وحَيْراً أَي تَحَيَّرَ في أَمره؛ وحَيَّرْتُه أَنا فَتَحَيَّرَ. ورجل حائِرٌ بائِرٌ إِذا لم يتجه لشيء. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: الرجال ثلاثة، فرجل حائر بائر أَي متحير في أَمره لا يدري كيف يهتدي فيه. وهو حائِرٌ وحَيْرانُ: تائهٌ من قوم
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٢٢٤* ح ي ر * * حَارَ * يحار * حَيْرَةً * و * حَيْراً * بسكون الياء فيهما تحير في أمره فهو * حَيْرانُ * وقوم * حَيَارَى * و * حَيَّرَهُ فَتَحَيَّرَ * ورجل * حَائِرٌ * بائر إذا لم يتجه لشيء و * الحِيرةُ * بالكسر مدينة بقرب الكوفة
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٠٬٤٩٩حار بصره يحار حيرة وحيرا وحيرا وحيرانا، بالتحريك فيهما، قال العجاج:
حيران لا يبـرئه مـن الـحـير وحي الزبور في الكتاب المزدبر. وتحير، واستحار إذا نظر إلى الشيء فعشيى بصره. وحار واستحار: لم يهتد لسبيله. وحار يحار حيرة فهو حيران، بفتح فسكون، أي تحير في أمره. رجل حائر بائر، إذا لم يتجه لشيء. وقد جاء ذلك في حديث عمر رضي الله عنه، كما تقدم في ب-ي-ر وهو المتحير في أمره
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٩٬٥٦٥حَارَ
1 حَارَ حار , [sec. pers. حِرْتَ,] aor. يَحَارُ, (S, A, Mgh, Msb, K,) and some say يَحِيرُ, but this is a mistake, (MF,) inf. n. حَيْرَةٌ (S, A, Mgh, K) and حَيَرٌ (S, Msb, K) and حَيْرٌ and حَيَرَانٌ, (K,) He was, or became, dazzled by a thing at which he looked, (T, Msb, K,) so that he turned away his eyes from it: this is the primary signification: (T, Msb:) and so ↓ تحيّر (A, * Mgh, *
حَارَ 1 حَارَ حار , [sec. pers. حِرْتَ,] aor. يَحَارُ, (S, A, Mgh, Msb, K,) and some say يَحِيرُ, but this is a mistake, (MF,) inf. n. حَيْرَةٌ (S, A, Mgh, K) and حَيَرٌ (S, Msb, K) and حَيْرٌ and حَيَرَانٌ, (K,) He was, or became, dazzled by a thing at which he looked, (T, Msb, K,) so that he turned away his eyes from it: this is the primary signification: (T, Msb:) and so ↓ تحيّر (A, * Mgh, * K) and ↓ استحار, (K,) and حاربَصَرُهُ (A, * TA) and بصره ↓ تحيّر. (Mgh, and S and A and K in art. قمر, &c.) ― -b2- And hence, (T, Msb,) He was, or became, confounded, or perplexed, and unable to see his right course; (T, Msb, K, * TA;) as also ↓ تحيّر (Msb, K) and ↓ استحار. (K.) And حار, (S, A,) or حار فِى أَمْرِهِ, (Msb,) i. q. فى امره ↓ تحيّر [He was, or became, confounded, &c., in his affair, or case]. (S, A.) And [حار (see its part. n. حَائِرٌ) and] ↓ تحيّر [and ↓ استحار] He erred, or lost his way. (TA.) ― -b3- Also, said of water, (A, Msb, K,) and ↓ تحيّر (S, A, K) and ↓ استحار, (A, K,) (tropical:) It became collected, (S, A, K,) and stayed, (A,) or went round, (S, K, *) or went to and fro, or fluctuated, (Msb, K,) in a place, as though it knew not which way to run. (A.) ― -b4- See also 5.
حيّرهُ 2 حيّرهُ حير حيره حيرة He, or it, caused him to become confounded, or perplexed, and unable to see his right course. (S, * Msb, KL.) ― -b2- [Accord. to Golius, as on the authority of the KL, حيّر, said of water, means (assumed tropical:) It was whirled round in an eddy: but to have this meaning, which I do not find in my copy of the KL, the verb should be حُيِّرَ.]
احار 4 احار احار أحار حار [He, or it, caused a thing to descend easily down the throat: or it transmitted food to the stomach: see 10: and see also 4 in art. حور]. (S and K voce مِشْفَرٌ, q. v.)
