خبأ
خ - ب - أ
جذر- الورود: ١
- الآيات: ١
- الصيغ: ١
- المعاجم: ١٣
Hibe başakta eki veya buğday danesinin bulunduğu yer demektir. Tohum demektir.المزيد ›
تشمل هذه الصفحة أيضًا الكتابات: خبء
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Hibe başakta eki veya buğday danesinin bulunduğu yer demektir. Tohum demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٩٦٧باب الخاء والباء وو ا ي ء معهما
ب و خ، خ ي ب، خ ب و، خ ب أ، و ب خ مستعملات بوخ: باخَتِ النار تبُوخُ بَوْخاً وبُؤُوخاً، وأَبَخْتُها: أخمدتها.
وأَبْختْ الحرب إباخَةً، قال:
فاضْحَتْ ما يَبُوخُ لها سعيرُ
خيب: الخَيْبَةُ: حرمان الجد، خابَ يَخيبُ. وجعل الله سعي فلانٍ في خَيّابِ بن هَيَابٍ وبَيَابِ بن بَيّابٍ، في مثلٍ للعرب. ولا يقال منه: خابَ وهابَ.
والخَيّابُ: القدح الذي لا يوري، والذي لا يفوز من
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٣٤٠خَبأْت الشيء خَبْأً، ومنه: الخابية وهي الحُبُّ، إلا أنّ العرب تركَتْ همزه. والخَبءُ: ما خُبِئَ، كذلك: الخَبيئُ، على فَعيلٍ. وخَبْءُ السموات: القَطْرُ. وخَبْءُ الأرض: النباتُ. واخْتَبَأِتْ: استترت، وجارية مخبَّأَة، أي مستترة. والخُبَأَةُ: المرأة التي تطَّلِع ثم تختبئ، قال الزِّبرقان بن بدر: إنَّ أَبْغَضَ كنائني إليَّ الخُبَأَةُ الطُّلَعَة.
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٣٬٤٧٩باب الخاء والباء
خاب ، خبأ ، باخ ، وبخ : مستعملة .
بوخ : قال اللَّيثُ : بَاخَتِ النَّار تَبُوخُ بَوْخاً
وبُؤوخاً .
وأَبَاخَهَا الذي يُخْمِدُها . وأَبَخْتُ الحربَ
إِبَاخَةً .
أبو عبيد _ عن الكسائيّ _ عَدَا الرجلُ
حتَّى أَفْثَجَ وبَاخَ _ إذا أَعْيَا وانْبَهَرَ .
وقال ابنُ الأعرابيِّ : ) ( بَاخَ ) ( الرجلُ ) ( يَبُوخُ ) ( _
إذا سكَن غَضَبُهُ .
) ( وَبَاخَ ) ( الحَرُّ ) ( يَبُوخُ ) ( _ إذا فَتَر .
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٨٬١٥٠(باب الخاء والباء وما يثلثهما)
(خبت) الخاء والباء والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على خُشوع: يقال أَخْبَتَ يخبِتُ إخباتاً، إذا خشَع. وأخْبَتَ لله تعالى. قال عزّ ذكره: ﴿وَبَشِّرِ المُخْبِتِين﴾ [الحج 34]، وأصلُه من الخَبْت، وهو المفازة لا نباتَ فيها.
ومن ذلك الحديث: "ولو بِخَبْتِ الجَمِيش([1])". ألا تراه سمَّاها جَميشاً، كأنّ النَّباتَ قد جُمِشَ منها، أي حُلِق.
(خبث) الخاء والباء والثاء أصلٌ واحد
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ١٤٣المدخل: خبء- ﴿يخرج الخبء﴾ [النمل/25]، يقال ذلك لكل مدخر مستور، ومنه قيل: جارية مخبأة، والخبأة: الجارية التي تظهر مرة، وتخبأ أخرى، والخباء سمة في موضع خفي.
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٤٥٨خ ب أ
له خبيئة خبأها ليوم حاجته وله خبايا.
" لا مخبأ لعطر بعد عروس " ولفلان مخابيء ومخازن " والله يخرج الخبء " وأخرج خبء السماء خبء الأرض أي المطر النبات.
وخبأت الجارية وجارية مخبأة ونساء مخبآت ومخبآت وامرأة خبـأة تخنـس بعـد الاطلـاع.
واختبـأت مـن فلـان: استترت منه واختبأت له خبيأ إذا عميت له شيأ ثم سألته عنه وخابأتك أي حاجبتك.
قال حميد: ألا من أخو ظـن أخابـيء ظنـه بحيث
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٢٬٩٥١خَبَأَ الشيءَ يَخْبَؤُه خَبْأً: سَتَرَه، ومنه الخابِيةُ وهي الحُبُّ، أَصلها الهمزة، من خَبَأْتُ، إِلاَّ أَن العرب تركت همزه؛ قال أَبو منصور: تركت العرب الهمز في أَخْبَيْتُ وخَبَّيْتُ وفي الخابيةِ لأَنها كثرت في كلامهم، فاستثقلوا الهمز فيها. واخْتَبأَتْ: اسْتَتَرتْ.
