صرخ
ص - ر - خ
جذر- الورود: ٥
- الآيات: ٤
- الصيغ: ٥
- المعاجم: ١٢
“Sarh (sad,ha)” kente hakim yüksek tepe demektir. “Sarh (hı)” bu tepeden kent halkını uyarmak için yapılan çağrı demektir. Ezan ve minare benzeridir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
“Sarh (sad,ha)” kente hakim yüksek tepe demektir. “Sarh (hı)” bu tepeden kent halkını uyarmak için yapılan çağrı demektir. Ezan ve minare benzeridir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٢٬٢٦١باب الخاء والصاد والراء معهما
خ ص ر، خ ر ص، ص خ ر، ر خ ص، ص ر خ مستعملات ر ص خ مهمل
خصر:
الخَصْرُ: وسط الإنسان. والخاصرتان: ما بين الحَرْقَفة والقُصَيْرَي. وخَصْرُ القَدَم: أخمصها. وقد مُخَصَّرةٌ ومَخْصُورة، ويدٌ مُخَصَّرةٌ، إذا كان في رُسْغِها تخصير. كأنه مربوط، وفيه منز مستدير. ورجل مخصر: مَخْصُور البطن أو القدم.
وخَصْرُ الرمل: طريق أعلاه وأسفلُه في الرمل خاصةً. والخصَرْ ُمن بيوت الأعراب:
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٣٢٥الصُراخُ: الصوت. تقول: صَرَخَ صَرْخَةً واصْطَرَخَ، بمعنىً. والتَصَرُّخُ: تكلُّف الصُرَاخِ. يقال: التَصَرُّخُ به حُمقٌ، أي بالعُطاس. والمُصْرِخُ: المُغِيثُ. والمُسْتَصْرِخُ: المُسْتغيث. تقول منه: اسْتَصْرَخَني فأَصْرَخْته. والصَريخُ: صوت المستصرِخِ. والصَريخُ أيضاً الصارِخُ، وهو المُغيثُ، والمُسْتَغيثُ أيضاً، وهو من الأضداد.
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٠٬٣٧٨خ ص ر
خصر ، خرص ، صرخ ، صخر ، رخص ، رصخ : مستعملات .
خصر : قال الليث : الْخَصْرُ : وسَط الإنسان ،
والخاصرَتان : ما بين الْحَرْقَفَةِ والقُصَيْرَى .
وهو ما قَلَصَتْ عنه القُصْرَيَانِ ، وتقدَّم من
الحَجَبَتَيْن وما فوق الخَصْرِ من الْجِلدَة :
الرَّقيقة الطِّفْطِفَةِ .
ويقال : رجلٌ ضخمُ الخَوَاصر وخَصْرُ
القَدَم : هو أَخْمَصُهَا ، وقدم مُخَصَّرَةٌ
ومَخْصُورَةٌ ، ويَدٌ مُخَصَّرَةٌ _ إذا كان في
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٩٬٧٣٤(باب الصاد* والراء وما يثلثهما)
(صرع) الصاد والراء والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على سقوطِ شيءٍ إلى الأرض عن مراس اثنين، ثم يُحمَلُ على ذلك ويشتقُّ منه. من ذلك صَرَعْتُ الرَّجلَ صَرْعَاً، وصارعتُهُ مصارَعة، ورجلٌ صَرِيع. والصَّريع من الأغصانِ: ما تَهدَّلَ وسقط إلى الأرض، والجمع صُرُع. وإذا جُعِلَتْ من ذلك السَّاقط قَوْسٌ فهي صَرِيع.