تحيّر 5 تحيّر أحار حير تحير : see 1, in six places. ― -b2- Also (tropical:) It (a cloud) continued without motion, pouring forth its rain, and not being driven by the wind: (IAar:) or went not in any direction: (K:) [and so ↓ استحار: see مُتَحَيِّرٌ.] ― -b3- Also (assumed tropical:) It continued; said of time; (TA;) and in like manner it is said of a man. (MF.) And بِهِ ↓ حِيرُوا [if not a mistranscription for تَحَيَّرُوا] occurs as meaning (assumed tropical:) Remain ye therein; referring to a place. (TA.) And بِمَكَانٍ ↓ استحار (assumed tropical:) He alighted and abode some days in a place. (TA.) ― -b4- تحيّر بِالمَآءَ (tropical:) It (a place, S, K, and land, TA) became full of water; as also ↓ استحار. (S, K, TA.) ― -b5- تحيّرت الجَفْنَةُ (tropical:) The bowl became full of grease and food; (K, TA;) like as a watering-trough or tank becomes full of water. (TA.) ― -b6- See also what follows.
10 اـِسْتَحْيَرَ see 1, in four places: ― -b2- and 5, in three places. ― -b3- استحار الشَّبَابُ (S, IB, A, K) and ↓ تحيّر (K) (tropical:) The sap [or vigour] of youth (مَآءُ الشَّبَابِ) flowed: (IB:) or became complete, and filled the body of a woman: (A:) or completely occupied the body: (K:) or filled it to the utmost: (TA:) or collected, and flowed to and fro, in the body of a woman. (As, S.) -A2- اسْتُحِيرَ الشَّرَابُ The beverage, or wine, was made to descend easily down the throat. (S.)
حَيْرٌ حَيْرٌ حير [An enclosure] like a حَظِيرَة: or a place of pasturage in which it is prohibited to the public to pasture their beasts. (S, K.) ― -b2- See also حَائِرٌ. -A2- حَيْرَمَا [erroneously written by Golius حَارَمَا] i. q. رُبَّمَا. (K.)
اـِنَّهُ فِى حِيرَ بِيرَ اـِنَّهُ فِى حِيرَ بِيرَ انه في حير بير and حِيرٍ بِيرٍ, like حُورٍ بُورٍ; (K;) i. e. Verily he is in a bad state, and a state of perdition: or in error. (TA.) [See also art. حور.]
حَيَرٌ حَيَرٌ حير : see what next follows.
حِيَرٌ حِيَرٌ حير (IAar, K) and ↓ حَيَرٌ (IB, K) Much property, or many cattle; and a numerous family: (K:) and أَنْعَامٌ حِيَرَاتٌ many cattle. (TA.) كَانَ حِيَرًا [app. for كان ذَا حِيَرٍ] is expl. by Th as meaning He was a possessor of much property, and of a numerous household and family. (TA.) ― -b2- حِيَرَ دَهْرٍ: see حَيْرِىَّ الدَّهْرِ.
حَارَةٌ حَارَةٌ حار حاره حارة : see art. حور.
أَصْبَحَتِ الأَرْضُ حَيْرَةً أَصْبَحَتِ الأَرْضُ حَيْرَةً ذ The land became green with plants or herbage, (K,) by reason of much collecting and continuance of water therein. (TA.)
حَارِىٌّ حَارِىٌّ حار حارى حاري حاريي Made in the town of El-Heereh: applied to a sword, and a camel's saddle. (TA.) And A kind of leathern housings, made in El-Heereh, with which camels' saddles are ornamented. (TA.) -A2- حَارِىَّ دَهْرٍ and حَارِىَّ الدَّهْرِ: see what next follows.
لَا آتِيهِ حَيْرِىَّ الدَّهْرِ لَا آتِيهِ حَيْرِىَّ الدَّهْرِ لا آتيه حيري الدهر (Ibn-'Omar, * Sh, * K) and حِيرِىَّ الدَّهْرِ (Sb, Akh, IAar, K) and حِيرِىَّ دَهْرٍ, (S,) or حِيرِى دَهْرٍ, (CK,) or حَيْرِى دَهْرٍ, (K, TA,) with the last letter quiescent, (K,) and حَيْرِىَ دَهْرٍ, or حِيرِىَ دَهْرٍ, (accord. to different copies of the K,) and دَهْرٍ ↓ حَارِىَّ (ISh, K) and الدَّهْرِ ↓ حَارِىَّ (ISh) and دَهْرٍ ↓ حِيَرَ, (IAar, K,) (tropical:) [I will not come to him, or it, or I will not do it,] while time lasts; (A, * K, * TA;) or ever: (ISh, K:) or it may mean while time returns; from حَارَ of which the aor. is يَحُورُ. (A, TA.) Also حَيْرِىَّ الدَّهْرِ, or حِيرِىَّ الدَّهْرِ, (tropical:) For an incalculable period of time. (Ibn-'Omar, Sh, IAth.)
