خمص
خ - م - ص
جذر- الورود: ٢
- الآيات: ٢
- الصيغ: ٢
- المعاجم: ١٣
Hames yumuşak toprağa ayak basılınca toprakta meydana gelen çöküntü anlamındadır.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Hames yumuşak toprağa ayak basılınca toprakta meydana gelen çöküntü anlamındadır.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬٥٠٠باب الخاء والصاد والميم معهما
خ ص م، خ م ص، ص م خ، م ص خ مستعملات
خصم:
الخَصْم: واحد وجميعٌ، قال الله عز وجل: "وهل أتاك نبأُ الخَصْم إذ تَسوَّروا المِحْراب" فجعله جمعاً لأنه سمي بالمصدر. وخَصيمُك: الذي يُخاصِمكَ، وجمعه: خُصَماء.
والخُصومةُ: الأسم من التَّخاصُم والإختصام. يقال: أختصم القوم وتخاصموا، وخاصم فلان فلاناً، مُخَاصَمَةً وخِصاماً.
والخُصْمُ: طرف الراوية الذي بحيال العزلاء في مؤخرها.
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٥٩٧خَمَصَ الجرحُ: لغة في حَمَصَ، أي سكن وَرَمُهُ. والأَخْمَصُ: ما دخل من باطن القدم فلم يصب الأرض. ورجلٌ خُمْصانٌ وخَميصُ الحَشا، أي ضامرُ البطنِ، والجمع خِماصٌ. وامرأةٌ خَميصةٌ وخُمْصانَةٌ. والخَمْصَةُ: الجوْعَةُ. يقال: ليس للبِطْنَةِ خيرٌ من خَمْصَةٍ تتبعها. والمَخْمَصَةُ: المَجاعَةُ، وهو مصدرٌ مثل المَغْضَبَةُ والمَعْتَبَةُ. وقد خَمَصَهُ الجوع خَمْصاً ومَخْمَصَةً. والخَميصةُ: كساءٌ أسودُ مربّعٌ
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٤٬٩٤٥خ ص م
خصم ، خمص ، مصخ ، صمخ ، صخم : مستعملة .
خصم : قال الليث : الْخَصْمُ واحدٌ وجميعٌ ،
قال الله جلّ وعزّ : ( وهل أَتَكَ نَبَؤُا
الْخَصْمِ إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرَابَ ( [ ص : 21 ]
فجعله جَمْعاً لأنه سُمِّيَ بالمصْدَر ،
وخَصِيمُك : الذي يخَاصِمُك وجمعُه
خُصمَاءُ .
ويُجْمَعُ الْخَصْمُ خُصُوماً .
والْخُصُومَة : الأسمُ من التَّخَاصُمِ
والاخْتِصَامِ .
يقال : اخْتَصَمَ القوْمُ وتخَاصَموا ، وخَاصَمَ
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٨٬١٨١(باب الخاء والميم وما يثلثهما في الثلاثي)
(خمج) الخاء والميم والجيم يدلُّ على فتورٍ وتغيُّر. فالخَمَج في الإنسان: الفتور. يقال أصبَحَ فلانٌ خَمِجاً، أي فاتِراً. وهو في شعر الهُذَليّ([1]):
* أخْشَى دُونَه الخَمَجَا([2]) *
ويقولون خَمِجَ اللّحمُ، إذا تغيَّر وأرْوَحَ.
(خمد) الخاء والميم والدال أصلٌ واحد، يدلُّ على سكونِ الحركة والسُّقوط. خَمَدَتِ النارُ خُموداً، إذا سكَنَ لَهبُها. وخَمَدَت
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ١٣٣- قوله تعالى: ﴿في مخمصة﴾ [المائدة/3]، أي: مجاعة تورث خمص البطن، أي ضموره، يقال: رجل خامص، أي: ضامر، وأخمص القدم: باطنها وذلك لضمورها.