وأمَّا المحمول على هذا فقولُهم: هما صِرْعان، يقال إنَّ معنى ذلك
(باب الصاد* والراء وما يثلثهما) (صرع) الصاد والراء والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على سقوطِ شيءٍ إلى الأرض عن مراس اثنين، ثم يُحمَلُ على ذلك ويشتقُّ منه. من ذلك صَرَعْتُ الرَّجلَ صَرْعَاً، وصارعتُهُ مصارَعة، ورجلٌ صَرِيع. والصَّريع من الأغصانِ: ما تَهدَّلَ وسقط إلى الأرض، والجمع صُرُع. وإذا جُعِلَتْ من ذلك السَّاقط قَوْسٌ فهي صَرِيع. وأمَّا المحمول على هذا فقولُهم: هما صِرْعان، يقال إنَّ معنى ذلك أنَّهما يقعان معاً. وهذا مَثَلٌ وتشبيه. وكذلك مِصْرَاعا البابِ مأخوذانِ من هذا، أي هما متساويان يقعان معاً. والصَّرعانِ: إبلان يختلفان في المشْي، فتذهب هذه وتجيءُ هذه لكثرتها. قال: فَرَّجْتُ عنه بِصَرْعينا لأرملةٍ *** أو بائس جاء معناه كمعناه([1])ومَصَارع النَّاس: مَساقِطُهم. وقال أبو زيد: أتانا صَرْعَي النَّهار، غُدْوةً وعَشيَّة. وهذا محمولٌ على ما ذكرناه، من أنَّ الصَّـِرعَين المِثلان. والقياس فيه كله واحد. (صرف) الصاد والراء والفاء معظم بابِهِ يدلُّ على رَجْع الشيء. من ذلك صَرفْتُ القومَ صَرْفاً وانصرفوا، إذا رَجَعْتَهم فرَجَعوا. والصَّرِيف: اللّبَن ساعةَ يُحلَب ويُنصرَف به. والصَّرْف في القُرْآنِ: التَّوبة([2])؛ لأنَّه يُرجَع به عن رتبة المذنبين. والصَّرْفة: نجم. قال أهلُ اللّغة سمِّيت صرفةً لانصراف البرد عند طلوعها. والصَّرْفة: خَرَزة يؤخَّذ بها الرِّجال، وسمِّيت بذلك كأنَّهم يصرفون بها القلبَ عن الذي يريده منها. قال الخليل: الصَّرْف فَضْل الدِّرهم على الدِّرهم في القِيمة. ومعنى الصَّرف عندنا أنَّه شيءٌ صُرِف إلى شيء، كأنَّ الدِّينارَ صُرِف إلى الدراهم، أي رُجِع إليها، إِذا أخذتَ بدلَه. قال الخليل: ومنه اشتُقَّ اسمُ الصَّيرفيّ، لتصريفه أحدَهما إلى الآخَر. قال: وتصريف الدَّراهِم في البِياعات كلِّها: إنفاقُها. قال أبو عُبيدٍ: صَرْف الكلام: تزيينهُ والزِّيادةُ فيه، وإِنَّما سُمِّيَ بذلك لأنَّه إِذا زيِّن صرف الأسماعَ إلى استماعه. ويقال لِحَدَث الدَّهْر صَرْفٌ، والجمع صُروف، وسمِّي بذلك لأنه يتصرَّف بالناس، أي يقلِّبهم ويردِّدهم. فأمّا حِرْمةَ الشَّاءِ والبقَر والكلاب، فيقال لها الصِّرَاف، وهو عندنا من قياس الباب، لأنَّها تَصَرَّف أي تَرَدّدَ وتُراجِع فيه. ومن الباب الصَّريف، وهو صوت نابِ البعيرِ. وسمِّي بذلك لأنَّه يردِّده ويرَجِّعه. فأمَّا قول القائل: بَنِي غُدَانةَ ما إنْ أنتمُ ذهباً *** ولا صريفاً ولكن أنتم الخزَفُ([3])فقال قومٌ: أراد بالصَّريف الفِضّة. فإن كان صحيحاً فسمِّيت صريفاً من قولهم: صَرَفت الدِّينارَ دراهمَ، ليس له وجهٌ غير هذا. وممّا أحسَِبه شاذّاً عن هذا الأصل: الصَّرَفَانُ، وهو الرَّصاص. والصَّرَفَانُ في قوله: * أمْ صرفاناً بارداً شديدا([4]) * مختلفٌ فيه، فقال قوم هو الرَّصاص. وقال آخَرون: الصَّرَفانُ: جنْس من