حَيْرَانُ حَيْرَانُ حيران (T, S, A, K) and ↓ حَائِرٌ (T, A, K) and ↓ مُتَحَيِّرٌ (TA) A man in a state of confusion, or perplexity, and unable to see his right course: (K, * TA:) erring; having lost his way: (T, TA:) fem. [of the first] حَيْرَى (Lh, T) and حَيْرَآءُ: (A, K:) and pl. [of the same] حَيَارَى (S, A, K) and حُيَارَى (K) and حَيْرَى, like the fem. sing. (Lh.) You say, لَا تَفْعَلْ ذٰلِكَ أُمُّكَ حَيْرَى [Do not thou that: may thy mother become in a state of confusion, &c.]: and لَا تَفْعَلُوا ذٰلِكَ أُمَّهَاتُكُمْ حَيْرَى [Do not ye that: may your mothers become &c.]. (Lh.) And بَائِرٌ ↓ رَجُلٌ حَائِرٌ A man who does not apply himself rightly to an affair; (S, TA;) who knows not the right course to pursue in his affair; as also فِى أَمْرِهِ ↓ مُتَحَيِّرٌ. (TA. [See also the same phrase in art. حور.]) ― -b2- [رَوْضةٌ حَيْرَى is (tropical:) A meadow full of water. (TA.) ― -b3- [حَيْرَى is also applied as an epithet to the midday sun of summer: see a verse cited in the second paragraph of art. دوم.]
حَيِّرٌ حَيِّرٌ حير : see مُتَحَيِّرٌ.
حَائِرٌ حَائِرٌ ذ : see حَيْرَانُ, in two places. ― -b2- Also (tropical:) A place in which water collects (S, K, TA) and goes to and fro: (TA:) a watering-trough, or tank, to which a stream of rain-water flows: (K:) or what resembles a watering-trough, or tank, in which the rain-water collects and remains: (A:) a depressed place (K, TA) in which water collects and remains, or goes round, or goes to and fro, not passing forth from it: (TA:) or a place in the ground depressed in the middle and having elevated edges or borders, (AHn, TA,) in which is water: (TA voce يَعْبُوبٌ:) and hence, (TA,) a garden; as also ↓ حَيْرٌ; (K;) which is the form used by most persons, and by the vulgar; like as they say عَيْشةُ for عَائِشَةُ: or this form is wrong: it is disallowed by AHn, notwithstanding its being mentioned by A 'Obeyd; but he mentions it only in one place, and it is not found in every copy of his work: (ISd:) pl. حِيرَانٌ (S, A, K) and حُورَانٌ. (S, K.) Hassلn Ibn-Thلbit uses the phrase حَائِرُ البَحْرِ [in a verse which I have cited in the first paragraph of art. رب, app. as meaning (assumed tropical:) The depth of the sea; or part of the sea in which is a confluence of the water, and where it goes round, or to and fro]. (TA.) -A2- Also Grease; oily animal matter, that flows from flesh or fat. (K.)
أَحْيَرُ مِنْ ضَبٍّ أَحْيَرُ مِنْ ضَبٍّ ذ , and مِنْ وَرَلٍ, [More confounded, or perplexed, and unable to see his right course, than a dabb, and than a waral,] are two proverbs; (Meyd;) accord. to Hamzeh El-Isfahلnee, said because the dabb, [a kind of lizard, as is also the waral,] when it quits its hole, is confounded, and cannot find the right way to to it; and the like is said of the waral. (Har p. 166.)