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٨٩٤خ م ص
خمص بطنه بثلاث لغات خمصاً وهو خميص البطن وهي خميصة البطن وهو خمصان وهي خمصانة وهو خميص البطن من الجوع وهم خماص وهنّ خمائص.
وأصابتهم مخمصة وخمص وخمصة.
قال حاتم: يرى الخمص تعذيباً وإن نال شبعة يبت قلبـه مـن قلـة الهـم مبهمـاً وليس للبطنة خير من خمصة تتبعها.
ولبس خميصة وهي كساء أسود معلم.
وكأن أخمصها منتعل بالشوك.
ومن المجاز: زمن خميص: ذو مجاعة.
قال: كلوا فـي بعـض
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٣٬٩١٥الخَمْصانُ والخُمْصانُ: الجائعُ الضامرُ البطنِ، والأُنثى خَمْصانةٌ وخُمْصانةٌ، وجَمْعُها خِمَاصٌ، ولم يجمعوه بالواو والنون، وإِن دخلَت الهاءُ في مؤنثه، حملاً له على فَعْلان الذي أُثناه فَعْلى لأَنه مثله في العِدّة والحركة والسكون؛ وحكى ابن الأَعرابي: امرأَة خَمْصى وأَنشد للأَصم عبد اللّه بن رِبْعِيٍّ الدُّبَيْري:
ما لِلّذي تُصْبي عجوزٌ لا صَبا،
سَريعةُ السُّخْطِ بَطِيئةُ الرِّضا
مُبِينةُ
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٢٤٣* خ م ص * * الأخْمَصُ * ما دخل من باطن القدم فلم يُصب الأرض و * الخَمْصَةُ * بالفتح الجوعة يقال ليس للبطنة خير من * خَمْصَةٍ * تتبعها و * المَخْمَصَةُ * المجاعة وهي مصدر كالمغضبة والمعتبة وقد * خَمَصَهُ * الجوع من باب نصر و * مَخْمَصَةً * أيضا
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٣٬٦٦٨خمص الجرح: لغة في حمص، وكذا انخمص: لغة في انحمص، وهذه عن أبي زيد أي سكن ورمه. الأولى نقلها الجوهري عن ابن السكيت في كتاب القلب والإبدال، والثانية نقلها الصاغاني عن أبي زيد، وقال ابن جنى: لا تكون الخاء فيه بدلا من الحاء، ولا الحاء بدلا من الخاء، ألا ترى أن كل واحد من المثالين يتصرف في الكلام تصرف صاحبه، فليست لأحدهما مزية من التصرف والعموم في الاستعمال يكون بها أصلا ليست لصاحبه. والخمصة: الجوعة،
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٦٬٣٤٨خَمِصَتِ القَدَمُ
1 خَمِصَتِ القَدَمُ خمصت القدم , aor. خَمَصَ , inf. n. خَمَصٌ, The man's foot rose from the ground, [or was hollow in the middle of the sole,] so that it did not touch it. (Msb.) ― -b2- خَمَصَ البَطْنُ, (A, K,) aor. خَمُصَ ; (TK;) and خَمِصَ, aor. خَمَصَ ; and خَمُصَ, aor. خَمُصَ ; (A, K, TK;) inf. n. خمص [i. e. خَمْصٌ or خُمْصٌ or probably both] and خُمُوصٌ and مَخْمَصَةٌ;
خَمِصَتِ القَدَمُ 1 خَمِصَتِ القَدَمُ خمصت القدم , aor. خَمَصَ , inf. n. خَمَصٌ, The man's foot rose from the ground, [or was hollow in the middle of the sole,] so that it did not touch it. (Msb.) ― -b2- خَمَصَ البَطْنُ, (A, K,) aor. خَمُصَ ; (TK;) and خَمِصَ, aor. خَمَصَ ; and خَمُصَ, aor. خَمُصَ ; (A, K, TK;) inf. n. خمص [i. e. خَمْصٌ or خُمْصٌ or probably both] and خُمُوصٌ and مَخْمَصَةٌ; (TK;) The belly was, or became, empty; (A, K, TK;) i. e., hungry: (TK:) [and lank: see خَمِيصٌ.] And خَمُصَ الشَّىْءُ, aor. خَمُصَ , (Msb,) inf. n. خُمْصٌ (Msb, TA) and خَمْصٌ (A, TA) and مَخَمَصَةٌ, (S, A, Msb, * K,) the last an inf. n. like مَغْبَضَةٌ and مَعْتَبَةٌ, (S,) [but in art. عتب in the S, مَعْتَبَةٌ is said to be a subst.,] The thing was, or became, hungry. (S, * A, * Msb, K. *) -A2- خَمَصَهُ الجُوعُ, (S, K,) aor. خَمُصَ , (TK,) inf. n. خَمْصٌ and مَخْمَصَةٌ (S, K) and خُمُوصٌ, (TK, [but this last I think doubtful,]) Hunger rendered him lank in the belly. (TK.)