وجارية مُخْبَأَةٌ أَي مُسْتَتِرة؛ وقال الليث: امرأَة مُخَبَّأَةُ، وهي الـمُعْصِرُ قبل ان تَتَزَوَّج، وقيل: الـمُخَبَّأَةُ من الجَواري
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٥٦* خ ب أ * * خَبَأَهُ * من باب قطعه ومنه * الخَابِيَةُ * إلا أنهم تركوا همزها و * الخَبْءُ * ما خبئ وخبء السماء القطر وخبء الأرض النبات و * اخْتَبَأَ * استتر
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٢٬٥٢٢خبأه كمنعه يخبؤه خبئا: ستره كخبأه تخبئة واختبأه قد جاء متعديا كما سيأتي، ويقال اختبأت منه أي استترت وامرأة خبأة كهمزة: لازمة بيتها، وفي الصحاح والعباب: هي التي تطلع ثم تختبئ. قال الزبرقان ابن بدر: إن أبغض كنائني إلي الخبأة الطلعة، ويروى الطلعة القبأة وهي التي تقبع رأسها أي تدخله. والخبء: ما خبئ وغاب ويكسر، سمي بالمصدر كالخبيء على فعيل والخبيئة وجمع الأخير خبايا، وفي الحديث التمسوا الرزق في خبايا
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٤٬٨٢٠خَبَأَهُ
1 خَبَأَهُ ذ , (S, Mgh, Msb, K,) aor. خَبَاَ , (Msb, K,) inf. n. خَبْءٌ, (S, Msb,) He hid, or concealed, it; (Mgh, Msb, K;) as also ↓ خبّأهُ, [but app. in an intensive sense, or applying to a number of things,] (K,) inf. n. تَخْبِئَةٌ; (TA;) and ↓ اختبأهُ. (K.) ― -b2- He kept it, preserved it, guarded it, or took care of it. and ↓ خبّأهُ he did so much; and well, or carefully. (Msb.) [He
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٦٣١المدخل: خبءخَبَأَ
خَبَأَ A ( n. ac. خَبْء 1 ),
a. Hid, concealed; stowed, stored, away.
خَبَّأَ
خَبَّأَ II ,
a. see I .
تَخَبَّأَ
تَخَبَّأَ V ,
a. Hid himself; was hidden.
اِخْتَبَأَ
اِخْتَبَأَ VIII ,
a. see I & V.
خَبْء
خَبْء [ 1 ] , خِبْء [ 2 ] , خُبْأَة [ 3t ] ,
خَبِى
xabiY^ [ 5 ],
a. Hidden, concealed.
مَخْبَأَ
مَخْبَأَ [ 17 ],
a. Hiding-place.
خَابِئَة
خَابِئَة [ 21t ] , ( pl. خَوَابِي [
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٩٬٣٢٢المدخل: خبءخبء
خَبَأَ - يَخْبَأُ - خَبْء
خَبأَ - يَخْبَأُ + الكائن + في مكان: يختبئ: ينستر ويتغطى ويختفي، فلا يبدو مكانه أو حقيقته للناظر
خَبْء: على وزن" فـَعـْل" : اسم فعل " خَبَأَ - يَخْبَأُ " : وهوأيضاً ما يكون بفعل " خَبَأَ - يَخْبَأُ ": الشيء المستور والمخفي و(المخبأ) الذي لا يظهر للناظر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الاختفاء بتحرك المتحرك نفسه
خبء خَبَأَ - يَخْبَأُ - خَبْء خَبأَ - يَخْبَأُ + الكائن + في مكان: يختبئ: ينستر ويتغطى ويختفي، فلا يبدو مكانه أو حقيقته للناظر خَبْء: على وزن" فـَعـْل" : اسم فعل " خَبَأَ - يَخْبَأُ " : وهوأيضاً ما يكون بفعل " خَبَأَ - يَخْبَأُ ": الشيء المستور والمخفي و(المخبأ) الذي لا يظهر للناظر واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الاختفاء بتحرك المتحرك نفسه داخلاً في ساتر من كنن أو سرة أو بطن أو ما شابه"، وهي: سَرَّ - يَسَرُ (سَرَّ - يَسُرُّ (اللازم))، بَطَنَ - يَبْطَنُ، كَنَّ - يَكُنُّ، خَبأَ - يَخْبَأُ، خَفِيَ - يَخْفى، وَرى- يَوْرى خبء ﴿أَلَّا يَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَيَعْلَمُ مَا تُخْفُونَ وَمَا تُعْلِنُونَ(25)﴾ النمل مختار الصحاح ● [خبأ] خ ب أ: خَبَأَهُ من باب قطعه ومنه الخَابِيَةُ إلا أنهم تركوا همزها و الخَبْءُ ما خبئ وخبء السماء القطر وخبء الأرض النبات و اخْتَبَأَ استتر معجم الفرائد القرآنية: خ ب أ "الْخَبْءَ" في قوله تعالى " أَلا يَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي يُـخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَيَعْلـَمُ مَا تُخْفُـونَ وَمَا تُعْلِنُونَ " (25) النمل . الخَبْءُ : كل مدّخر مستور . الراغب خبء - }يخرج الخبء{ [النمل/25]، يقال ذلك لكل مدخر مستور، ومنه قيل: جارية مخبأة، والخبأة: الجارية التي تظهر مرة، وتخبأ أخرى، والخباء سمة في موضع خفي. ملخص اللسان 1. خَبَأَ الشيءَ يَخْبَؤُه خَبْأً: سَتَرَه، ومنه الخابِيةُ وهي الحُبُّ، أَصلها الهمزة، من خَبَأْتُ - واخْتَبأَتْ: اسْتَتَرتْ. 