مُتَحَيِّرٌ مُتَحَيِّرٌ متحير : see حَيْرَانُ, in two places. ― -b2- الَكَواكِبُ المُتَحَيِّرَةُ (assumed tropical:) [The erratic stars; i. e. the planets;] the stars that [at one time appear to] retrograde and [at another time to] pursue a direct [and forward] course; also called الخُنَّسُ. (S in art. خنس.) ― -b3- سَحَابٌ مُتَحَيِّرٌ (assumed tropical:) Clouds continuing without motion, pouring forth rain, and not driven by the wind: (IAar:) and ↓ مُسْتَحِيرٌ (assumed tropical:) clouds (سحاب) heavy, and moving to and fro, (S, K) not having any wind to drive them along: (S:) and ↓ حَيِّرٌ (tropical:) clouds, or clouds covering the sky, syn. غَيْمٌ, (AZ, K, TA,) rising with rain, and continuing without motion, or moving to and fro, but remaining, in the sky: (AZ, TA:) or this last signifies (tropical:) clouds (سحاب) raining, and continuing without motion, or moving to and fro, but remaining in the sky. (A, TA.) ― -b4- See also what follows, in two places.
مُسْتَحِيرٌ مُسْتَحِيرٌ مستحير A way leading across a desert, of which the place of egress is not known. (K.) ― -b2- (assumed tropical:) Anything (TA) continuing endlessly: (IAar, TA:) or hardly, or never, ending; as also ↓ مُتَحَيِّرٌ. (Sh, TA.) See also this latter word. -A2- جَفْنَةٌ مُسْتَحِيرَةٌ (tropical:) A full bowl: (A:) or (assumed tropical:) a bowl containing much grease. (K.) And ↓ مَرَقَةٌ مُتَحَيِّرِةٌ (assumed tropical:) Broth containing much grease. (TA.)
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٨٥٧حَارَ
حَارَ ( y ) A ( n. ac. حَيْر 1 , حَيْرَةِ [ 1t ] , حَيَر [ 4 ] , حَيَرَان [ 36 ] ),
a. Was confused, bewildered, dumb founded; whirled, eddied ( water ).
b. [ Fī ], Was embarrassed at, by ( affair ).
حَيَّرَ
حَيَّرَ II ,
a. Confused, embarrassed, bewildered.
b. Was developed, grown ( youth ).
c. Was amassed ( water ).
اِسْتَحْيَرَ
اِسْتَحْيَرَ X ,
a. Was confused,
الصيغ(١)
الجذور المجاورةالمجاورة: ١٩ (الإجمالي: ٣٠)
- هوي
الآيات المشتركة: ١ · Onların hevesleri
- نفع
الآيات المشتركة: ١ · Fayda eder
- ردد
الآيات المشتركة: ١ · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
- ضرر
الآيات المشتركة: ١ · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
- عقب
الآيات المشتركة: ١ · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
- شطن
الآيات المشتركة: ١ · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
- صحب
الآيات المشتركة: ١ · Sahafe sahifa üzerine yazı yazılmış veya şekil çizilmiş…
- سلم
الآيات المشتركة: ١ · “Süllem” merdiven demektir
- دون
الآيات المشتركة: ١ · Dane, inek yavrusuna denir
- دعو
الآيات المشتركة: ١ · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
- بعد
الآيات المشتركة: ١ · Baid uzak demektir
- أمر
الآيات المشتركة: ١ · Murar acı bir ağacın adıdır
الآيات التي ورد فيها(١)
… إِذْ هَدَانَا اللَّهُ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ فِي الْأَرْضِ حَيْرَانَ لَهُ أَصْحَابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى ائْتِنَا قُلْ إِنَّ …
Şaşkın
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حير |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حور, تيه, ضلل |
| Zıt Kök | هدي |
| Çekirdek Özet 1 | Suyun bir çukurda toplanıp akacak yer bulamaması ve kendi içinde dönüp durması |
| Çekirdek Özet 2 | Kılavuzsuz kalarak doğru yönü kaybetme ve çelişkili çağrılar arasında bocalama |
| Çekirdek Özet 3 | İstikamet ve hidayet rehberliği olmadığında zihinsel ve iradi hareketin tükenmesi |
| Kritik Hata Riski | Anlamı basit bir fikir kararsızlığı sanıp ontolojik yön kaybı ve kilitlenme boyutunu gözden kaçırmak |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | çit, duvar | Çevirme, sınır çekme, dışarıya akışı engelleme ve hapsetme |
| ي | el ve kol | İrade, uzanma, çabalama ve yön bulma gayreti |
| ر | insan başı | Baş, zihin, ilk yöneliş ve tefekkür merkezi |
| حير | Kapalı bir sınır içinde (çit/duvar) iradenin (el) ve zihnin (baş) açık bir çıkış bulamayarak kendi etrafında dönüp bocalama hareketi |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Suyun derin ve kapalı bir arazi çukurunda toplanıp akıntı oluşturamaması, kendi üzerine dönmesi; aşırı ışıktan veya güzellikten gözün kamaşarak net göremez hale gelmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Kays b. el-Huteym beytinde suyun birikip dönemlendiği çukur ve havuz anlamında geçer: تَخْطُو على بَرْدِيّتين غذاهُما / غَدِق بساحَةِ حَائر يَعْبوبِ |