التَّمر. وأنشدوا: * أَكَلَ الزُّبد بالصَّرَفان([5]) * قالوا: ولم يكن يُهدَى للزّبّاء شيءٌ من الطُّرف كان أحبَّ إليها من التَّمر. وأنشدوا: ولما أتتْها العير قالت أباردٌ *** من التَّمْرِ أم هذا حديدٌ وجندلُ([6])ومما شذَّ أيضاً الصِّرْف: شيء من الصِّبْغ يُصبَغ به الأديم. قال: كمَيْتٌ غير مُحْلِفةٍ ولكنْ *** كلون الصرْفِ عُلَّ به الأديمُ([7])وعلى هذا يُحمَلُ قولهم: شرِب الشَّرابَ صِرْفَاً، إذا لم يمزُجْه؛ كأنَّهُ تُرِكَ على لونِهِ وحُمْرَتِه. (صرم) الصاد والراء والميم أصلٌ واحدٌ صحيحٌ مطَّرد، وهو القَطْع. من ذلك صُرْم الهِجران. والصَّريمة: العزيمة على الشيء، وهو قَطْعُ كلِّ عُلْقَةٍ دونَه. والصُّرام: آخر اللَّبَن بعد التغزير، إِذا احتاجَ الرّجل إليه حلبَه ضرورةً. قال بشر: ألاَ أَبْلِغْ بني سعدٍ * رسولاً *** ومولاهُمْ فقد حُلِبَتْ صُرامُ([8])وهذا مَثَلٌ، كأنَّه يقول: قد بُلِغَ من الشر آخِرُهُ، وآخر الشيء عند انقطاعه. ويقال: أكل فلانٌ الصَّيْرَم، وهي الوَجْبَة؛ لأنَّه إِذا أكلها قطع سائر يومه. ويقال صَرَمْتُهُ صَرْماً، بالفتح وهو المصدر، والصُّرْم الاسم. فأمَّا الصَّريم فيقال إنّهُ اسمُ الصُّبْح واسم اللّيل. وكيف كان فهو من القياس؛ لأنَّ كلَّ واحدٍ منهما يَصْرِمُ صاحبَهُ ويَنصرِم عنه. قال الله تعالى: ﴿فأَصْبَحَتْ كالصَّرِيم﴾ [القلم 20]. يقول: احترقت فاسوادَّت كاللَّيلِ. فهذا فيمن قاله إنَّه اللّيل. وأمَّا الصُّبح فقال بشر: فباتَ يقول أَصبِحْ ليلُ حَتَّى *** تَجَلَّى عن صَريمتِهِ الظَّلامُ([9])والصَّريم: الرَّمل ينقطع عن الجدَدِ والأرض الصُّلْبة. والصِّرام: وقت صَرْم الأعذاق. وقد أَصْرَمَ النَّخْلُ: حان صِرامُهُ. والصِّرْمة: القطيع من الإِبل نحوٌ من الثَّلاثين. والصِّرَم: القِطَع من السَّحاب، واحدتها صِرْمة. قال النابغة: وهبَّت الريحُ من تِلقاءِ ذي أُرُلٍ *** تُزْجِي من اللَّيل من صُرَّادِها صِرَما([10])والصِّرْم: طائفةٌ من القوم ينزلون بإبلهم ناحيةً من الماء، فهم أهل صرم. والرَّجُل الصَّارم: الماضي في الأمور كالسَّيف الصَّارم. وناقة مصرَّمة، أي يُصَرَّم طبْيُها فيفْسُدُ الإحليل فييْبس، فذلك أقوى لها؛ لأنَّ اللبن لا يَخرج. ويقال إنَّ التَّصريم يكون بكَيِّ خِلفَينِ. والصَّرماء: الأرض لا ماء بها. ويقال إنَّ الصَّريمة الأرض المحصودُ زرعُها([11]). فأمّا قوله: ومَوْماةٍ يَحَارُ الطَّرْفُ فيها *** إِذا امتنعَتْ علاها الأصرَمانِ([12])فإنَّ الأصرمَينِ الذِّئب والغراب، سُمِّيا بذلك لقطعهما الأنيس. (صري) الصاد والراء والحرف المعتل أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على الجمع. يُقال: صَرَى الماءَ يصرِيه، إذا جمعه. وماءٌ صَرىً: مجموع. قال: رأت غلاماً قد صَرَى في فقرتهْ *** ماءَ الشَّبابِ عُنفوانُ شِرَّتهْ([13])وكأنَّ الصَّرَاةَ([14]) مشتقَّة مأخوذة من هذا. وسمِّيت المُصَرَّاةُ من الشَّاءِ وغيرِها لاجتماعِ اللبن في أخلافها. