طيب
ط - ي - ب
جذر- الورود: ٥٠
- الآيات: ٤٦
- الصيغ: ٢٣
- المعاجم: ١٢
معناه في القرآن: İyi
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬٩٦١باب الطاء والباء و و ا ي ء معهما
و ط ب، و ب ط، ط ب ي، ط ي ب، ب ط أ، أ ب ط، ب و ط مستعملات
وطب:
الوَطْبَ: سِقاءُ الَّلَبن، وجَمْعُهُ: وِطابٌ وأوطابٌ. وقيل: وَطبَة ووُطُوب.
وبط:
وَبَطَ رأيُ فُلانٍ في هذا الأَمر وُبُوطاً، إذا ضَعُف، ولم يكنْ ذا أَصالةٍ واسْتحكامٍ، قال الكميت:
ولا وابطينَ انتظاراً
أي: بطئتين ويُقالُ: مالَكَ تُوَبِّطُ القَوْمَ، أي تُثَبِّطُهُم عما يريدون، أو تُكْرِههم عنه،
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٩٧٤الطَيِّب: خلاف الخبيث. وطاب الشيءُ يطيب طيبَة وتَطيابا. قال علقمة:
يَحْمِلنٍ أترُجَّةً نَضْخُ العبير بها كأنَّ تَطيابَها في الأنف مشمومُ
وأطابه غيره وطيَّبه أيضاً. واستطابه: وجده طيِّباً. والاستطابة أيضاً: الاستنجاء. وقولهم: ما أطيبه، وما أيطبه، مقلوب عنه. وفعلتُ ذلك بطيبةِ نفسي، إذا لم يُكرِهك عليه أحد. وتقول: ما به من الطيبِ، ولا تقل من الطيبة. وأطعَمَنا فلانٌ من أطَايب الجزور: جمع أطيب؛
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٦٬٤١٤ط ب ( وايء )
طيب ، طوب ، طاب ، طبي ، وطب ، وبط ، أبط ، بوط ، بطأ .
وبط : أبو عبيد عن أبي زيد : الوابِطُ الضَّعيفُ ، وقد وَبَطَ يَبِط وَبْطاً .
وقال الليث : وَبَط رأيُ فلانٍ في هذا الأمر وُبُوطاً ، إذا ضَعُف .
أبط : أبو عمرو الشيْباني : وَبَطه الله : وأَبَطَه الله وهَبَطَه بمعنًى واحد .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أبَطَه الله وهَبَطه بمعنًى واحد .
وأنشد أبو عمرو :
أَذاكَ خيرٌ أيُّها العَضارِطُ
أم
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٢٬٩٠٥(باب الطاء والياء وما يثلثهما)
(طيب) الطاء والياء والباء أصلٌ واحد صحيحٌ يدلُّ على خلافِ الخَبيث. من ذلك الطيِّب: ضدّ الخبيث. يقال سبيّ طِيبَةٌ، أي طيِّبٌ. والاستطابة: الاستنجاء؛ لأنَّ الرجل يطيِّب نفسَه مما عليه من الخُبث بالاستنجاء. ونهى رسول الله * صلى الله عليه وآله أن يَستَطِيب الرَّجُل بيمينه. والأطيبانِ: الأكل والنِّكاح. وطَيْبَة([1]) مدينة الرسول صلى الله عليه وآله. ويقال: هذا طعام
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٢٬٣٩٨- يقال: طاب الشيء يطيب طيبا، فهو طيب. قال تعالى: ﴿فانكحوا ما طاب لكم﴾ [النساء/3]، ﴿فإن طبن لكم﴾ [النساء/4]، وأصل الطيب: ما تستلذه الحواس، وما تستلذه النفس، والطعام الطيب في الشرع: ما كان متناولا من حيث ما يجوز، ومن المكان الذي يجوز فإنه متى كان كذلك كان طيبا عاجلا وآجلا لا يستوخم، وإلا فإنه - وإن كان طيبا عاجلا - لم يطب آجلا، وعلى ذلك قوله: ﴿كلو طيبات ما رزقكم﴾ [البقرة/172]، {فكلوا مما رزقكم الله
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٥٨١ط ي ب
ذهب منه الأطيبان: الأكل والنكاح.
