خبث
خ - ب - ث
جذر- الورود: ١٦
- الآيات: ١٠
- الصيغ: ١٠
- المعاجم: ١٣
Habes bozuk yemek demektir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Habes bozuk yemek demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٦٢٥باب الخاء والثاء والباء معهما
خ ب ث يستعمل فقط خبث: خَبُثَ الشيء خبَاثةً وخُبْثاً فهو خَبيثٌ.
وأَخْبَثَ فهو مُخْبِث: صارَ ذا خُبْثٍ وشَرٌّ.
والخابِث: الرديء. وأَخْبَثَ القول ونحوه.
والخَبيثُ: نعت كل شيء فاسد، خَبيث الطعم، وخبيث اللون.
والخِبْثَةُ: الزنية من الفجور، ويقال: هذا ولد الخِبْثِة وولدٌ لخِبْثةٍ.
وخَبَثُ الحديد وغيره: مما يذاب بالنار، وهو ما يبقى من رداءته إذا أخلص جيده.
ويقولون للرجل:
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٥٦١الخبيث: ضدّ الطيّب. وقد خَبُثَ الشيء خَباثَةً، وخَبُثَ الرجل خُبْثاً، فهو خبيث، أي خَبٌّ رديءٌ. وأَخْبَثَهُ غيرُهُ، أي علَّمَهُ الخُبثَ وأفسدَه. وأَخْبَثَ أيضاً، أي اتَّخذ أصحاباً خبثاء، فهو خَبيثٌ مُخْبِثٌ ومَخْبَثانٌ. وقول عنترة:
نُبِّئْتُ عَمْراً غيرَ شاكِرٍ نِعْمَتيوالكُفْرُ مَخْبَثَةٌ لِنَفْسِ المُنْعِـمِ
أي مَفْسَدَةٌ. ويقال: فلانٌ لَخِبْثَةٍ، كما يقال لَزِنْيةٍ. ويقال في النداء: يا
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٥٬٥٦٩خ ث ب
خبث
استعمل منه : خبث .
خبث : قال الليث : خَبُثَ الشيءُ يَخْبُثُ خُبْثاً ،
فهو خبيثٌ ، وبه خُبْثٌ ، وخَبَاثَةٌ وأَخْبَثَ
فهو مُخْبِثٌ _ إذا صار ذا خُبْثٍ وشرٍّ .
وفي حديث أَنَسٍ : ) ( أنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كان إذا
أَرَادَ الْخَلاءَ قالَ : أَعُوذُ بالله مِنَ الْخُبْثِ
والخَبَائِثِ ) ( .
وفي حديث آخر : أنه قال : ) ( اللَّهُمَّ إِنِّي
أَعُوذُ بِكَ من الرِّجْسِ النَّجْسِ الخبيثِ
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٨٬١٥٠(باب الخاء والباء وما يثلثهما)
(خبت) الخاء والباء والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على خُشوع: يقال أَخْبَتَ يخبِتُ إخباتاً، إذا خشَع. وأخْبَتَ لله تعالى. قال عزّ ذكره: ﴿وَبَشِّرِ المُخْبِتِين﴾ [الحج 34]، وأصلُه من الخَبْت، وهو المفازة لا نباتَ فيها.
ومن ذلك الحديث: "ولو بِخَبْتِ الجَمِيش([1])". ألا تراه سمَّاها جَميشاً، كأنّ النَّباتَ قد جُمِشَ منها، أي حُلِق.
(خبث) الخاء والباء والثاء أصلٌ واحد
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ١٬٣٤٦- الخبث والخبيث: ما يكره رداءة وخساسة، محسوسا كان أو معقولا، وأصله الرديء الدخلة (الدخلة: البطانة الداخلة) الجاري مجرى خبث الحديد، كما قال الشاعر:
*- سبكناه ونحسبه لجينا**فأبدى الكير عن خبث الحديد*
(البيت في البصائر 2/522؛ والمستطرف 1/38 دون نسبة؛ والتمثيل والمحاضرة ص 288)
وذلك يتناول الباطل في الاعتقاد، والكذب في المقال، والقبيح في الفعال، قال عز وجل: ﴿ويحرم عليهم الخبائث﴾ [الأعراف/157]، أي: ما
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٥٦٦خ ب ث
خبث فلان وهو خبيث وهم خبثاء وخباث وفيه خبـث وخباثـة وهـو مـن الأخابـث وهـو خبيث مخبث وفيه مخابث جمة.