2. الـمُخَبَّأَة: الجاريةُ التي في خِدْرها لَم تَتَزَوَّج بعدُ لأَنَّ صِيانتها أَبلغ مـمن قد تَزَوَّجَتْ 3. والخَبْءُ: ما خُبِئَ، سُمِّيَ بالمصدر، وكذلك الخَبِيءُ، على فَعِيل؛ وفي التنزيل: الذي يُخْرِج الخَبْءَ في السموات والأَرضِ؛ الخَبْءُ الذي في السموات هو المطَر، والخَبْءُ الذي في الأَرض هو النَّبات، قال: والصحيح، واللّه أَعلم: أَنَّ الخَبْءَ كلُّ ما غاب، فيكون المعنى يعلم الغيبَ في السموات والأَرض، 4. والخَبْءُ: ما خَبَأْتَ من ذَخيرة ليومٍ ما 5. اخْتَبَأْتُ عند اللّه خِصالاً: إنِّي لَرابِعُ الإِسلام وكذا وكذا، أَي ادَّخَرْتها وجَعَلْتُها عنده لي 6. وقد خَبِئَت النارُ وأَخْبَأَها الـمُخْبِئُ إِذا أَخْمَدَها. 7. والخِباء: من الأَبنية، والجمع كالجمع؛ قال ابن دريد: أَصله من خَبَأْت. وقد تَخَبَّأْت خِباءً، لسان العرب ● - خبأ: خَبَأَ الشيءَ يَخْبَؤُه خَبْأً: سَتَرَه، ومنه الخابِيةُ وهي الحُبُّ، أَصلها الهمزة، من خَبَأْتُ، إِلاَّ أَن العرب تركت همزه؛ قال أَبو منصور: تركت العرب الهمز في أَخْبَيْتُ وخَبَّيْتُ وفي الخابيةِ لأَنها كثرت في كلامهم، فاستثقلوا الهمز فيها. واخْتَبأَتْ: اسْتَتَرتْ. وجارية مُخْبَأَةٌ أَي مُسْتَتِرة؛ وقال الليث: امرأَة مُخَبَّأَةُ، وهي الـمُعْصِرُ قبل ان تَتَزَوَّج، وقيل: الـمُخَبَّأَةُ من الجَواري هي الـمُخَدَّرة التي لا بُروزَ لها؛ في حديث أَبي أُمامةَ: لم أَرَ كاليَوْمِ ولا جِلْدَ مُخَبَّأَةٍ. الـمُخَبَّأَة: الجاريةُ التي في خِدْرها لَم تَتَزَوَّج بعدُ لأَنَّ صِيانتها أَبلغ مـمن قد تَزَوَّجَتْ. وامرأة خُبَأَةٌ مثل هُمَزة: تلزم بيتَها وتسْتَتِرُ. والخُبَأَةُ: المرأَةُ تَطَّلِعُ ثم تَخْتَبِئُ؛ وقول الزِّبْرقان بن بدرٍ: إنّ أَبْغَض كَنائِنِي إليَّ الطُّلَعةُ الخُبَأَةُ: يعني التي تَطَّلِعُ ثم تَخْبأُ رأْسها؛ ويروى: الطُّلَعةُ القُبَعةُ؛ وهي التي تَقْبَعُ رأْسها أَي تُدْخِله، وقيل: تَخْبَؤُه؛ والعرب تقول: خُبَأَةٌ خيرٌ من يَفَعةِ سَوْءٍ، أَي بنت تلزم البيت ، تَخْبَؤُ نَفسها فيه، خير من غلام سَوْءٍ لا خير فيه. والخَبْءُ: ما خُبِئَ، سُمِّيَ بالمصدر، وكذلك الخَبِيءُ، على فَعِيل؛ وفي التنزيل: الذي يُخْرِج الخَبْءَ في السموات والأَرضِ؛ الخَبْءُ الذي في السموات هو المطَر، والخَبْءُ الذي في الأَرض هو النَّبات، قال: والصحيح، واللّه أَعلم: أَنَّ الخَبْءَ كلُّ ما غاب، فيكون المعنى يعلم الغيبَ في السموات والأَرض، كما قال تعالى: ويَعلَم ما تُخْفُون وما تُعْلِنون. وفي حديث ابن صَيَّادٍ: خَبَأْتُ لك خَبْأً؛ الخَبْءُ: كُلُّ شيء غائِبٍ مستور، يقال: خَبَأْتُ الشيءَ خَبْأً إِذا أَخفَيْته، والخَبْءُ والخَبِيءُ والخَبِيئةُ: الشيءُ الـمَخْبُؤءُ. وفي حديث عائشةَ تَصِفُ عُمَرَ: ولَفَظَت خَبِيئَها أَي ما كان مَخْبُوءاً فيها من النبات، تعني الأَرض، وفَعِيلٌ بمعنى مفعول. والخَبْءُ: ما خَبَأْتَ من ذَخيرة ليومٍ ما. قال الفرَّاء: الخَبْءُ، مهموز، هو الغَيْب غَيْبُ السموات والأَرض، والخُبْأَةُ والخَبِيئةُ، جميعاً: ما خُبِئَ. وفي الحديث: اطْلُبوا الرِّزقَ في خَبايا الأَرض، قيل معناه: الحَرْثُ وإِثارةُ الأَرضِ للزراعة، وأَصله من الخَبْء الذي قال اللّه عزَّ وجلَّ: يُخْرِجُ الخَبْءَ. وواحد الخَبايا: خَبِيئةٌ، مثل خَطِيئة وخَطايا، وأَراد بالخَبايا: الزَّرعَ لأَنه إِذا أَلقَى البذر في الأَرض، فقد خَبأَه فيها. قال عروة بن الزبير: ازْرَعْ، فان العرب كانت تتمثل بهذا البيت: تَتَبَّعْ خَبايا الأَرضِ، وادْعُ مَلِيكَها، * لَعَلَّكَ يَوْماً أَن تُجابَ وتُرْزَقا ويجوز أَن يكون ما خَبأَه اللّه في مَعادن الأَرض. وفي حديث عثمان رضي اللّه عنه، قال: اخْتَبَأْتُ عند اللّه خِصالاً: إنِّي لَرابِعُ الإِسلام وكذا وكذا، أَي ادَّخَرْتها وجَعَلْتُها عنده لي. والخِباءُ، مَدَّته همزة: وهو سِمَةٌ توضع في موضع <ص:63> خفي من الناقة النَّجِيبة، وانما هي لُذَيْعةٌ بالنار، والجمع أَخبِئَةٌ، مهموز. وقد خَبِئَت النارُ وأَخْبَأَها الـمُخْبِئُ إِذا أَخْمَدَها. والخِباء: من الأَبنية، والجمع كالجمع؛ قال ابن دريد: أَصله من خَبَأْت. وقد تَخَبَّأْت خِباءً، ولم يقل أَحد إِنَّ خِباء أَصله الهمز الا هو، بل قد صُرِّح بخلاف ذلك. والخَبِيءُ: ما عُمِّيَ من شيء ثم حُوجِيَ به. وقد اخْتَبَأَه.