| Erken Arapça kullanım | Ebû Züeyb el-Hüzelî şiirinde gençliğin dolup taşması anlamında kullanılır: ثلاثة أحوال فلما تجرمت / علينا بهون واستحار شبابها; ayrıca Hz. Ömer'in bir rivayetinde yönsüz kalmış kimse hakkında رَجُلٌ حَائِرٌ بَائِرٌ ibaresi yer alır |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, el-Müfredât.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dilleri ailesinde حير kökü, dairesel hareket, göz kamaşması, rengin solması veya beyazlaşması ile sınırlandırılmış alan tasvirleriyle kesişen bir semantik alana sahiptir. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanında yer alan soydaş köklerde (özellikle Aramice חור / ḥwr) beyazlaşma, solgunluk, utanma veya şaşkınlıktan ötürü yüzün sararması/kamaşması manaları öne çıkar. Arapçada ise kök, suyun bir havuzda toplanıp gidecek yön bulamaması (hâir) somut tabiat olayından hareketle, aklın ve gözün yön tayin edemeyerek aynı noktada dönüp durması, donakalması ve rotasız kalması ekseninde yetkinleşmiştir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر HALOT, Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Suyun toplanıp akışsız kalması ve gözün kamaşması | Akışkanın göllenmesinden zihnin yön tayin edemeyişine uzanan somut-soyut anlam geçişi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami dillerinde kamaşma, renk solması ve donakalma bağı | Gözün netlik yitirmesi ile yön kaybı arasındaki anlamsal ortaklık | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afroasyatik üst ailede doğrulanabilir köken ilişkisi tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Lisān al-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حير | Anlamlı | Bocalama, dairesel şaşkınlık | Suyun havuzda dönüp durması, yönsüz kalma | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| حري | Anlamlı | Uygunluk, kastetme | Bir amaca veya değere yönelip onu arama | Kur'an'da geçer |
| يحر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| يرح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| رحي | Anlamlı | Değirmen taşı, dönme | Kendi ekseni etrafında dairesel hareket yapma | Dairesel hareket bakımından hedef kökle ilintilidir; Kur'an'da geçmez |
| ريح | Anlamlı | Rüzgâr, koku, ferahlık | Havanın hareketi, esinti ve canlanma | Kur'an'da geçer |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حير | Merkez | Yön yitimi, dairesel bocalama | Çıkış yolu bulamayıp aynı sınır içinde dönüp durmak | Çelişkili yönler arasında kalarak açık bir hat tutturamama hali |
| حور | Komşu | Geri dönüş, noksanlaşma | Bir noktaya ulaştıktan sonra gerisin geriye dönmek | حور başa dönmeyi, حير ise yön tayin edemeyip bocalamayı ifade eder |
| تيه | Komşu | Çölde kaybolma, hedefsizlik | Geniş bir arazide hedefi tamamen unutup savrulmak | تيه sınırsızlıkta yok oluşu, حير ise kilitlenip çaresiz kalmayı belirtir |
| ضلل | Komşu | Yoldan sapma | Var olan doğru bir rotadan ayrılıp batıla gitmek | ضلل yanlış yolda ilerlemektir; حير hiçbir yolda yürüyememe krizidir |
| هدي | Zıt | Doğru yol gösterme, ulaştırma | Belirli ve açık bir hedefe doğrudan kılavuzluk etmek | Kararsızlığı ve yönsüzlüğü ortadan kaldıran açık istikameti kurar |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حير | Bocalama, dairesel yönsüzlük | Suyun çıkış bulamayıp dönmesi gibi zihnin kilitlenmesi | Kesin |
| Latince | Perplexus, haesitāre | Dolanık, kararsız kalma | Bocalama ve takılıp kalmayı içerir; fiziksel akışkan döngüsü imgesini tam vermez | Güçlü |
| İngilizce | Bewildered, disoriented | Yönünü şaşırmış, afallamış | Yön ve bağlam kaybını tam karşılar; göllenme çekirdeğini dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Ratlos, orientierungslos | Çaresiz, yönsüz | Rota ve akıl çaresizliğini aktarır; fiziksel havuz metaforunu taşımaz | Güçlü |