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "لا تُصَرُّوا الإبلَ والغنم. ومَنْ اشترى مصرَّاةً فهو بآخر النَّظَرَين([15])، إن شاء ردَّها وردَّ معها صاعاً من تمر". ويقال صَرَيْت ما بينهم: أصلحته، وذلك هو القِياس؛ لأنه يجمع الكلمةَ المشتَّتَة. وتقول: صَرَيت الرّجُل، إذا منعتهُ ما يريدُه. قال: * وليسَ صَارِيَهُ عن ذِكْرِها صارِ([16]) * والقِياس ذلك؛ لأنَّه إذا مُنع الشيءَ فقد حُبِس([17]) دونه وجُمِعَ عنه ويقولون: صراه الله، كما يقولون: وقاه، أي لا نَشرَ أمرَه، بل جَمَعَ مالَه. وصَرَى فلانٌ [في يدِ فلانٍ، إذا بقيَ([18])] في يده رَهْنَاً محبوساً. وشذَّ عن الباب الصَّرَاية: الحنظل، في قوله: * أو صَرَايةُ حَنْظَلِ([19]) * (صرب) الصاد والراء والباء أُصَيْلٌ صحيح يدلُّ على مثل ما دلَّ عليه الباب الذي قبله. وزاد الخليل فيه وصفاً آخر، قال: الصرِيب: اللَّبن الذي قد حُقِنَ: والوَطْب مُصرَّب. وقال ابنُ دُريد: كلُّ شيءٍ أملسَ فهو صرَب. وهذا الذي قاله ابنُ دريدٍ أَقْيَس؛ لأنَّهم يسمُّون الصَّمْغ الصرَب، وينشدون: أرض عن الخير والسُّلطانِ نائيةٌ *** والأطيبان بها الطُّرْثُوثُ والصَّربُ([20])والصَّمغ فيه مَلاسَة. والذي قاله الخليل فَفرْعُه قولُهم للصبيِّ إذا احتبسَ بَطْنُهُ: صرَب ليَسْمَن، وذلك عند عَقْدِهِ شَحْمه. والصَّرَْب: اللَّبَن الحامض. (صرح) الصاد والراء والحاء أصلٌ منقاسٌ، يدلُّ على ظهور الشَّيء وبُروزه. من ذلك الشَّيء الصريح. والصَّريح: المحض الحسَب، وجمعه صُرَحاء. قال الخليل: ويجمع الخيلُ على الصرائح. وقال: وكلُّ خالصٍ صريح. يقال هو بَيِّنُ الصَّراحة والصُّروحة. وصرَّحَ بما في نفسه: أَظهَرَه. ويقال كأس صراحٌ، إذا لم تُشَبْ بِمزاج. وصرَّحت الخمرُ، إذا ذهب عنها الزَّبد. قال الأعشى: كُمَيتٌ تكشَّف عن حُمْرَةٍ *** إذا صَرَّحَتْ بعد إِزْبادِها([21])ويقال: جاء به صُِرَاحا، أي جِهارا. ولقيت فلاناً مُصارَحة وصِراحاً، أي كِفاحا. ويقال صرَّح الحقُّ عن مَحْضِه، أي انكشف الأمرُ بعد غُيوبهِ. والصَّرْحة: المكان، ويقال بل هو المَتْن من الأرض. ويقال يومُ مُصرِّح، إذا كان لا سحابَ فيه، وهو في شعر الطِّرِمَّاح([22]). والصَّرح: بيتٌ واحدٌ يُبنى منفرداً ضخماً طويلاً في السَّماء. وكلُّ بناءٍ عالٍ فهو صرْح. (صرخ) الصاد والراء والخاء أُصَيلٌ يدلُّ على صوتٍ رفيع. من ذلك الصُّراخ، يقال صَرَخ يَصرُخ، وهو إذا صوّت. ويقال الصَّارخ: المستغيث، والصارخ: المغيث، ويقال بل المُغيث مُصرِخ؛ لقوله تعالى في قصة من قال: ﴿ما أَنَا بِمُصرِخِكم وما أنتم بِمُصْرِخِيَّ﴾[إبراهيم 22]. (صرد) الصاد والراء والدال أصولٌ ثلاثة: أحدها البرد، والآخر الخلوص، والآخر القِلّة. فالأوَّل: الصَّرْد: البَرْد، ويومٌ صرِدٌ؛ وقد صرِدَ الرَّجُل. ورجلٌ مِصرادٌ: جَزُوعٌ من البَرْد. والاسم الصَّرَد. قال الشاعر: نِعْمَ شِعارُ الفَتى إِذا بَرَدَ اللَّيـ *** ـلُ سُحيراً وقفقَف