وخَبِيئَةُ: اسم امرأَة؛ قال ابن الأَعرابي: هي خَبِيئةُ بنت رِياح بن يَرْبوع بن ثَعْلَبَةَ. مقاييس اللغة: (خبأ) الخاء والباء والحرف المعتل والهمزة يدلُّ على سَتْرِ الشّيء. فمن ذلك خبأْت الشيء أخبَؤه خَبْأً. والخُبَأَةُ: الجارية تُخْبَأُ. ومن الباب الخِباء؛ تقول أخبَيْتُ إخباءً، وخَبَّيْتُ، وتخبَّيْت، كلُّ ذلك إذا اتخذْتَ خِباءً. القاموس المحيط: خَبأَهٌ، كَمَنَعَهُ سَتَرَهُ، كَخَبَّأَهُ واخْتَبَأَهُ. وامْرَأةٌ خُبَأَةٌ، كهُمَزَةٍ لازِمَةٌ بَيْتَها. والخَبْءُ ما خُبِئَ وغابَ، كالخَبِيءِ والخَبِيئَةِ، ومن الأرْضِ النَّباتُ، ومنَ السَّماءِ القَطْرُ، و ع بِمَدْيَنَ، وواد بالمَدِينَة، وبِهاءٍ البِنْتُ. والخِباءُ، ككتابٍ سِمَةٌ في مَوْضِعٍ خَفِيٍّ من النَّاقَةِ النَّجِيبَةِ، ج أخْبِئَةٌ، ومن الأَبْنِيَةِ م، أو هي يائِيَّةٌ. وخَبِيئَةُ بِنْتُ رِياحِ بنِ يَرْبُوعٍ، وأبو خَبِيئَةَ الكُوفيٌّ يُلَقَّبُ سُؤْرَ الأَسَدِ. والمُخْبَأَةُ، كَمُكْرَمَةٍ الجارِيَةُ المُخَدَّرَةُ لم تَتَزَوَّجْ بعدُ. وخِبْأَةُ بنُ كَنَّازٍ ولِيَ زَمَنَ عُمَرَ الأُبُلَّةَ، فقال عُمَرُ لا حاجَةَ لنا فيه، هُوَ يَخْبَأُ وأبوهُ يَكْنِزُ، وابنُ راشِدٍ، وأبو خُبَيْئَةَ، كجُهَيْنَةَ محمدُ بنُ خالِدٍ، وشُعَيْبُ بْنُ أبي خُبَيْئَةَ مُحَدِّثُونَ. وكَيْدٌ خابئٌ خائِبٌ. وخابَأْتُهُ ما كذا حاجَيْتُهُ. واخْتَبَأَ له خَبِيئاً: عَمَّ له شَيْئاً، ثم سألهُ عنه. والخَابِيَةُ: الحُبُّ، تركوا هَمْزَتَها. تاج العروس: خ ب أ خَبَأَهُ كمَنَعَه يَخْبَؤُه خَبْئاً : ستره كخَبَّأَهُ تَخْبِئَةً واخْتَبَأَهُ قد جاءَ متعدِّياً كما سيأتي ويقال اخْتبأْتُ منه أَي استترت وامرأةٌ خُبَأَةٌ كهُمَزَةٍ : لازمةٌ بيتَها وفي الصحاح والعباب : هي التي تطَّلِع ثمَّ تختبِئ . قال الزِّبرقان ابن بَدْر : إنَّ أَبغض كَنائني إليَّ الخُبَأَةُ الطُّلَعة ويروى الطُّلَعة القُبَأَة وهي التي تقبَعُ رأسها أَي تدخِله . والخَبْءُ : ما خُبِئَ وغابَ ويكسر سُمِّي بالمصدر كالخَبِيءِ على فَعيل والخَبيئَة وجمع الأَخير خَبايا وفي الحديث " الْتَمِسوا الرِّزق في خَبايا الأَرض " معناه ما يخبؤه الزُّرَّاع من البَذْرِ فيكون حثًّا على الزِّراعة أو ما خَبأه الله عز وجل في معادن الأَرض والقياس خَبائِئُ بهمزتين المنقلبة عن ياءٍ فَعيلة ولام الكلمة إِلاَّ أنَّه استثقل اجتماعهما فقلبت الأَخيرة ياءً لانكسار ما قبلها فاستثقلت والجمع ثقيلٌ وهو مع ذلك معتلٌّ فقلبت الياءُ ألفاً ثمَّ قلبت الهمزة الأولى ياءً لخفائها بين الألفين . والخَبْءُ من الأَرض : النباتُ والخَبْءُ من السماءِ : المطرُ قاله ثعلب قال الله تعالى " الَّذي يُخْرِجُ الخَبْءَ في السَّمواتِ والأَرضِ " قال الأَزهريُّ : الصحيح والله أَعلم أنَّ الخَبْءَ كلُّ ما غاب فيكون المعنى : يعلم الغيبَ في السَّموات والأَرض وقال الفرَّاء : الخَبْءُ مهموز هو الغيب . وخَبْءُ ع بمَدْيَنَ وخَبْء وادٍ بالمدينة جَنْب قُبا كذا في المَراصد . والخبأَة بهاءٍ : البِنْتُ وفي المثل خبأَةٌ خَيرٌ من يَفْعَة سَوْءٍ وسمَّى أَبو زيد سعيدُ بن أَوس الأَنصاريّ كتاباً من كتبه الخبأَة لافتتاحه إيَّاه بذكر الخبأَة بمعنى البنت واستشهاده عليها بهذا المثل . وقال الليث الخِباءُ ككِتابٍ مَدَّته سِمَةٌ تُخْبَأُ في موضعٍ خَفِيٍّ من النَّاقة النَّجيبةِ وإنَّما هي لُذَيْعَةٌ بالنَّارِ ج أَخْبِئة مهموز والخِباءُ من الأَبنية م أَي معروف والجمع كالجمع . في المصباح : الخِباء : ما يُعملُ من صوفٍ أو وبر وقَد يكون من شَعَرٍ وقد يكون على عمودينِ أَو ثلاثة وما فوق ذلك فهو بيت أَو هي يائيَّة وعليه أكثر أئمَّة اللغة وقال بعض : هي واويَّة ولكن أكثر شذوذاً من الهمزة ولم يقل إنَّ الخِباءَ أَصله الهمزة إِلاَّ ابن دُريد كذا في اللسان . وخَبيئَةُ بنتُ رِياح بن يَرْبوع بن ثعلبة قاله ابن الأعرابي وأَبو خَبيئَةَ الكوفيُّ يُلَقَّبُ سُؤْرَ الأَسد . والمُخْبَأَةُ كمكرُمة هكذا في سائر النسخ وفي بعض الأُصول الصحيحة من القاموس والعباب بالتشديد وهي المتستِّرة وقيل : هي الجارِيَةُ المُخَدَّرَةُ التي لا بُروزَ لها أَو هي التي لم تتزوَّجْ بعدُ وهي المُعْصِر قاله الليث وخَبيئَةُ بن كَنَّازٍ ككتَّان وَلِيَ زمن أمير المؤمنين عمر رضي الله عنه الأُبُلَّةَ فقال عمر : لا حاجَةَ لنا فيه أَي في ولايته هو يَخْبَأُ وأَبوه يَكْنِزُ فعزله وخَبيئة بن راشد وأَبو خَبيئة كجُهَيْنَةَ محمَّدُ بن خالدٍ وشُعَيْبُ بن أَبِي خُبَيْئَةَ محدِّثون . ويقال : كَيْدٌ خابِئٌ أَي خائِبٌ قال أَبو حيَّان هو من باب القلب . ويقال : خابَأْتُه ما كذا إذا حاجَيْتُهُ وقال ابن دريد اخْتَبَأَ له خَبيئاً إذا عنَّى له شيئاً ثمَّ سألَه عنه جاءَ بالاختباء متعدِّياً وهو صحيح ومنه حديث عثمان رضي الله عنه : قد اخْتَبَأْتُ عند اللهِ خِصالاً : إنِّي لرابعُ الإسلام . . الحديث . والخابِيَةُ : الحُبُّ وهي الجرَّة الكبيرة والجمع خَوابي تَرَكوا همزَتَها كما تركوا همزة البريَّة والذُّرِّية تخفيفاً لكثرة الاستعمال وربَّما همزت على الأَصل فإنَّهم كثيراً ما يهمزون وبالعكس كذا في المصباح