قال نهشل بن حري: إذا فات منك الأطيبان فلا تبل متى جاءك اليوم الذي كنت تحذر وأطعمنا من أطايبها ومطايبها وهي نحو كبدها وسنامها.
وهذا طعام مطيبة للنفس.
" والسواك مطيبة للفم ".
واستطاب لمحدث وأطاب: استنجى.
وصائد مستطيب: يطلب الطّيب النفيس من الصيد لا يرضى بالدّون.
واستطاب فلان الدعة.
وتطيّب: تعطّر ووجدت منه رائحة الطيب وطيّب
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣بلا ترجمةالحروف: ١٤٬٢٣٥الطِّيبُ، على بناء فِعْل، والطَّيِّب، نعت. وفي الصحاح:
الطَّيِّبُ خلاف الخَبيث؛ قال ابن بري: الأَمر كما ذكر، إِلا أَنه قد تتسع معانيه، فيقال: أَرضٌ طَيِّـبة للتي تَصْلُح للنبات؛ ورِيحٌ طَيِّـبَةٌ إِذا كانت لَيِّنةً ليست بشديدة؛ وطُعْمة طَيِّبة إِذا كانت حلالاً؛ وامرأَةٌ طَيِّبة إِذا كانت حَصاناً عفيفةً، ومنه قوله تعالى: الطيباتُ للطَّيِّـبين؛ وكلمةٌ طَيِّبة إِذا لم يكن فيها مكروه؛ وبَلْدَة
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٤٨٤* ط ي ب * * الطَّيِبُ * ضد الخبيث و * طَابَ * يطيب * طِيبَةً * بكسر الطاء و * تَطْياباً * بفتح التاء و * الاسْتطَابَةُ * الاستنجاء وقولهم ما أطيبه وما أيطبه بمعنى وهو مقلوب منه وتقول ما به من * الطِّيبِ * شيء ولا تقل من الطِّيبة وتقول * أطَايِبُ * الأطعمة ولا تقل مطايبها و * طايَبَهُ * مازحه و * طُوبَى * فُعلى من الطيب قلبوا الياء واوا لضمة ما قبلها ويقال * طُوبَى * لك و * طُوبَاكَ * أيضا و *
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٣٬٢٠٢طاب الشيء يطيب طابا وطيبا بالكسر وطيبة بزيادة الهاء وتطيابا بالفتح لكونه معتلا وأما من الصحيح فبالكسر كتذكار وتطلاب وتضراب ونحوها، صرح به أئمة الصرف: لذ وزكا. طابت الأرض طيبا: أخصبت وأكلأت والطاب: الطيب. قال ابن سيده: شيء طاب أي طيب. إما أن يكون فاعلا ذهبت عينه، وإما أن يكون فعلا، انتهى. ومن أسمائه صلى الله عليه وسلم في الإنجيل: طاب طاب، وهو تفسير مأذ والثاني تأكيد ومبالغة كالطياب كزنار. يقال:
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٢٣٬٥٢٣طَابَ
1 طَابَ ذ , aor. يَطِيبُ, (S, Msb, K, &c.,) inf. n. طِيبٌ (S [but there mentioned app. as a subst.], O, Mgh, Msb, K) and طِيبَةٌ (S, O, K) and طَابٌ (K) and طُوبَى [q. v. infrà] (Ksh and Bd in xiii. 28) and تَطْيَابٌ, (S, K,) [the last of which is of a measure denoting intensiveness, and is said in the TA to be with fet-h because it is unsound, whereas the inf. n. of a sound verb, if of the
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٦٢٧طَابَ
طَابَ ( y ) I ( n. ac. طَاب [ 1A ] , طِيْب 2 , طِيْبَة 2t , تَطْيَاْب 62 ),
a. Was good, excellent; was pure; was pleasant, sweet; was advantageous, beneficial.
b. [ acc. & Bi ], Was pleased with, rejoiced at, delighted ( himself ) in.
c. Became better, improved.
d. [ 'An ], Dispensed with, was independent of.
e. Was well, convalescent.