الصَّرِدُ([23])ومن الباب قولهم: صرِدَ القلبُ عن الشيء، إذا انتهى عنه. وذلك أنَّهُ يسلو عنه ويبرد ويَصرَد. والصُّرَّاد: غَيم رقيق. وأمَّا الخلوص فالصَّرْد: البَحْت الخالص. ويقال كذِبٌ صرْد. وأُحِبُّك حُبّاً صَرْداً. وشرابٌ صرْد: خالص. قال: فإنَّ النَّبيذ الصردَ إنْ شُرْبَ وحده *** على غير شيءٍ أوجع الكِبْدَ جُوعُها([24])ومن الباب: صرَد السَّهْمُ من الرّميَّة، إِذا نفذَ حَدُّه. ونَصْلٌ صارد. وأنا أصردته، وهو الخلوص من الرَّميَّة. والباب الثالث: التصريد في السّقْي دون الرِّيّ. وشرابٌ مصرّد، أي مقلَّلٌ. وصرَّدَ له العَطاءَ، إذا قلَّلهُ. ومما شذَّ عن الباب الصُّرَد: طائر. والصُّرَدَانِ: عِرقانِ تحت اللِّسان. (صرط) الصاد والراء والطاء وهو من باب الإِبدال، وقد ذكر في السين، وهو الطَّرِيق. قال: أَكُرُّ على الحرورِيِّينَ مُهْري *** وأحملُهم على وَضَح الصِّراطِ ([25]) --------------ـــ ([1]) البيت مع قرين له في اللسان (صرع). ([2]) في الآية 19 من سورة الفرقان: ﴿فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بما تَقُولُونَ فَمَا تَسْتَطِيعُونَ صَرْفاً ولا نَصْرا﴾. ([3]) البيت في اللسان (صرف) والخزانة (2: 124). بدون نسبة فيهما. ([4]) من الرجز المقول على لسان الزباء. اللسان (صرف). ([5]) قطعة من بيت لعمران الكلبي في اللسان (صرف). وهو بتمامه: أكنتم حسبتم ضربنا وجلادنا *** على الحجر أكل الزبد بالصرفان ([6]) البيت في المجمل واللسان (صرف). ([7]) لسلمة بن الخرشب الأنماري في المفضليات (1: 38). ونسب في اللسان (صرف) إلى الكلحبة اليربوعي. ([8]) المفضليات (2: 135) واللسان (صرم). ([9]) المفضليات (2: 135). واللسان (صرم). ([10])وكذا في ديوانه 66 ومعجم البلدان (أول). وفي اللسان: "ذي أرك"، تحريف. ([11]) في الأصل: "أرضها" وصوابه في المجمل. ([12]) أنشده المحبّي في جنى الجنتين 20. ([13]) للأغلب العجلي. وقد سبق الكلام عليه وعلى تخريجه في (رد 387). ([14]) الصراة: نهران ببغداد، الصراة الكبرى والصراة الصغرى. ياقوت. ([15]) في اللسان: "فهو بخير النظرين". ([16]) لابن مقبل في اللسان (صري). وصدره: *ليس الفؤاد براء أرضها أبداً*. ([17]) في الأصل: "حين". ([18]) التكملة من المجمل. ([19]) لامرئ القيس في معلقته. والبيت بتمامه: كأن سراته لدى البيت قائماً *** مداك عروس أو صراية حنظل ([20]) أنشده في اللسان (صر) وإصلاح المنطق 45. ([21]) في ديوان الأعشى 52، واللسان (صرح): "كميتاً". ([22]) يعني قوله في ديوانه 85 واللسان (صرح): إذا امتل يهوي قلت ظل طخاءة *** ذرى الريح في أعقاب يوم مصرح ([23]) أنشده الكامل في المبرد 137 ليبسك. وبعده: زينها الله في الفؤادِ كما *** زين في عين والد ولد. ([24]) في الأصل: "الصردان يشرب وحده"، صوابه في المجمل واللسان (صرد). وشرب، هي شرب، بالبناء للمجهول سكن منه الراء للضرورة كقوله: * لو عصر منه البان والمسك انعصر *. ([25]) أنشده في المجمل واللسان (صرط).