الصيغ(١)
الجذور المجاورةالمجاورة: ٨ (الإجمالي: ١٢)
- علن
الآيات المشتركة: ١ · “A’ren” mahallenin orta yeri, evler arası avlu demektir
- خفي
الآيات المشتركة: ١ · Hafy, Sık ağaçlı yerdir
- سجد
الآيات المشتركة: ١ · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
- خرج
الآيات المشتركة: ١ · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
- سمو
الآيات المشتركة: ١ · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
- أرض
الآيات المشتركة: ١ · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
- علم
الآيات المشتركة: ١ · Dağın sivri noktası demektir
- أله
الآيات المشتركة: ١ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
الآيات التي ورد فيها(١)
أَلَّا يَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَيَعْلَمُ مَا تُخْفُونَ وَمَا تُعْلِنُونَ
Gizli
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خبأ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ستر, خفي, كنن |
| Zıt Kök | ظهر |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi korunaklı, kapalı veya yer altında bir mahzende saklayıp görünmez kılmak, potansiyel olarak depolamak |
| Çekirdek Özet 2 | Göklerde ve yerde gizlenmiş, henüz açığa çıkmamış rızık, tohum, yağmur ve ontolojik imkânların Allah tarafından dışarı çıkarılması |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık düzeninde hiçbir potansiyelin kaybolmadığı, her gizli saklının ilahi irade ve kudretle vaktinde tezahür ettirileceği hakikati |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir eşyayı saklamak veya büyüsel bir gizem gibi daraltıp göklerin ve yerin saklı potansiyellerini (yağmur, tohum, maden) açığa çıkaran ilahi tasarruf bağlamından koparmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خب | Alçakta kalma, çukurda veya derinde gizlenme, dış etkilerden uzaklaşarak büzülme ve depolanma anlamı taşır. Nitekim خبت kökü alçak ve içe çekik vadiyi, خبر kökü şeyin iç yüzüne ve derindeki bilgisine inmeyi, خبز kökü hamurun sıcak fırın içinde kapanıp pişmesini, خبث kökü madenin veya nesnenin dipte tortulaşıp saklanan bozuk kısmını, خبط kökü aşağıya doğru vurup çarpmayı ifade eder. | أ | Hemze unsuru köke ani, keskin bir başlangıç ve saklanan nesnenin bağımsız bir varlık olarak belirlenmiş bir kap veya mahzen içine kilitlenip hapsedilmesi hareketini katar; böylece anlam rastgele gizlenmeden bilinçli bir depolama ve saklama haline dönüşür. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit, duvar ve perde; çevirme, ayırma ve dışarıdan soyutlama (ح imgesinden türetme olup hırıltılı sesin getirdiği örtü arkasına alma ve derinleşme yoğunlaşması) | Nesnenin etrafını dışarıdan kapatan, gözle temasını kesen koruyucu bir sınır veya kabuk oluşturur. |
| ب | Ev, çadır, hazne; iç, barınma, korunaklı alan içinde bulunma | Saklanacak şeyin içine yerleştirildiği korunaklı mekanı, mahzeni veya kabı temsil eder. |
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, müstakil başlangıç | Saklanan nesnenin içeride potansiyel bir güç, çekirdek veya başlangıç noktası olarak varlığını muhafaza etmesini sağlar. |