ونز به الأخبثان: الرجيع والبول " ولا تدافعوا الأخبثين في ومن المجاز: هذا مما يخبث النفس.
وليس الإبريز كالخبث أي ليس الجيد كالرديء.
وخبثت رائحته وخبث طعمه.
وخبث بفلانة: فجر بها.
وخبثت نفسه: غثت وفلان خب خبيث وهو ولد الخبثة.
قال: فإنك ضبي ولدت لخبثـة متى تستطع
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٩٬١٦٥الخَبِيثُ: ضِدُّ الطَّيِّبِ من الرِّزْق والولدِ والناسِ؛ وقوله: أَرْسِلْ إِلى زَرْع الخَبِيِّ الوالِجِ
قال ابن سيده: إِنما أَراد إِلى زَرْع الخَبِيثِ، فأَبدل الثاء ياء، ثم أَدعم، والجمعُ: خُبَثاء، وخِبَاثٌ، وخَبَثَة، عن كراع؛ قال: وليس في الكلام فَعيل يجمع على فَعَلَة غيره؛ قال: وعندي أَنهم توهموا فيه فاعلاً، ولذلك كَسَّروه على فَعَلة. وحَكى أَبو زيد في جمعه: خُبُوثٌ، وهو نادر أَيضاً، والأُنثى:
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٤٤٤* خ ب ث * * الخَبِيثُ * ضد الطيب وقد * خَبُثَ * الشيء بالضم * خَبَاثَةً * و * خَبُث * الرجل بالضم أيضا * خُبْثاً * فهو * خَبِيثٌ * أي خب رديء و * أخْبَثَهُ * علمه الخبث وأفسده و * أخْبَثَ * الرجل اتخذ أصحابا خبثاء فهو * خَبِيثٌ مُخْبِثٌ * بكسر الياء و * مَخْبَثَانٌ * بوزن زعفران و * المَخْبَثَةُ * بوزن المتربة المفسدة ومنه قول عنترة % والكفر مخبثة لنفس المنعم % و * خَبَثُ * الحديد وغيره بفتحتين
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٠٬٨٣٤الخبيث: ضد الطيب من الرزق والولد والناس، والجمع خبثاء وخباث، وخبثة، عن كراع، قال: وليس في الكلام فعيل يجمع على فعلة غيره، قال: وعندي أنهم توهموا فيه فاعلا ولذلك كسروه على فعلة، وحكى أبو زيد في جمعه خبوث، وهو نادر أيضا. والأنثى خبيثة، وفي التنزيل العزيز ويحرم عليهم الخبائث . ثم إن شيخنا ضبط الجمع الثاني بزيادة الألف، ونظره بأشراف، والذي في سائر أمهات اللغة خباث، بالكسر من غير، ألف ونظر الجمع
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٤٬٦٦١خَبُثَ
1 خَبُثَ خبث , (S, Mgh, Msb, K, &c.,) aor. خَبُثَ , (Msb, K,) inf. n. خَبَاثَةٌ, (S,) or خُبْثٌ, the former being a simple subst., (Msb,) or both, (Mgh, K, [the latter word erroneously written in the CK خَبْث,]) and خَبَاثِيَةٌ, (K,) said of a thing, (S, Mgh, Msb,) It was, or became, خَبِيث [q. v., meaning bad, &c.]; contr. of طَابَ. (S, Mgh, Msb, K.) [Hence,] خَبُثَتْ رَائِحَتُهُ
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٧٦٤خَبُثَ
خَبُثَ U ( n. ac. خُبْث 3 , خَبَاْثَة 22t ),
a. Was bad, foul, corrupt; was wicked, deceitful.
أَخْبَثَ
أَخْبَثَ IV ,
a. Corrupted, depraved.
b. Acted badly, wickedly.
c. Associated with bad, wicked companions.
تَخَاْبَثَ
تَخَاْبَثَ VI ,
a. Showed himself to be bad, base, deceitful.
اِسْتَخْبَثَ
اِسْتَخْبَثَ X ,
a. Considered bad, vile.
b. Was bad &c.