تخامص عَنْهُ 6 تخامص عَنْهُ تخامص عنه تخامص عنة (tropical:) He shrank, or drew away, from it; (A, K; *) i. e., from anything of which he disliked the nearness. (A.) You say, مَسَسْتُهُ بِيَدِى وَهْىَ بَارِدَةٌ فَتَخَامَصَ مِنْ بَرْدِ يَدِى (tropical:) [I touched him with my hand, it being cold, and he shrank from the coldness of my hand]. (A, TA.) ― -b2- تَخَامَصْ لِفُلَانٍ عَنْ حَقِّهِ (tropical:) [Relinquish thou, i. e.,] give thou, to such a one, his right, or due. (A, K. *) ― -b3- تخامص اللَّيْلُ (tropical:) [The night retreated;] the darkness of the night became thin a little before daybreak. (A, K.)
خَمْصَةٌ خَمْصَةٌ خمصه خمصة A hungering. (S, K.) You say, لَيْسَ لِلْبَطْنَةِ خَيْرٌ مِنْ خَمْصَةٍ تَتْبَعُهَا [There is not anything better for repletion of the belly than a hungering which follows it]. (S, A.)
خَمْصَى خَمْصَى خمصى خمصي : see خَمِيصٌ.
خُمْصَانٌ خُمْصَانٌ خمصان : see أَخْمَصُ: ― -b2- and see also خَمِيصٌ, in two places.
خَمَصَانٌ خَمَصَانٌ خمصان : see خَمِيصٌ.
خَمِيصٌ خَمِيصٌ خميص Empty; applied to the belly: (TA:) hungry. (Msb.) ― -b2- خَمِيصُ البَطْنِ, (A,) or خَمِيصُ الحَشَا, (S, K,) and ↓ خُمْصَانٌ, (S, A, K,) and ↓ خَمَصَانٌ, (A, K,) A man empty in the belly, (A,) or lank in the belly; (S, K;) as also ↓ خَامِصٌ البَطْنِ: (K * and TA in art. رهف:) and slender in make: (TA:) fem. of the first with ة, (S, A, K,) and so of the second, (Yaakoob, S, A, K,) and so of the third; (TA;) and IAar mentions ↓ خَمْصَى as a fem., occurring prefixed to الحَشَا in a verse of El-Asamm Ed-Dubeyree: (TA:) pl., (S, A, K,) masc., (A, K,) خِمَاصٌ; (S, A, K;) and fem., [i. e., of خميصة,] خَمَائِصُ: (A, K:) ↓ خُمْصَانٌ has no pl. formed by the addition of و and ن, though its fem. is formed by the addition of ة; being made to accord with the measure فَعْلَانٌ, of which the fem. is فَعْلَى. (TA.) خِمَاصٌ [also] signifies Hungry, in a pl. sense, (K,) and lank in the bellies: (TA:) ↓ مِخْمَاصٌ also signifies the same as خَمِيصٌ; and [its pl.] مَخَامِيصُ, lank in the bellies (خُمْصُ البُطُونِ [whence it appears that ↓ أَخْمَصُ, sing. of خُمْصٌ, is also syn. with خَمِيصٌ]). (TA.) You say also, هُوَ خَمِيصُ البَطْنِ مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ, meaning (tropical:) He is one who abstains from [devouring] the possessions of men. (A.) And خِمَاصُ البُطُونِ مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ خِفَافُ الظُّهُورِ مِنْ دَمَائِهِمْ, (A, TA,) meaning (tropical:) Persons who abstain from [devouring] the possessions of men, whose backs are light with respect to [the] burden [of their blood]. (TA, from a trad.) ― -b3- زَمَنٌ خَمِيصٌ (tropical:) A time of hunger. (A, TA.)