| خبأ | Bir varlığın dış engellerle çevrelenmiş korunaklı bir iç hacme yerleştirilerek dış etkilere karşı muhafaza edilmesi ve açığa çıkacağı ana kadar potansiyelinin saklanması | Harflerin birleşimi, bir şeyin dışarıdan perdelenip (çit/duvar) koruyucu bir hacme (ev/kap) hapsedilerek kendi öz gücünü (başlangıç gücü) orada saklaması hareketini doğurur. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneyi, tahılı veya erzakı ihtiyaç anında kullanmak üzere yer altına, çukura, küpe veya çadırın gizli bir köşesine gömüp saklamak; bakire kızın çadırında perde ardında korunması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Zibrıkān b. Bedr'in bir kullanımında kadının örtüsüne bürünüp saklanmasını niteleyen şu ibarede geçer: إنّ أَبْغَض كَنائِنِي إليَّ الطُّلَعةُ الخُبَأَةُ / Burada başını bir gösterip bir gizleyen, çadırına ve örtüsüne çekilen kadın kastedilmiştir. |
| Erken Arapça kullanım | Humeyd el-Erhak'a atfedilen beyitte insanın içindeki gizli düşünceyi saklaması anlamında şöyle kullanılmıştır: ألا من أخو ظن أخابیء ظنه / بحيث تناهوا أم بصير أباصره |
المصدر Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça خبأ kökü, Batı Sami dillerinde örtme, sığınma, bir kabın veya sığınağın içine gizlenme semantik çekirdeğiyle derin bir tarihsel süreklilik gösterir. İbranicede h-b-’ (חָבָא) kökü doğrudan "saklanmak, gizlenmek, sığınak içine çekilmek" fiiliyle karşılanır; Ugaritçede de hb' formu aynı şekilde bir örtünün ardına veya sığınağa saklanmayı anlatır. Süryanicede ḥbā / ܚܒܐ kökü saklama, koruma ve sevgiyle sarmalama anlamlarına doğru genişlerken, Arapça katmanında kök hemzeli yapısını koruyarak "bir şeyi mahzende, kapalı bir kapta veya yer altında korumaya almak, saklamak ve biriktirmek" somut eylemine odaklanmıştır. Çöl yaşamının zorlukları karşısında tahılın, suyun ve tohumun toprağa yahut küplere (hābiye) saklanması, kökün fiziksel merkezini oluşturmuş; Kur'an bu somut saklama imgesini semavi ve arzi potansiyellerin bütününe teşmil etmiştir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir nesneyi veya canlının bedenini gözden ve dış etkiden ırak tutacak kapalı bir mahzene, toprağa veya örtüye koymak | Erzakı saklamak (ذخيرة), çadırda kalmak (خباء), küpe koymak (خابية) ve tohumun toprakta gizlenmesi anlamları bu çekirdekten türer. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice חבא (ḥābāʾ), Ugaritçe hbʾ, Süryanice ܚܒܐ (ḥbā) | "Gizlenmek, örtünmek, sığınakta saklanmak" anlamı taşıyan ortak Kuzeybatı Sami mirasından gelir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrudan düzenli ses denkliğine sahip kesin bir eşdeğer tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
المصدر Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, HALOT.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خبأ | Anlamlı | Saklamak, depolamak, gizlemek | Bir şeyi korunaklı bir mahzende veya örtüde ihtiyaç gününe kadar gizlemek. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| خأب | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte müstakil bir kök kullanımı kaydedilmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| بخأ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyondur; bu harf dizilişiyle bir kök oluşmamıştır. | Kur'an'da geçmez. |
| بأخ | Anlamlı | Ateşin sönmesi, hararetin dinmesi | Ateşin yatışması ve alevin büzülüp gizlenmesi; باخ veya أبخ biçiminde kullanılır. | Kur'an'da geçmez; ateşin sönüp içe çekilmesi yönüyle hedef kökle semantik akrabalık taşır. |
| أخب | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte kullanım kayıtlı değildir. | Kur'an'da geçmez. |
| أبخ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyondur; bağımsız bir anlam alanı oluşmamıştır. | Kur'an'da geçmez. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خبأ | Merkez | Saklamak, depolamak | Bir şeyi dışarıdan görünmeyecek şekilde bir hazneye, toprağa veya kaba koyup potansiyel olarak muhafaza etmek. | Açığa çıkarılmaya hazır bir saklıyı (potansiyeli) bildirir. |