خُبْث
خُبْث 3 ,
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ٣١٬٢٦١خبث
خَبُثَ - يَخْبُثُ - خُبْث - خَبيْث - خَبِيْثُوْن - خَبِيْثَة - خَبِيْثَات - خَبَائِث
خَبُثَ - يَخْبُثُ + الكائن أو الشيء أو الأمر: يصبح خبيثاً: يصبح غير سوي وكريه وغير مقبول: يتغير وصفه أو وصف وظيفته، من أصل موافق للقاعدة ويعتبر مقبولاً، إلى شكل جديد لا يوافق القاعدة، ويعتبر غير مقبول
خُبْث: على وزن " فـُعـْل": اسم فعل " خَبُثَ -
الصيغ(١٠)
- الْخَبِيثَZararlı(الْفَعِيلَ)×٥
- الْخَبَائِثَZararlılar(الْفَعَائِلَ)×٢
- خَبِيثَةٍZararlı(فَعِيلَةٍ)×٢
- الْخَبِيثَاتُZararlılar(الْفَعِيلَاتُ)×١
- الْخَبِيثُZararlı(الْفَعِيلُ)×١
- الْخَبِيثِZararlı(الْفَعِيلِ)×١
- خَبُثَZararlı oldu(فَعُلَ)×١
- لِلْخَبِيثَاتِZararlılar için(لِلْفَعِيلَاتِ)×١
- لِلْخَبِيثِينَZararlılar için(لِلْفَعِيلِينَ)×١
- وَالْخَبِيثُونَVe zararlılar(وَالْفَعِيلُونَ)×١
الجذور المجاورةالمجاورة: ٩١ (الإجمالي: ١١٤)
- طيب
الآيات المشتركة: ٨ · İyi
- ميز
الآيات المشتركة: ٢ · Ayırt eder
- جثث
الآيات المشتركة: ١ · Yerde sürünerek büyüyen çalı tipi ağaç demektir
- حوب
الآيات المشتركة: ١ · Ayb (Ayn) bozulmuş süt demektir
- غمض
الآيات المشتركة: ١ · Göz yumarsınız
- نكد
الآيات المشتركة: ١ · Huysuz
- فلح
الآيات المشتركة: ٢ · Felah “Felh” toprağın yarılmışı, çatlak toprak demektir
- أصر
الآيات المشتركة: ١ · Asire çadırın eteğini bağlayan ip demektir
- ركم
الآيات المشتركة: ١ · “Rükbe” diz demektir
- عزر
الآيات المشتركة: ١ · “Te’zir”deki “za”nın “ra” dönüşmesi ile oluşmuştur
- يمم
الآيات المشتركة: ١ · Büyük akarsu
- جبي
الآيات المشتركة: ١ · Onu seçti
الآيات التي ورد فيها(١٠)
… كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَلَا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ …
Zararlı
… لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ …
Zararlı
وَآتُوا الْيَتَامَى أَمْوَالَهُمْ وَلَا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَهُمْ إِلَى أَمْوَالِكُمْ إِنَّهُ كَانَ حُوبًا كَبِيرًا
Zararlı
لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعًا فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ
Zararlı
لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعًا فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ
Zararlı
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خبث |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | فسد, رجس, ردأ |
| Zıt Kök | طيب |
| Çekirdek Özet 1 | Madenin erimesiyle yüzeye çıkan cüruf, posa; tadı ve kokusu bozulmuş, kokuşmuş ve zararlı tortu |
| Çekirdek Özet 2 | Arı, temiz ve bereketli olandan ayrıştırılması gereken maddi veya manevi niteliksizlik ve gayrimeşruluk |
| Çekirdek Özet 3 | İmtihan ve arınma sürecinde bünyeden tasfiye edilmesi gereken, değersiz ve ifsat edici atık unsurlar |
| Kritik Hata Riski | Kavramı yalnızca soyut cinsel ahlaksızlıkla daraltıp maddesel, iktisadi ve zihni niteliksizlik boyutunu dışarıda bırakmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خب | Alttan alta işleyen gizli hareket, örtülü bozulma ve içsel sarsıntı; nitekim خبأ gizlemeyi, خبت alçak ve gizli vadiye inmeyi, خبز hamuru alttan alta yoğurup dönüştürmeyi, خبط örtülü dengesizlikle rastgele çarpmayı ve خبل içten içe çürütüp ifsat etmeyi gösterir | ث | Yayılma, saçılma ve ufalanma karakteri taşıyan sesin eklenmesiyle içsel ve örtük bozulma bünyeden dışa vuran kokuşmaya, maden cürufuna ve tortulaşmış atığa dönüşmüştür |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit, duvar; korumanın yarılması ve sınırdan sızma | İkiz harfi olan ح imgesinden türetme olarak, koruyucu sınırın delinmesini ve bünyeye yabancı/zararlı unsurun sızmasını simgeler |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, bünye | İç mekanı, nesnenin veya canlının kendi öz yapısını ve mahfuz alanını temsil eder |