خَمِيصَةٌ خَمِيصَةٌ خميص خميصه خميصة A [garment of the kind called] كِسَآء, black, square, and having عَلَمَانِ [i. e. two ornamental or coloured or figured borders]: (S, A, Mgh, K:) or a black كساء, having a border such as is above described (مُعْلَم) at each end, and which is of خَزّ, [q. v.], or of wool: (Msb:) if not bordered, it is not so called: (S, Msb:) or, accord. to As, a مُلَآءَة of wool, or of خَزّ, bordered (مُعْلَمَة); not unless bordered: so called because of its softness and thinness, and smallness of bulk when it is folded: Ahmad Ibn-Fلris says that it is the black كِسَآء: and he says that it may be thus called because a man wraps himself with it, so that it is against his أَخْمَص, meaning by this his waist: (Har p. 21:) pl. خَمَائِصُ: or خمائص are garments of خَزّ, thick, black, and red, and having thick أَعْلَام [or borders such as above described]; worn by people of old. (TA.) El-Aashà says, اـِذَا جُرِّدَتْ يَوْمًا حَسِبْتَ خَمِيصَةً عَلَيْهَا وَ جِرْيَالَ النَّضِيرِ الدُّلَامِصَا [When she is stripped of her clothing, any day, thou wouldst think there was upon her a khameesah, and the glistening redness of gold]: As says, he likens her [long and spreading] hair to a خميصة, which is black. (S.) [See also خَمِيسٌ, voce خِمْسٌ, near the end of the paragraph.]
خَامِصُ البَطْنِ خَامِصُ البَطْنِ خامص البطن : see خَمِيصٌ.
أَخْمَصُ القَدَمِ أَخْمَصُ القَدَمِ ذ A man whose foot rises from the ground, [or is hollow in the middle of the sole,] so that it does not touch it: fem. خَمْصَآءُ: and pl. خُمْصٌ: (Msb:) and ↓ خُمْصَانٌ signifies having the middle of the sole of the foot moderately rising from the ground; which is a goodly quality; but when it is flat, or rises much, it is dispraised: so explained by IAar when he was asked by Th respecting 'Alee's saying of Mohammad, [cited, but not explained, in the K,] كَانَ خُمْصَانَ الأَخْمَصَيْنِ: or, accord. to Az, خُمْصَانٌ signifies having the part [of the sole] of the foot which does not cleave to the ground in treading very much retiring from the ground. (TA.) ― -b2- الأَخْمَصُ [when without the article ال also written without tenween accord. to the best authorities, because the quality of an epithet is original to it, and that of a subst. is accidental,] also signifies The part [of the sole] of the human foot which does not cleave to the ground in treading; (Az, TA;) the part of the sole of the human foot which is hollow, so that it does not touch the ground; (S, K; *) the part of the bottom of the human foot which is thin, and retires from the ground; or, as some explain it, [meaning the same,] the خَصْر of the human foot: (TA:) pl. أَخَامِصُ. (Msb.) ― -b3- See also خَمِيصٌ. ― -b4- Also The waist of a man. (Har p. 21.)