| ستر | Komşu | Örtmek | Bir nesnenin üzerine perde, elbise veya örtü çekerek görülmesini engellemek. | Nesne bir hazneye girmeyebilir; yalnızca üstü örtülür. |
| خفي | Komşu | Gizli kalmak | Bir şeyin duyulardan, idrakten veya gözden kaçması, belirsizleşmesi. | İrade dışı gizliliği veya durumun kapalılığını da kapsar. |
| كنن | Komşu | Korumalı yere koymak | Bir şeyi zarar görmesin diye sandık, yuva veya zırh içine alıp muhafaza etmek. | Koruma ve emniyet yönü, gizleme yönünden daha baskındır. |
| ظهر | Zıt | Açığa çıkmak, belirmek | Gizli, örtülü veya saklı olanın apaçık meydana çıkması, yüzeye vurması. | Saklılığın sona erip duyularla algılanabilir hale gelmesidir. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خبأ | Saklamak, depolamak | Bir şeyi ileride çıkarmak veya korumak üzere kapalı yere gizlemek. | Kesin |
| Latince | recondere, occultare | Saklamak, içine tıkmak, gizlemek | Recondere koruma amacıyla bir kaba veya geriye saklamayı tam karşılarken, occultare salt gizlemeyi içerir; kökteki tohum/mahsul potansiyelini tam vermez. | Güçlü |
| İngilizce | to conceal, to cache, to hoard | Saklamak, depolamak, gizlemek | Cache ve hoard koruma ve depolama yönünü karşılarken, conceal dışarıdan görünmez kılma yönünü karşılar; kökün ontolojik açığa çıkma imkânı dışarıda kalır. | Güçlü |
| Almanca | verbergen, verwahren, aufbewahren | Saklamak, muhafaza etmek | Verwahren ve aufbewahren emniyetle bir yerde tutma nüansını taşır, verbergen görünmezliği sağlar. | Güçlü |
| Fransızca | cacher, recéler, emmagasiner | Saklamak, barındırmak, depolamak | Emmagasiner depolamayı, recéler içinde gizlemeyi karşılar; kökün tabiat olaylarındaki tohum/yağmur gibi saklılığı açma boyutu eksik kalır. | Güçlü |
المصدر Lewis & Short Latin Dictionary, Oxford English Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْخَبْءَ (el-Hab') | Göklerin ve yerin sakladığı sırlar, rızıklar, yağmur ve tohum gibi gizil potansiyeller | Hüdhüd'ün Süleyman'a Sebe halkının şirki hakkında bilgi verirken, göklerdeki ve yerdeki saklı şeyleri açığa çıkaran yegane kudretin Allah olduğunu beyan ettiği tevhid bağlamı; Neml 27:25. |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi ilim ve kudret sıfatları | Allah'ın gaybı, yokluk mertebesindeki yahut madde içindeki en gizli potansiyelleri bilmesi ve dilediğinde varlık sahasına (şehadete) çıkarması. | Potansiyel olanın fiil haline gelmesindeki mutlak ilahi tasarruf. |
| Fıkıh | Rikâz, define ve saklanmış mallar (habîe) | Yerin altında saklanmış bulunan eski medeniyet defineleri veya toprağa gömülen malların zekat ve mülkiyet hükümleri. | Hukuki statüye konu olan gizlenmiş/gömülmüş mal. |
| Tefsir | Neml 27:25 tefsiri | Göklerin hab'ının yağmur, yerin hab'ının ise nebatat, tohum ve madenler olarak tayini; Hüdhüd'ün su bulma melekesi ile ayet arasındaki irtibat. | Kozmik rezervlerin açığa çıkarılması. |
| Hadis | Ahlak ve amel rivayetleri | Kişinin riyadan uzak, yalnızca Allah ile kendi arasında saklı tuttuğu gizli salih ameller (habîe min amelinsalih). | İhlas amacıyla kasten gizlenen faziletli amel. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve ibadet | Gayb ve şehadet dengesi | Sahte ilahların acziyetini, Allah'ın ise saklı potansiyelleri var edip çıkarmasını göstermek | Hüdhüd'ün Güneş'e tapanlara karşı, göğün ve yerin saklısını çıkaran Allah'a secde edilmesi gerektiğini vurgulaması dini sistemin tevhid temelidir. | Kesin |