| ث | İşaret, sınır; ufalanma ve saçılma | İkiz harfi olan ت imgesinden türetme olarak, sınırın gevşemesini, maddenin parçalanarak kalitesiz posa halinde dağılmasını gösterir |
| خبث | Bünyenin sınırının delinerek içinin bozulması ve atık posanın dışa vurması | Koruyucu yapının aşılmasıyla (خ) bünyenin içine (ب) sirayet eden bozulmanın, yapıyı kokuşturup cüruf halinde dışarıya atması (ث) hareketidir |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Madenlerin eritilmesiyle arı cevherden ayrışan cüruf ve posa (خبث الحديد); tadı ve kokusu bozulmuş, içen veya yiyen kimsede bulantı ve tiksinti oluşturan yiyecek |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şahit beytinde sahte madenin fırında cürufunu açığa çıkarması şu şekilde dile getirilir: سبكناه ونحسبه لجينا / فأبدى الكير عن خبث الحديد |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber'in Medine'nin manevi arınmasını körüğün demir cürufunu atmasına benzettiği beyanda yer alır: تنفي خبثها كما ينفي الكير خبث الحديد |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, el-Müfredât, Lisān al-ʿArab.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça خبث kökü, Batı Sami dillerinde örtük bozulma, niteliksizlik ve kirlilik bildiren kök katmanıyla semantik süreklilik gösterir. İbranice ve Aramice/Süryanice şubelerinde doğrudan /ḫ-b-ṯ/ diziliminin birebir ses denkliği sınırlı kalmakla birlikte, kökün ilk iki sesi olan /ḫ-b/ tabanı örtülü çürüme, gizli fenalık ve yıpranma alanıyla doğrudan irtibatlıdır. Arapçada /ṯ/ foneminin getirdiği dağılma ve dışa vurma karakteriyle kök, madencilikteki ergitme işleminde açığa çıkan cürufu, gıdadaki kokuşmayı ve ardından ahlaki ve hukuki gayrimeşruluğu karşılayacak biçimde özelleşmiştir. Erken Sami tasavvurundaki saflaştırma ameliyesi, yabancı ve zararlı tortunun cevherden ayıklanması esasına dayandığından, Arapçada bu kavram maddi tortudan soyut kötülüğe uzanan bir değer standardı kurmuştur.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Cüruf, maden atığı ve kokuşmuş maddeden ahlaki kötülüğe ve harama geçiş | Fiziksel tortu ve kusur anlamı, fıtrata ve akla aykırı olan her türlü inanç, söz ve ameli niteleyecek şekilde genişlemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | /ḫ-b/ tabanlı örtük bozulma ve tortulaşma matrisi | Güney Sami ve Arapça sahasında maden posası ve kirlilik anlamı üzerinde billurlaşmıştır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrulanmış güvenilir bir kök denkliği tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, David Cohen.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خبث | Anlamlı | Cüruf, bozulma, pislik | Maden posası, kokuşmuş yiyecek, ahlaki ve hukuki murdarlık | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| خثب | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez |
| بخث | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez |
| بثخ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez |
| ثخب | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez |
| ثبخ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خبث | Merkez | Niteliksizlik, cüruf, kirlilik | Özünde ve vasfında bozukluk barındıran, ayrıştırılıp atılması gereken tortu | Maddi ve manevi bakımdan arı olmayıp zarar veren unsur |
| فسد | Komşu | Denge ve düzenin bozulması | فسد düzgün işleyen bir yapının işlevini yitirmesidir; خبث doğrudan bünyedeki niteliksiz posayı ve kokuşmayı ifade eder | Sistemin dengesini kaybetmesi ve çürümesi |
| رجس | Komşu | Necaset, tiksindirici murdarlık | رجس daha ziyade nefret ve tiksinti uyandıran pislik halidir; خبث ise arı cevherin karşıtı olan değersizlik ve cüruftur | Duyu veya akıl yoluyla tiksinilen pislik |