مِخْمَاصٌ مِخْمَاصٌ مخماص : see خَمِيصٌ.
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٦٩٠خَمَُصَ
خَمَُصَ U ( n. ac. خَمْص 1 , خُمُوْص 27 ),
a. Subsided, went down; became lank ( inflammation; belly ).
b. ( n. ac. مَخْمَصَة 17t ), Rendered lank in the belly ( hunger ).
خَمِصَ
خَمِصَ A ( n. ac. خَمَص 4 ), خَمُصَ U ( n. ac. خَمْص 1 , خُمْص 3 , مَخْمَصَة 17t )
a. Was hollow, empty ( belly ).
b. Was hungry.
تَخَاْمَصَ
تَخَاْمَصَ VI ,
a. Dispersed, retreated ( darkness ). -
b.
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ١٣٬٢٢٢خمص
خَمَصَ - يَخْمُصُ - مَخْمَصَة
خَمَصَ _ يَخْمُصُ + شيء أو أمر + كائناً أو شيئاً: يضغطه في جزء من سطحه فيرق هذا الجزء من السطح ويغور ويضمر: يضمر وخاصة البطن من ضغط الجوع وأثره عليه، فيذهب عنه شحمه ويرق جلده
مَخْمَصَة : على وزن " مـَفـْعـَـلـَة ": اسم آلة من فعل " خَمَصَ - يَخْمُصُ ": الشيء أو العامل أو الظرف العام الذي يؤدي إلى خمص البطون:
الجذور المجاورةالمجاورة: ٥٦ (الإجمالي: ٦٩)
- نصب
الآيات المشتركة: ٢ · Dikili taş demektir
- خنق
الآيات المشتركة: ١ · Haneke (Kef) çene demektir
- ذكو
الآيات المشتركة: ١ · Kestiniz
- نطح
الآيات المشتركة: ١ · Ve toslanan
- وقذ
الآيات المشتركة: ١ · Ve vurularak öldürülen
- دين
الآيات المشتركة: ٢ · Dane, inek yavrusuna denir
- جنف
الآيات المشتركة: ١ · Ecnef kambur demektir
- زلم
الآيات المشتركة: ١ · Kumar oku (Şans aracı, zar gibi) demektir
- ظمأ
الآيات المشتركة: ١ · Susamak
- خنزر
الآيات المشتركة: ١ · Domuz
- كمل
الآيات المشتركة: ١ · Tam
- هلل
الآيات المشتركة: ١ · Boğazlandı
الآيات التي ورد فيها(٢)
… ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ لَا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلَا نَصَبٌ وَلَا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَطَئُونَ مَوْطِئًا يَغِيظُ الْكُفَّارَ …
Açlık
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خمص |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | جوع, سغب, ضمر, هزل |
| Zıt Kök | بطن |
| Çekirdek Özet 1 | Açlık veya yaratılış sebebiyle karnın veya bir uzvun içe çökmesi, boşalıp incelmesi ve çukurlaşması |
| Çekirdek Özet 2 | Hayati tükeniş ve zaruret sınırına dayanan, bedeni içe çökertecek derecedeki şiddetli açlık ve mahrumiyet |
| Çekirdek Özet 3 | Varlıkta hacim ve direnç kaybı oluşturan kriz eşiğinde hayatı korumaya dönük ruhsat ve fedakarlık dengesi |
| Kritik Hata Riski | Sıradan bir iştah veya geçici acıkma hali sanılması; ayetteki hayati tehlike ve çöküntü eşiğinin ıskalanması |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خم | Hacmin sönmesi, hararetin veya hareketin dinmesi, gizlenip içe çekilme; nitekim خمد ateşin sönüp yatışması, خمر örtüp gizleme ve sindirme, خمس tam sayıyı beşte bir oranında içe doğru eksiltme, خمط ise kabarıp keskinleşme veya sönümlenmedir | ص | Çekirdekteki içe çekilme ve sönme hareketine sert bir daralma, sıkışma ve biçimsel çukurluk katarak karnın veya dokunun boşalıp içeri doğru çökmesini ifade eder |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | İkiz harf türetmesi: çit veya duvar imgesinin sürtünmeli ve pürüzlü hali | Dış yüzeyin aşınması, engelin delinmesi veya koruyucu çeperin esnekliğini yitirmesi |