ـ
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٦١١ص ر خ
تقول: له عولة كعولة الثكلى وصرخة كصرخة الحبلى.
وصرخ يصرخ صراخاً وصريخاً وهو صارخ وصريخ وقد نقع الصريخ.
قال: قوم إذا نقع الصريخ رأيتهم من بين ملجم مهره أو سافع والصراخ: صوت المستغيث وصوت المغيث إذا صرخ بقومه للإغاثة.
قال سلامة: إذا إذا ما أتانا صارخ فزع كان الصراخ له قرع الظنابيب أي كان الغياث له.
وتقول: جاء فلان صارخاً وصريخاً ومستصرخاً: مستغيثاً.
وأقبل صارخاً
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ١٬٩٠٩الصَّرْخَةُ: الصيحة الشديدة عند الفزع أَو المصيبة. وقيل الصُّراخُ الصوت الشديد ما كان؛ صرخ يصرُخُ صُراخاً. ومن أَمثالهم: كانَتْ كَصَرْخَةِ الحُبْلى؛ للأَمر يفجَو ك.
والصارخ والصريخ: المستغيث. وفي المثل: عَبْدٌ صَريخُهُ أَمَةٌ أَي ناصره أَذل منه وأَضعف؛ وقيل: الصارخ المستغيث والمستصرخ المستغيث والمصرخ المغيث،؛ وقيل: الصارخ المستغيث والصارخ المغيث؛ قال الأَزهري: ولم أَسمع لغير الأَصمعي في الصارخ
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٣٣٣* ص ر خ * * الصُّراخُ * بالضم الصوت وقد * صَرَخ * يصرخ بالضم * صَرْخةً * و * اصْطَرَخَ * مثله و * التَّصرُّخُ * تكلف الصراخ ويقال التصرخ بالعُطاس حُمق و * المُصْرِخُ * بوزن المُخرج المُغيث تقول * اسْتَصْرَخَهُ فأَصْرَخَهُ * و * الصَّرِيخُ * صوت المستصرخ و * الصَّرِيخُ * أيضا * الصَّارِخُ * وهو أيضا المُغيث والمُستغيث وهو من الأضداد
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٬٩٩٠الصرخة: الصيحة الشديدة عند الفزع أو المصيبة. والصراخ، كغراب: الصوت مطلقا أو شديده ما كان، صرخ يصرخ صراخا. ومن أمثالهم كانت كصرخة الحبلى للأمر يفجؤك. والصرخ: المغيث، والمستغيث، ضد، قاله ابن القطاع، وحكاه يعقوب في كتاب الأضداد عن الجماهير. وقيل الصارخ: المستغيث والمصرخ المغيث. قال الأزهري: أضن يكون بمعنى المغيث. قال: والناس كلهم على أن الصارخ المستغيث والمصرخ المغيث، كالصريخ فيهما، أي في المغيث
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٥٬٨٢٦صَرْخَةٌ
1 صَرْخَةٌ ذ , (L, K,) an inf. n. of صَرَخَ, (S,) signifies The calling or calling out, or crying or crying out, vehemently; [or screaming;] (L, K;) on an occasion of fright, or alarm, or of some affliction, or evil accident: (L:) one says, صَرَخَ, inf. n. صَرْخَةٌ; and ↓ اصطرخ; [He called or called out, &c.;] both meaning the same. (S.) And صُرَاخٌ is also an inf. n. of صَرَخَ, (A, Mgh,
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٦١٧صَرَخَ
صَرَخَ U ( n. ac. صُرَاْخ 24 , صَرِيْخ 25 ),
a. Cried, called out; called for help.
b. Called, summoned.
أَصْرَخَ
أَصْرَخَ IV ,
a. Succoured, aided.
تَصَاْرَخَ
تَصَاْرَخَ VI ,
a. Called to each other.