طَيَّبَ
طَيَّبَ II ,
a. Rendered good
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ٤٧٬٨٤٤طيب
طَابَ - يَطِيْبُ - طَيِّب - طَيِّبَة - طَيِّبَات - طُوْبى
طَابَ - يَطِيْبُ + كائن أو شيء أو أمر: تكون أغلب صفات الكائن وخواصه مقبولة ومرغوبة ونافعة وباعثة على الرضى والقبول والسرور، وذلك من حيث بنائه وفعله وإمتاعه
طَابَ - يَطِيْبُ + شيءٌ أو كائن + لـِ كائن: يكون الشيء " طيباً " بالنسبة للكائن: يكون مقبولاً ومرغوباً ونافعاً وباعثاً للرضى
الصيغ(٢٣)
- الطَّيِّبَاتِİyiler(الْفَيْعِلَاتِ)×٨
- طَيِّبًاİyi(فَيْعِلًا)×٦
- طَيِّبَاتِİyiler(فَيْعِلَاتِ)×٦
- طَيِّبَةًİyi(فَيْعِلَةً)×٦
- الطَّيِّبِİyi(الْفَيْعِلِ)×٣
- الطَّيِّبَاتُİyiler(الْفَيْعِلَاتُ)×٢
- الطَّيِّبُİyi(الْفَيْعِلُ)×٢
- طَيِّبَةٍİyi(فَيْعِلَةٍ)×٢
- بِالطَّيِّبِİyi ile(بِالْفَيْعِلِ)×١
- طَابَYararlı oldu(فَعَلَ)×١
الجذور المجاورةالمجاورة: ١٠٥ (الإجمالي: ٣١٢)
- خبث
الآيات المشتركة: ٨ · Habes bozuk yemek demektir
- رزق
الآيات المشتركة: ١٥ · Üzüm demektir
- أكل
الآيات المشتركة: ١٤ · Ekel pas demektir
- حلل
الآيات المشتركة: ١٠ · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
- شكر
الآيات المشتركة: ٧ · Sütle dolu memedir
- غوط
الآيات المشتركة: ٢ · Çukur
- صعد
الآيات المشتركة: ٣ · Bayır, yokuş yer demektir
- يمم
الآيات المشتركة: ٣ · Büyük akarsu
- سلي
الآيات المشتركة: ٢ · Ve bıldırcın
- غسل
الآيات المشتركة: ٢ · Su bitkisi
- ميز
الآيات المشتركة: ٢ · Ayırt eder
- لمس
الآيات المشتركة: ٢ · Birbirinize dokundunuz
الآيات التي ورد فيها(٤٦)
… وَالْإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي …
İyiler
وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الْأَرْضِ تَخَافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ فَآوَاكُمْ وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ
İyiler
وَلَقَدْ بَوَّأْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ فَمَا اخْتَلَفُوا حَتَّى جَاءَهُمُ الْعِلْمُ إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي …
İyiler
… وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ
İyiler
وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا
İyiler
يَاأَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ
İyiler
… قَرَارًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَتَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ
İyiler
وَلَقَدْ آتَيْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ
İyiler
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | طيب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (ecvef yaî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | طهر, حلل, حسن, زكو |
| Zıt Kök | خبث |
| Çekirdek Özet 1 | Pislik, kusur, keder ve zarardan arınmış; duyu organlarına ve fıtrata lezzetli, hoş ve ferahlatıcı gelen durum |
| Çekirdek Özet 2 | Varlığın, rızkın, kelamın ve amelin fıtrata ve vahye uygunluk derecesi; nefiste hoşnutluk, bedende sıhhat ve ahirette selamet doğuran arılık |
| Çekirdek Özet 3 | Değerler tasnifinde خبث ile karşıtlaşan ontolojik ve ahlaki eksen; helal ile güzelliğin, fayda ile meşruiyetin fıtratta örtüşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca sübjektif duyusal hoşlanma veya lezzete indirgenerek nesnel, ahlaki ve hukuki temizlik ve meşruiyet boyutunun göz ardı edilmesi |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| طي | Düzensizliği toplama, bükerek açılmayı sınırlama, yaygınlık ve boşlukta süzülme; طير (havada süzülüp uçma), طين (toprağın suyla toplanıp yoğunlaşması) | ب | Toplanan ve yoğunlaşan vasfın bir bünyede karar kılması, nesnenin tabiatına yerleşen hoşluk, ferahlık ve arılık vasfı kazanması |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ط | sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Özün kuşatılması, bütüncül bir kapta tutulması ve yapının bozulmadan korunması |