| م | Su | Sıvı, akışkanlık, iç doluluk, besleyici madde ve hayatın kaynağı olan kütle |
| ص | Olta, bitki | Sıkıştırma, yakalama, daralma, tutunarak büzüşme |
| خمص | Doluluğun çekilmesiyle yüzeyin içeri doğru büzüşüp sıkışması | Besleyici iç doluluğun çekilmesi sonucunda koruyucu gövdenin içe doğru çökmesi, büzüşmesi ve zayıflayıp çukurlaşması |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Açlıktan veya yaratılıştan ötürü karnın iki yanının birbirine yapışacak derecede içe çekilmesi, ayak tabanının yere basmayan iç kavisli çukurluğu ve gevşek zemine basıldığında oluşan çöküntü |
| Cahiliye şiiri kullanımı | el-A‘şâ bir beytinde açlıktan karınları içe çökmüş komşu kadınları şu sözlerle niteler: تَبِيتون في المَشْتَى مِلاءً بطونُكُمْ / وجاراتُكم غَرْثى يَبِتْن خمائصا |
| Erken Arapça kullanım | Hâtim et-Tâî tokluk karşısında açlığın getirdiği beden incelmesini överken kökü şöyle kullanır: يرى الخمص تعذيباً وإن نال شبعة / يبت قلبه من قلة الهم مبهما |
المصدر Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça خمص kökü, Sami dil ailesinin Güney-Batı kolunda belirginleşen ve temelde içe büzülme, çökme, zayıflayıp incelme semantiğini taşıyan bir köktür. İbranice ve Aramice gibi Kuzey-Batı Sami dillerinde doğrudan aynı konsonant dizilişiyle yaygın bir kullanım görülmez; ancak benzer fonetik çatıya sahip köklerde zayıflama, büzülme ve tükenme anlamları mevcuttur. Arapçada kök, hem fizyolojik olarak karın boşluğunun çekilmesini hem de anatomik olarak ayak tabanının yere değmeyen çukurunu ifade ederek somut bir morfolojik nitelik kazanmıştır. Bu durum, kökün çöl ve bedevi hayatında yetersiz beslenmenin bedendeki doğrudan izdüşümünü adlandırmada özelleştiğini gösterir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | خمص kökünden türeyen kelimeler | Karnın içe çökmesi, ayak tabanı kavisi ve haram mal yemeyip tok gözlü kalma mecazı | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami morfolojik gelişimi | Fiziksel incelme, çekilme ve çökme anlam alanı etrafında gelişen özel kök | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik büzülme ve sönme kökleri | Kökün ilk iki harfindeki sönümlenme ve içe çekilme semantemi | Muhtemel |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خمص | Anlamlı | İçe çökme ve incelme | Karnın açlıktan boşalıp çekilmesi, ayak tabanının çukuru | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| خصم | Anlamlı | Birbirine karşı çekişme | İki tarafın birbiriyle münazaa etmesi, davanın iki ucu | Kur'an'da geçer; ortak sertlik ve sınır anlamı taşır |
| مخص | Anlamlı | Çalkalama ve ayırma | Yağın sütten ayrılması için tulumun hızlıca çalkalanması | Kur'an'da geçmez; içindekini boşaltıp ayrıştırma yönü vardır |
| مصخ | Anlamlı | Çekip çıkarma | Bir şeyi bulunduğu yerden kuvvetle çekip sıyırmak | Kur'an'da geçmez; içeriden dışarıya doğru boşaltma |
| صخم | Anlamlı | Ağır ve keskin koku | Kokunun bozulup genzi yakacak derecede keskinleşmesi | Kur'an'da geçmez; içsel bozulma ve çürüme |