| ردأ | Komşu | Kalitesizlik, düşüklük | ردأ kullanım değeri düşük ve kusurlu olan nesneyi belirtir; خبث kusurun ötesinde bünyeye sirayet eden fesat ve kirlilik taşır | Ticari ve işlevsel nitelik düşüklüğü |
| طيب | Zıt | Arılık, temizlik, bereket | طيب hem özü temiz ve meşru hem de nefse hoş gelen cevherdir; خبث onun tabiat, hüküm ve değerce tam karşıtıdır | Maddi ve manevi temizlik, üstün nitelik |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خبث | Cüruf, kirlilik, gayrimeşruluk | Maden cürufundan haram kazanca, fıtri kokuşmadan ahlaki ve itikadi bozulmaya uzanan anlam alanı | Kesin |
| Latince | faex, impuritas, malitia | Tortu/cüruf, kirlilik, kötülük | faex sıvı veya metal tortusunu tam karşılarken impuritas arı olmama halini, malitia ahlaki fesadı verir | Güçlü |
| İngilizce | dross, foulness, impurity | Cüruf, murdarlık, kirlilik | dross maden atığını ve değersizliği karşılar; foulness ve impurity biyolojik ve manevi pisliği ifade eder | Güçlü |
| Almanca | Schlacke, Unreinheit, Schlechtigkeit | Cüruf, kirlilik, kötülük | Schlacke metalurjik ayrışma posasını, diğerleri niteliksizliği ve fena vasfı karşılar | Güçlü |
| Fransızca | scorie, impureté, malignité | Cüruf, arı olmama, habislik | scorie maden ergitme atığını doğrudan verir; impureté ve malignité nitelik bozukluğunu ifade eder | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Collins-Robert French Dictionary.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| خَبُثَ | Verimsiz, çorak ve bereketsiz toprak | Fiziksel niteliksizlik ve tarımsal kısırlık bağlamı; A‘râf 7:58 |
| الْخَبِيثَ | Değersiz, kusurlu ve kalitesiz mal | İnfakta göz yummadan alınmayacak kötü malın verilmemesi bağlamı; Bakara 2:267 |
| الْخَبِيثَ | Haram, gayrimeşru ve fıtraten bozuk kazanç | Helal ile haramın bir olamayacağı iktisadi ve ahlaki bağlam; Mâide 5:100, Nisâ 4:2 |
| الْخَبِيثَ | Münafıklar, kâfirler ve arınmamış topluluk | Toplumsal ayrışma ve cemaatin münafıklardan arındırılması bağlamı; Âl-i İmrân 3:179, Enfâl 8:37 |
| الْخَبَائِثَ | İğrenç eylemler, fıtrata aykırı cinsel sapkınlık | Lût kavminin helake uğramasına neden olan fahiş eylemler bağlamı; Enbiyâ 21:74 |
| خَبِيثَةٍ | Bâtıl inanç, şirk ve zehirli/kötü söz | Kökü yerde sabit olmayan çürük ağaç benzetmesi bağlamı; İbrâhîm 14:26 |
| الْخَبِيثَاتُ / الْخَبِيثُونَ | Karakterce bozuk, ahlaken düşük kadınlar ve erkekler | İffet, evlilikte denklik ve toplumsal ahlak nizamı bağlamı; Nûr 24:26 |
| الْخَبَائِثَ | Fıtrata zararlı, sağlığı bozan ve necis maddeler | Peygamber'in haram kıldığı tüketim maddeleri bağlamı; A‘râf 7:157 |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hüsün ve kubuh meselesi, iman-nifak ayrımı | Fiil ve inançların zatında habaset bulunup bulunmadığı; küfrün ve nifakın fıtrattaki yıkıcı tortusu | Zati kötülük, bâtıl akide ve ruhi fesat |
| Fıkıh | Haram gıdalar, necasetler ve zekât standartları | Nelerin habâis sayılarak haram kılındığı; infak ve zekâtta kusurlu malın hukuki geçerliliği | Hukuki gayrimeşruluk, haramlık ve maddi niteliksizlik |
| Tefsir | Temyiz ayetleri ve cevher-cüruf analojisi | Dünyevi imtihanın gayesinin habîsi tayyibden ayırmak olduğu; şirk ile nifakın çorak toprağa benzetilmesi | Varlık ve değer hiyerarşisinde ontolojik tasfiye |
| Hadis | Maddi nezafet, mekruh kazançlar ve Medine'nin arınması | Tuvalet adabında habis varlıklardan sığınma; hacamat ücreti veya fahişelik bedeli gibi kazançların habîs sayılması | Fıtrata aykırı maddi kirlilik ve mekruh kazanç |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid-şirk ve ihlas-nifak ayrımı | Bâtıl inanç ve nifak | Ayıklama ve arındırma | Dini sistem, imtihan süreciyle kalplerdeki ve amellerdeki habaseti tayyibden ayırarak saf tevhidi korur | Kesin |