| ي | el ve kol; iş, yapma, uzanma | Etkime, temas etme, hissedilme ve duyusal algıya doğrudan ulaşma faaliyeti |
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Varlığın iç düzeni, bünyesinde sükûnet bulduğu sağlam ve güvenli iç zemin |
| طيب | Sepetin ve iç yapının el ile yoklanıp korunmasıyla bünyede kemale eren selamet ve hoşluk | Varlığın iç yapısının her türlü kirlilik ve zararlı karışımdan korunarak fıtrata bütünüyle tat ve huzur verir hale gelmesi |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Duyuların hoşlandığı güzel koku, lezzetli yiyecek, temiz toprak, yumuşak esen rüzgâr ve bedenin pislikten arındırılması (istincâ) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair Nehleş b. Hurriy beytinde lezzetli yemek ve nikâhı bedenin en temel iki zevki olarak zikretmiştir: إذا فات منك الأطيبان فلا تبل / متى جاءك اليوم الذي كنت تحذر |
| Erken Arapça kullanım | İbn Zübeyr dönemine ait recez şahidinde soyun ve tabiatın temizliği, asalet ve pâklığı anlamında kullanılmıştır: مُقابَلَ الأعراقِ في الطَّابِ الطَّابْ / بين أبي العاص وآلِ الخطّابْ |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Lisān al-ʿArab.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça طيب kökü, Batı Sami ve Güney Sami dillerinde fıtri hoşluk, iyilik, güzellik ve kirlilikten uzak olma anlam alanını temsil eden temel bir semantik çekirdeğe dayanır. İbranice טוב (tov: iyi, hoş, faydalı, temiz), Aramice ve Süryanice טב (tāv: iyi, lezzetli, yetkin) ile doğrudan kökdeştir. Akadca tabiat ve durum bildiren ṭābu (tatlı, hoş, iyi, elverişli olmak) köküyle tam bir ses ve anlam uyumu sergiler. Sami dillerindeki ortak semantik matris, nesnenin gerek fiziksel tat ve koku bakımından lezzetli ve zararsız olması, gerekse ahlaki ve hukuki planda kusurdan, haksızlıktan ve fenalıktan arınmış bulunmasıdır. Arapçada bu kök bir yandan duyusal haz ve güzel kokuyu (tīb), diğer yandan fıkhi ve ontolojik planda kirliliğin karşıtı olan arılığı (tâbe li-, tahûr) kuşatacak biçimde korunmuştur.
درجة الثقة Kesin
المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane's Lexicon.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Duyu organlarının lezzet aldığı nesneden ahlaki ve hukuki meşruiyete geçiş | Fiziksel kokunun ve tadın temizliğinden nefsin razı olduğu helal ve pâk duruma genişleme | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Akadca ṭābu, İbranice ṭōv, Süryanice ṭāv ortaklığı | Bütün ana Sami kollarında iyi, hoş, yararlı ve kusursuz olma kök anlamının korunması | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik dil ailesinde olumlu durum ve tatlılık kökleriyle muhtemel paralellik | Veri bulunamadı | Muhtemel |
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| طيب | Anlamlı | Hoş, temiz, lezzetli ve meşru olmak | Duyusal haz, fıtri arılık ve meşruiyet | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| طبي | Anlamlı | Çekmek, kendine meylettirmek, çağırmak | Kişiyi kendine doğru celbeden arzu ve yöneliş | Kur'an'da geçmez; ortak çekirdek meyletme ilgisi taşır |
| يطب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada bu diziliş kök olarak mühmeldir |
| ابط | Anlamlı | Koltuk altı, gizli ve korunaklı iç bölge | Bedenin iç kıvrımı, saklı yer | Kur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn müsta'mel kaydıdır |
| بطي | Anlamlı | Ağır davranmak, geri kalmak, yavaşlamak | Hareketin ve gelişimin vaktinden sonraya kalması | Kur'an'da بطأ biçiminde geçer; zıt yönde ağırlık bildirir |