| صمخ | Anlamlı | Kulak deliği ve tıkanma | Kulağın dimağa açılan iç oyuğu, kulağın dar çukuru | Kur'an'da geçmez; anatomik çukurluk bağı |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خمص | Merkez | Bedeni çökerten şiddetli açlık | Karnın içe çekilip kaburgaların belirmesiyle oluşan fiziksel çöküntü | Açlığın beden anatomisinde bıraktığı somut hacim kaybı |
| جوع | Komşu | Genel açlık durumu | Yiyecek ihtiyacının doğurduğu genel arzu ve besinsizlik hali | Fiziksel çöküntü şartı aramaksızın tokluğun zıddı olan her açlık |
| سغب | Komşu | Yorgunlukla birleşen açlık | Açlığa meşakkat, takatsizlik ve bitkinliğin eşlik etmesi | Besinsizlikten ötürü bedenin mecalsiz kalması |
| ضمر | Komşu | Bedenin incelip zayıflaması | Düzenli egzersiz veya az beslenmeyle form kazanma ve incelme | Çöküntü ve kriz olmaksızın zayıf ve ince yapılı olma |
| هزل | Komşu | Hastalık veya kıtlıktan erime | Bedenin et ve yağ dokusunu kaybetmesi, çelimsizleşme | Açlıktan ziyade zayıflık ve dermansızlık niteliği |
| بطن | Zıt | Tıka basa dolma ve doyma | Karnın şişmesi, dolup dışa doğru çıkıntı yapması | İç doluluğun azamiye ulaşması, tokluk ve hacim artışı |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خمص | Karnın içe çökmesi ve şiddetli açlık | Açlıktan ötürü hacim kaybetme, incelme ve çukurlaşma | Kesin |
| Latince | inanitio, fames | Boşalma, takatsizlik, şiddetli açlık | Bedensel boşalma ve tükenişi karşılar; anatomik çukurluk imgesini tam vermez | Güçlü |
| İngilizce | starvation, famine, hollow-bellied hunger | Açlıktan ölme derecesine gelme, karın çökerten açlık | Hayati tehlike ve tükeniş boyutunu tam verir; sıradan açlıktan ayrılır | Güçlü |
| Almanca | Hungersnot, Auszehrung | Kıtlık, açlıktan tükenip erime | Maddi boşalma ve fiziksel erime yönünü vurgular | Güçlü |
| Fransızca | famine, inanition | Kıtlık, besinsizlikten çökme | Hayati fonksiyonların durma noktasına gelmesini karşılar | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane's Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مَخْمَصَةٍ | Haram gıdayı tüketmeyi mubah kılan hayati açlık ve zaruret hali | Helal gıda bulunamadığında canı korumak için leş veya domuz eti yemeye izin veren hüküm bağlamı (Mâide 5:3) |
| مَخْمَصَةٌ | Allah yolunda katlanılan, bedenî çöküntü ve zafiyet getiren şiddetli kıtlık ve meşakkat | Cihad ve sefer sırasında müminlere isabet eden açlık ve sıkıntının ecir vesilesi olması bağlamı (Tevbe 9:120) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İhtiyar ve zaruret teorisi | İnsanın hayatta kalma mecburiyeti ile ilahi emirlerin çatışma anında canın korunması | Zaruret sınırında ilahi iradenin haramı helale dönüştürme veya mesuliyeti kaldırma hikmeti |
| Fıkıh | Zaruret halinde haramın mubah kılınması | Zaruret miktarının tayini; ölmeyecek kadar mı yoksa doyacak kadar mı yenilebileceği | Hayati tehlike doğuran açlık sınırı olarak zaruret eşiği |
| Tefsir | Ahkam ayetlerinin takyidi | Açlık sebebiyle harama yönelmenin günaha meyletmeme şartıyla sınırlandırılması | Sıradan bir iştahın değil, bedeni çökertecek düzeydeki açlığın ölçü alınması |