| İlmi | Hakikat-safsata ve bilgi-spekülasyon ayrımı | Hurâfe, asılsız iddia ve cerbeze | Epistemolojik eleme | Bilgi sisteminde delile dayanmayan, zihni ifsada uğratan asılsız veriler cüruf gibi ayıklanır | Güçlü |
| Siyasi | Toplum düzeni, meşruiyet ve fitne odakları | Yıkıcı zümreler, casusluk ve fesat | Tecrit ve tasfiye | Kamu düzenini içten çökerten müfsit unsurların tespiti ve siyasal bünyeden uzaklaştırılması sağlanır | Güçlü |
| İktisadi | Helal-haram kazanç ve üretim kalitesi | Hileli mal, haram gelir ve kalitesiz ürün | Piyasadan çekme ve denetim | İktisadi düzende hileli, çürük ve zararlı malların dolaşımı engellenir; infakta değersiz mal yasaklanır | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Metalurjide cüruf (slag) ve termodinamikte safsızlık (impurity) | Maden izabesinde yüksek ısıyla yararlı metalin posadan ayrılması gibi, fiziksel ve kimyasal süreçlerde saflaşma safsızlıkların elenmesiyle gerçekleşir | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyolojide yapısal anomi ve iktisatta Gresham Kanunu (kötü paranın iyiyi kovması) | Değersiz, gayrimeşru ve zararlı unsurlar denetlenmediğinde arı yapıyı istila eder; sistemik çöküşü önlemek için kurumsal tasfiye zorunludur | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca cinsel gayrimeşruluk, zina veya soyut ahlaki kötülükle sınırlandırıp maddesel, iktisadi ve ekolojik boyutları dışarıda bırakmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök; verimsiz topraktan (7:58), infaktaki kalitesiz mala (2:267), haram kazançtan (5:100), sağlığa zararlı maddelere (7:157) ve bâtıl fikirlere (14:26) kadar bütün atık ve niteliksiz unsurları kapsar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İktisadi kalitesizlik, hileli üretim ve verimsiz kaynak yönetimi gibi fiili çürüme alanlarının dinin arınma ve adalet talebinin dışında kaldığı yanılgısına düşülmesi |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık ve ahlak tasavvurundaki temel diyalektiği kurar; hayatın gayesinin arı olanı (tayyib) cüruftan (habîs) ayrıştırmak (temyiz) olduğunu gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İktisadi adalet ve infak hükümleri (Bakara 2:267), helal gıda ve fıkhi arınma sınırları (Mâide 5:100, A‘râf 7:157) ve cemaatin münafıklardan tasfiyesi (Âl-i İmrân 3:179) ayetlerinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Çoğunluğun veya niceliğin tek başına hakikat ve değer ölçüsü olduğu zannını yıkar; habîsin çokluğu hayret uyandırsa bile tayyib ile bir tutulamayacağını bildirerek nitelik merkezli bir ölçü vazeder |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamMaden eritildiğinde ayrışan posa ve cüruf; kokuşmuş yiyecek, necis madde ve ürün vermeyen çorak toprak.
- Soyut anlamVarlığın, inancın, sözün ve amelin özündeki niteliksizlik, bozukluk, gayrimeşruluk ve bünyeyi ifsat eden atık mahiyeti.
- Sistematik karşılıkSistemin arılığı, sıhhati ve sürekliliği için cevherden (tayyib) mutlaka tecrit ve tasfiye edilmesi gereken entropik tortu.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde başlangıçtaki karışık varlık veya toplum sistemini, ilahi imtihan ve ayrıştırma sürecini simgeler. Süreç neticesinde sistem arı cevher () ve atık cüruf () bileşenlerine ayrılır; bu iki küme ontolojik ve ahlaki olarak tam bir ayrılık içindedir (). Nihai erim ve hesap anında () meşru varlık ve değer uzayı () içinde habîs olanın hükmi ve varlıksal payı sıfırlanarak tasfiye tamamlanır ().