اِصْتَرَخَ
اِصْتَرَخَ VIII ( T ),
a. see I (a) & VI.
اِسْتَصْرَخَ
اِسْتَصْرَخَ X ,
a. Called, appealed to.
b. Incited.
صَرْخَة
صَرْخَة 1t ,
a. Cry, call, summons.
صَاْرِخَة
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٧٬٥١٥صرخ
صَرَخَ - يَصْرُخُ - صَرِيْخ - أَصْرَخَ - يُصْرِخُ - مُصْرِخ - اصْطَرخَ - يَصْطَرِخُ - اسْتَصْرَخَ - يَسْتَصْرِخُ
صَرَخَ - يَصْرُخُ + كائن + كائناَ: ينجده: يقدم له الغوث والعون والنجدة
صَرِيْخ : على وزن " فعيل " اسم فاعل مبالغة من " صَرَخَ - يَصْرُخُ ": من يغيث وينجد آخر بلهفة وشدة: المنجد المعين
أَصْرَخَ - يُصْرِخُ + كائن + كائناً أو
الجذور المجاورةالمجاورة: ٤١ (الإجمالي: ٥٧)
- مسي
الآيات المشتركة: ١ · Dün
- نقذ
الآيات المشتركة: ١ · “Enkaz” kirpi, “nakize” ise zırh demektir
- نصر
الآيات المشتركة: ٢ · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
- لوم
الآيات المشتركة: ١ · Dilin arka tarafı, dil kemiği demektir
- غوي
الآيات المشتركة: ١ · Ğaviy, “Ğaye” kenar demek, “ğavy” kenara çekilmek, yoldan…
- رقب
الآيات المشتركة: ١ · Rekabe Boyun demektir
- ظلم
الآيات المشتركة: ٢ · Zalimler
- عمر
الآيات المشتركة: ١ · “U’mare” katlı bina demektir
- غرق
الآيات المشتركة: ١ · Ğark, Suya doymuş toprak, bataklık demektir
- سلط
الآيات المشتركة: ١ · Salata, doğranmış sebze demektir
- جوب
الآيات المشتركة: ١ · Cevbe içi su dolu çukur, kova demektir
- صبح
الآيات المشتركة: ١ · Tan demektir
الآيات التي ورد فيها(٤)
… فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلَا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَمَا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ إِنِّي كَفَرْتُ بِمَا أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ …
Sizin imdadınıza yetişen
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صرخ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | غوث, صيح, نصر, نجو |
| Zıt Kök | خفت |
| Çekirdek Özet 1 | Ani tehlike, dehşet veya çaresizlik anında kopan yüksek perdeden çığlık ve bu çığlığa verilen imdat cevabı |
| Çekirdek Özet 2 | Varlık düzeninin tükendiği, ilahi hükmün kesinleştiği veya dünyevi çaresizliğin zirveye çıktığı anda yardım isteme ve bu çığlığın sahte mercilerde cevapsız kalması |