| Fransızca | Désemparé, désorienté | Yönsüz kalmış, ne yapacağını bilmez | Ruhsal çaresizlik ve rota kaybını verir; kökün su birikintisi tabanını içermez | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Robert.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حَيْرَانَ | Şeytani ayartılarla çölde yönünü şaşırmış, dostlarının doğru yol çağrısına rağmen bocalayan kimsenin hali | Tevhid çağrısına sırt çevirip şirke düşen insanın ontolojik kilitlenmesi; En'âm 6:71 |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İstidlal ve şüphe krizi | Delillerin denkliği durumunda aklın duraksaması ve hakikati kavrayamama hali | Zihni felç ve delilsizlik bocalaması |
| Fıkıh | Kıble ve yol tayini | Bilinmeyen arazide namaz kılarken yön tayininde ictihad zorunluluğu | Ameli kararsızlık ve kılavuzsuzluk |
| Tefsir | Temsili anlatım | Tevhid ile şirk arasındaki savrulmanın çöldeki şaşkın adam metaforuyla izahı | Kılavuzsuz insanın helak tehlikesi |
| Hadis | Fitne dönemleri tasviri | Fitneler zuhur ettiğinde insanların nereye yöneleceklerini bilemeyişi | Toplumsal istikamet kaybı ve girdap |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy rehberliği | İstikamet kaybı | Hedefsiz kalma | Vahyin açık kılavuzluğu reddedildiğinde insanın bâtıl fırkalar arasında kilitlenmesi | Kesin |
| İlmi | Metodoloji inşası | Çıkmaz döngü | İlerlemeyi durdurma | Aksiyomların veya ölçütlerin yitirilmesiyle teorik bilginin kısır döngüde tükenmesi | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve vizyon | Karar felci | Otorite zaafı | Çelişkili iç ve dış baskılar karşısında karar mekanizmasının bloke olması | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa güveni | Likidite durgunluğu | Dolaşım tıkanıklığı | Risk ve belirsizlik sebebiyle sermayenin yatırıma akamayıp atıl kalması | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Girdap ve limit döngüsü dinamiği | Dış tahliye hattı bulunmayan bir akışkanın kapalı yörüngede dönerek iş üretmeksizin enerjisini tüketmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Karar felci ve anomi hali | Bireyin veya grubun çelişkili uyarıcılar karşısında eylemsizliğe düşerek kendi içine kapanması | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı masum bir tefekkür hayreti, mistik bir cezbe veya sıradan bir merak duygusu gibi algılamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | حير kökü, ontolojik bir kopuşu, şeytani savrulmayı ve hidayet davetine rağmen doğrusal adım atamayan felç durumunu temsil eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayette yer alan varoluşsal tehlikeyi göz ardı ederek, şaşkınlık halini entelektüel bir yetkinlik veya tabii bir arayış aşaması sanmak |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın temel kavramı olan "hidayet" (doğrusal rota) olgusunun yokluğunda insanın içine düşeceği helak edici girdabı somutlaştırdığı için vazgeçilmezdir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İmanın açık istikameti ile şirkin kafa karışıklığını karşılaştıran temsil ayetlerinde belirleyicidir (En'âm 6:71). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Vahiyden ve nebevî rehberlikten uzaklaşmanın insanı özgürlüğe değil, iradi felce ve kendi içinde tükenen bir döngüye mahkûm edeceğini gösterir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamSuyun kapalı bir çukura hapsolarak çıkış bulamaması ve kendi üzerine dönüp durması; çöldeki yolcunun izini kaybedip rotasız kalması.
- Soyut anlamDışsal bir hidayet vektörü olmaksızın, çelişkili çekim kuvvetleri arasında kalan iradenin doğrusal ilerleme sağlayamayarak kapalı bir döngüde kilitlenmesi.
- Sistematik karşılıkNet kuvvetlerin dengelenememesi sonucu ilerleme hızının sıfırlanması ve sistemin kapalı bir yörüngede dönerek tükenmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde bireye etki eden çelişkili çağrı ve sahte yönelimleri gösterir. Bu kuvvetlerin doğrusal bir hareket oluşturamaması () ilerlemenin durduğunu ve yönün kaybolduğunu ifade eder. Formülün devamındaki kapalı eğri integrali () ise hareketin açık bir menzile akmak yerine, kapalı bir yörüngesinde kendi içine dönen bir bocalama ve girdap hali ürettiğini simgeler.