| بيط | Anlamlı | Baytarlık yapmak, yarmak, tedavi etmek | Hayvan sağlığıyla ilgilenme ve yarayı neşterle açma | Kur'an'da geçmez; cerahat ve yarılma anlamı taşır |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| طيب | Merkez | Fıtri arılık, duyuya ve nefse hoşluk, meşruiyet | Maddi-manevi bütün kirlerden uzaklığın doğurduğu selamet ve lezzet | Nefsin ve fıtratın severek benimsediği kusursuzluk |
| طهر | Komşu | Necaset ve kirlilikten arınma | طهر kirden temizlenme sürecine odaklanırken, طيب arınmanın doğurduğu tat ve fıtri uyuma odaklanır | Ayin ve beden temizliğinin nesnel arılığı |
| حلل | Komşu | Hukuki serbestlik ve engelin kalkması | حلل bir fiilin yasak bağının çözülmesidir; طيب ise helal olanın bizzat bünyesinde barındırdığı kalite ve yarardır | Hukuken izin verilmiş olanın sınır durumu |
| حسن | Komşu | Güzellik ve estetik mükemmellik | حسن daha çok dış görünüş, uyum ve ahlaki mükemmelliğe; طيب ise iç tat, ferahlık ve bozulmamışlığa bakar | Seyredenin ve değerlendirenin beğendiği yetkinlik |
| زكو | Komşu | Artma, bereketlenme ve arınma | زكو arınarak büyüme ve fazlalık üretmeye yöneliktir; طيب mevcut olanın pâk ve fıtrata uygun oluşudur | Gelişmeyi sağlayan özsel bereket |
| خبث | Zıt | Murdarlık, fena koku, haramlık ve bozukluk | خبث nefsin tiksindiği, dinin yasakladığı ve bünyeye zarar veren her türlü murdarlıktır | طيب kökünün zıddı olarak fıtratı bozan her şey |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | طيب | Arı, lezzetli, helal, hoş | Maddi ve manevi güzelliğin, nefsi ve duyuyu hoşnut eden arılığı | Kesin |
| Latince | Bonus, suavis, purus | İyi, hoş kokulu/tatlı, lekesiz | Bonus genel ahlaki iyiliği, suavis duyusal tatlılığı, purus ise kirlilikten uzaklığı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Good, pure, wholesome, pleasant | İyi, saf, sıhhatli ve besleyici, hoş | Wholesome kavramı hem bedene hem ruha yararlı olma yönünü iyi verir; fıkhi meşruiyet boyutunu tek başına karşılamaz | Güçlü |
| Almanca | Gut, rein, bekömmlich, heilsam | İyi, arı, bünyeye iyi gelen, şifalı | Bekömmlich gıdanın sindirime ve bünyeye uyumunu verir; ontolojik fazilet katmanını dışarıda bırakır | Güçlü |
| Fransızca | Bon, pur, agréable, sain | İyi, saf, hoşnutluk verici, sağlıklı | Sain sıhhat ve bozulmamışlığı karşılar; ancak kökün taşıdığı bereket ve koku nüanslarını eksik bırakır | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Helal ve sıhhatli rızık | Şeriata uygun, bedene ve ruha faydalı yiyecekler | Rızık emirleri ve nimetlerin hatırlatıldığı ayetler (Bakara 2:57, 2:168, Mâide 5:4, Nahl 16:114) |
| Temiz ve bereketli toprak | Ürün veren verimli arazi ve teyemmüme elverişli temiz yeryüzü | Mesel ve taharet bağlamı (A'râf 7:58, Mâide 5:6) |
| Salih, samimi ve asil insan | Şirkten, nifaktan ve ahlaki kirlilikten arınmış mümin şahsiyet | Evlilik ve vefat anındaki melek hitabı bağlamı (Nûr 24:26, Nahl 16:32) |
| Güzel, tesirli ve tevhide dayalı söz | Hakikat içeren, kalbe huzur veren kelam-ı tevhid | Mesel ve amellerin yükselişi bağlamı (İbrâhîm 14:24, Fâtır 35:10) |
| Ebedi saadet, huzur ve hoşnutluk | Cennet yurdu, cennet hayatı ve nihai esenlik | Ahiret müjdesi ve cennet mekanları bağlamı (Tevbe 9:72, Ra'd 13:29, Zümer 39:73) |
| Gönül rızası ve iç huzuru | Baskı olmaksızın, isteyerek ve ferahlıkla verme durumu | Aile hukuku ve mehir tasarrufu bağlamı (Nisâ 4:3, Nisâ 4:4) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hüsün ve kubuh meselesi, iman-amel irtibatı | Eşyanın ve fiillerin bizzat mı yoksa ilahi hitapla mı طيب vasfını kazandığı | Fıtri arılık ve ilahi kabule mazhariyet |
| Fıkıh | Helal ve haram gıdalar, nikâh, mali akitler, teyemmüm | طيب olanın sadece zevk değil, mülkiyetin sıhhati ve şer'i cevaz şartı olması | Hukuki meşruiyet, nezafet ve mülkiyet helalliği |