| İlmi | Fizik ve biyoloji | Gizil enerji ve tohum potansiyeli | Maddenin veya organizmanın içinde saklı duran enerjinin ve genetik bilginin uygun şartlarda tezahür etmesi | Bulutlardaki nemin yağmura, toprak altındaki tohumun bitkiye dönüşmesi ilmi sistemin potansiyel-kinetik dönüşümüdür. | Güçlü |
| Siyasi | İstihbarat ve güvenlik | Stratejik gizlilik ve örtük kaynaklar | Toplumun veya devletin stratejik rezervlerini kriz anları için güvenli mahzenlerde saklaması | Gücün ve bilginin açığa vurulmadan korunması, caydırıcılık ve bekâ için hayati bir işlev görür. | Muhtemel |
| İktisadi | Üretim ve stok yönetimi | Rezerv, ihtiyat akçesi ve sermaye birikimi | Kıtlık ve ihtiyaç günleri için emtianın veya tohumun depolanıp saklanması | Gelecek döngülerde üretimi sürdürmek üzere tohumun ve sermayenin tüketilmeyip mahzende korunmasıdır. | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel enerji / Gizli durum değişkenleri (Latent variables) | Bir sistemde dışarıdan doğrudan gözlemlenemeyen ancak sistemin durumunu belirleyen ve serbest kaldığında kinetik işe dönüşen saklı enerji veya değişkenler; tohumun topraktaki saklı potansiyelinin bitkiye dönüşmesi gibi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Örtük bilgi (Tacit knowledge) ve tasarruf rezervi | Bireyin veya toplumun kodlanmamış, görünür kılınmamış hafızasında saklanan ve kriz/ihtiyaç anında ortaya çıkarak eylemi yönlendiren örtük birikim. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir hırsızın veya kaçakçının bir eşyayı saklaması yahut mitolojik/büyüsel bir sır gibi bireysel-psikolojik bir gizlenmeye indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Göklerdeki (yağmur, kozmik ışınlar, melekut) ve yerdeki (tohumlar, madenler, sular) henüz açığa çıkmamış tüm kozmik ve ontolojik potansiyellerin ilahi kudret eliyle işletilip varlık sahnesine çıkarılmasıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Neml 27:25 ayetinde Hüdhüd'ün zikrettiği hakikati basit bir kuşun yer altındaki suyu görmesi masalına indirgeyerek ayetin ihtiva ettiği derin tevhid, ontoloji ve ekolojik düzen vurgusunu ıskalamak. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın gayb ve şehadet alemleri arasındaki ilişkiyi nasıl kurduğunu gösterir; varlık sahasına çıkan hiçbir şeyin tesadüfen belirmediğini, önceden ilahi bir mahzende (hab') saklanmış bir potansiyelin zamanı gelince çıkarılması (ihrac) olduğunu fark ettirir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Neml suresinde Süleyman kıssası, Hüdhüd'ün gözlemi ve Sebe kavminin Güneş'e tapınmasının eleştirildiği tevhid ve nizam ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tabiat olaylarını (yağmurun yağması, bitkinin çıkması) kendiliğinden veya kör kuvvetlerin eseri zanneden natüralist yaklaşımı düzeltir; göklerin ve yerin birer saklama mahzeni, Allah'ın ise o saklıyı çıkaran yegane fail olduğunu gösterir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir erzakı, tohumu veya kıymetli nesneyi çukura, küpe yahut korunaklı bir çadıra koyup dış etkilerden ve gözlerden saklamak, depolamak.
- Soyut anlamHenüz açığa çıkmamış, madde yahut gayb aleminde potansiyel olarak bekleyen varlık imkânlarının muhafaza edilmesi.
- Sistematik karşılıkİlahi kudretin gizil olanı (hab') fiili olana (ihrac) dönüştürerek ekolojik, ontolojik ve teolojik dengeyi kurması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde varlığın saklı potansiyel ve rezervler kümesini (yerin ve göklerin sakladığı tohum, su, rızık), ise şehadet yani görünür, algılanır varlık sahasını temsil eder. ifadesi henüz şehadet alemine çıkmamış, saklı durumdaki varlığı () simgeler. operatörü ise ilahi ihrac (saklı olanı açığa çıkarma) iradesini ve kudretini gösterir; bu fonksiyon sayesinde gizil olan potansiyel, görünür ve faydalanılır şehadet alemine () aktarılır.