| Hadis | Zühd, tevekkül ve iffet tasviri | Kuşların sabah aç çıkıp akşam tok dönmesi ve harama el uzatmama iffeti | Karın boşluğu üzerinden dünyevi hırslardan arınma ve kanaat ahlakı |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Zaruret fıkhı | Canın muhafazası | Yasakları askıya alma | Hayati tehlike eşiğinde dini yasakların korunmasından canın korunmasına geçiş ilkesi | Kesin |
| İlmi | Fizyoloji ve biyokimya | Katabolik kriz eşiği | Enerji kaynaklarını tüketme | Bedenin dışarıdan besin alamayıp kendi dokularını yakmaya başladığı çöküş evresi | Güçlü |
| Siyasi | Kriz yönetimi ve seferberlik | Kıtlık ve abluka direnci | Toplumsal dayanıklılık | Kuşatma veya savaş ortamında toplumun asgari tüketimle ayakta kalma kapasitesi | Güçlü |
| İktisadi | Rezerv tükenmesi | Kritik dip noktası | İflas öncesi acil önlem | Sistemik sermaye veya gıda stokunun sıfırlanarak mecburi daralmaya gidilmesi | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Vakum ve hacimsel çökme | Bir sistemin iç basıncının dış basınca yenik düşerek hacmini kaybetmesi ve içeri doğru içbükey biçimde büzüşmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Temel haklar eşiği ve varoluşsal kriz | Sosyal ve hukuki düzende bireyin varlığını sürdürebilmesi için olağan kuralların askıya alındığı acil durum düzlemi | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin herhangi bir öğün atlama, sıradan acıkma veya oruçtaki olağan iştah haliyle bir tutulması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Karın dokularının içe çekildiği, bedenin tükeniş sınırına vardığı ve can tehlikesinin belirdiği kriz eşiği |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Mâide 5:3 ayetindeki ruhsatın hafif bir açlıkta keyfi olarak işletilmesi veya Tevbe 9:120 ayetindeki fedakarlık seviyesinin basitleştirilmesi |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan biyolojisi ile hukuki sorumluluk arasındaki sınırı ne kadar hassas ve somut bir dille belirlediğini ortaya koyar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yiyecek ve içecek haramlarının sınırlarını çizen hüküm ayetlerinde ve cihadın bedensel meşakkatlerini anlatan ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dini kuralların katı ve canı hiçe sayan buyruklar olduğu zannını çürütür; sistemin merkezine canın korunmasını koyduğunu somutlaştırır. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamAçlık veya fiziki yapı sebebiyle karın iç boşluğunun çekilmesi, dokunun incelip içe çökmesi ve çukurlaşmasıdır.
- Soyut anlamBir yapının iç rezervlerinin tükenmesi sonucunda direnç kaybına uğraması ve varoluşunu sürdürebilmek için acil durum moduna geçmesidir.
- Sistematik karşılıkHukuki ve ahlaki sistemde olağan kuralların yerini zaruret hukukuna bıraktığı kritik hayatta kalma eşiğidir.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde anlık sistemik norm kümesini, olağan emir ve yasaklar bütününü, hayati zaruret sebebiyle askıya alınan yasakları temsil eder. sistemin anlık enerji ve besin rezervi seviyesini, ise kökün işaret ettiği fiziksel çöküntü ve hayati tehlike kritik eşiğini ifade eder. Rezerv kritik eşiğin altına indiğinde (), kökün temsil ettiği kriz devreye girer ve olağan kural kümesinden yasaklar düşürülerek canın korunması hedeflenir.