| Tefsir | طيب ile خبث arasındaki varoluşsal tezat | طيب kelimesinin tevhid, hidayet, salih amel ve cenneti kuşatan şümulü | Varlığın aslî yaratılış saflığına dönüşü |
| Hadis | Yeme-içme edebi, temizlik, infak ahlakı | Allah'ın ancak tayyib olanı kabul edeceği (innallâhe tayyibun lâ yakbelü illâ tayyibâ) | İhlas, helal lokma ve niyetin katıksızlığı |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve kulluk | Fıtri arılık ve rıza | İbadetlerin ve duaların kabule layık olma vasfı | Kirli niyet ve haram lokma ile yapılan kulluğun iptali | Kesin |
| İlmi | Bilgi ve epistemoloji | Hakikate dayalı doğru önerme | Zihni ve kalbi vehim ve yalandan koruma | Şüphe ve safsatadan arınmış, sağlam ve faydalı bilgi | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve meşruiyet | Adalete ve rızaya dayalı yönetim | İktidarın zulüm ve gasptan arındırılması | Toplum sözleşmesinde tarafların gönül hoşnutluğu ve güvenliği | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve tüketim | Helal sermaye, kaliteli ve sıhhatli mal | Piyasadan aldatma ve sömürüyü tasfiye etme | Üretim ve tüketimde fıtri sağlığı ve hukuki meşruiyeti koruma | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropisi düşük, saflık derecesi yüksek kararlı sistem | Kimyada ve termodinamikte safsızlıklardan, yabancı moleküllerden ve parazitlerden arındırılmış, iç enerjisi optimum düzeyde dengelenmiş homojen yapı | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Gönüllü uzlaşı ve rıza temelli adil mübadele | Sosyolojide ve hukukta baskı, hile ve sömürü içermeyen; tarafların iç huzuru ve onayıyla gerçekleşen sürdürülebilir toplumsal etkileşim | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | طيب kavramının sadece damak tadı, hoş koku veya keyif verici bir duyusal lezzete indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Duyusal lezzetin ötesinde; ontolojik temizlik, hukuki meşruiyet, ahlaki asalet ve ahirette cenneti netice veren fıtri uyum bütünü |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Harama bulaşmış fakat duyusal olarak lezzetli gıdaların veya haksız kazançların meşru sayılması; helal-haram dengesinin sübjektif zevklere hapsedilmesi |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık ve eylem dünyasını iki zıt kutba ayıran (طيب ve خبث) temel ahlaki ve ontolojik ölçütü belirlediği için |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Rızık ve helal-haram hudutlarını çizen ahkâm ayetlerinde, cennet tasvirlerinde, kelime-i tevhid meselinde ve evlilik hukukunu tanzim eden nasslarda |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dinî temizliğin sadece şeklî bir yıkanma veya ibadetin kuru bir ritüel olduğu zannını yıkar; onu kalp, akıl, rızık ve ahlakın bütüncül arılığına bağlar |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamKir, pas, acılık ve pislikten arınmış, duyu organlarına saf tat ve hoş ferahlık veren nesne, gıda veya koku hali.
- Soyut anlamFıtrata, akla ve ilahi emre mutabık; içerisinde aldatma, haramlık ve zulüm bulunmayan ontolojik ve ahlaki selamet.
- Sistematik karşılıkVaroluşsal ve davranışsal süreçlerin kirlilik ve parazitten arındırılarak fıtratla mutlak uyum içinde işleyen açık bir kabul sistemine dönüştürülmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde hedef durum olan tayyib keyfiyeti, elde edilen veya tüketilen rızık/eylem kümesini, vahye ve fıtrata uygun şer'î meşruiyeti temsil eder; ise yapıya karışabilecek her türlü خبث (kir, haramlık, eziyet, zulüm) parazitini gösterir. Paydanın temizlenmesiyle durumuna ulaşılır ve bu durum ile sembolize edilen fıtri huzur, rıza ve ilahi kabulü netice verir.