| Çekirdek Özet 3 | Hakiki yardım mercisi (munsıf/muğîs) ile aciz aracıların nihai ayrışması; kurtarıcı sanılan bâtıl güçlerin varoluşsal kriz anında işlevsizleşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir bağırma veya kuru bir feryat olarak daraltıp yardım isteme ve yardıma koşma (istigâse ve igâse) boyutunu göz ardı etmek |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صر | Sıkıştırma, gerilme, toplanma, keskin sürtünme ve tiz ses çıkarma; صرح, صرر, صرصر, صرط, صرع, صرف, صرم köklerinde görüldüğü üzere gerginliğin ve sınır noktasına varmanın oluşturduğu sert hareket veya ses | خ | Boğazın hırıltılı ve çatlak tınısını katarak gerginliği tiz, yırtıcı, boğuk ve can havliyle dışa fırlayan bir imdat çığlığına dönüştürmüştür. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Çaresizlik, baskı ve daralma anındaki kıstırılmışlığı ve yakalanmışlık halini imler. |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Tehlikenin doğrudan şahsın merkezine, varlığına ve zihnine yönelmesini veya sesin yukarıya, baş seviyesinden göğe doğru yükselmesini temsil eder. |
| خ | Çit veya duvar imgesinin (ح) ses yoğunlaşmasıyla türetilmiş biçimi; sert engel, yırtılma, açılma | Kapanan çitin, boğazın ve sınırın gırtlaktan gelen sert ve çatlak bir nefes patlamasıyla delinmesini ifade eder. |
| صرخ | Kapanan ve sıkıştıran engeli yırtarak yükselen feryat | Çaresizce kıstırılmış bir varlığın içine düştüğü boğucu engeli parçalamak üzere başından ve gırtlağından dışarıya fırlattığı en yüksek perdeden yardım çığlığını resmeder. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ani bir felaket, baskın veya ölüm haberi karşısında boğazı yırtarcasına yükselen tiz ve keskin çığlık; baskına uğrayan kabilenin imdat çağrısı ve bu çağrıyı duyup yetişen kişinin atılışı. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Selâme b. Cendel bir beytinde feryat edip yardım isteyen kimse için kökü şöyle kullanır: إِذَا مَا أَتَانَا صَارِخٌ فَزِعٌ كَانَ الصُّرَاخُ لَهُ قَرْعَ الظَّنَابِيبِ (Bize dehşet içinde bir feryatçı/imdat isteyen geldiğinde, ona cevabımız incik kemiklerini kalkanlara vurarak derhal yardıma koşmak olurdu). |
| Erken Arapça kullanım | İbn Ömer'in hanımı Safiyye vefat ettiğinde rivayette geçen şu ifade erken kullanımı örneklendirir: اسْتَصْرَخَ عَلَى امْرَأَتِهِ صَفِيَّةَ اسْتِصْرَاخَ الحَيِّ عَلَى المَيِّتِ (Ölüye yardım ve defin işlerini üstlenmek üzere dirilerin imdada çağrılması gibi Safiyye için de imdat çağrısında bulundu). Ayrıca Araplar feryadı duyulup yardıma koşulmayan kimse için عَبْدٌ صَرِيخُهُ أَمَةٌ (Yardımcısı bir cariyeden ibaret olan köle) darbımeselini kullanırlardı. |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça صرخ kökü, Sami dil ailesinde kök harfleri arasındaki sert sürtünmeli ve hırıltılı seslerin oluşturduğu yansımalı (onomatopeik) çekirdekten beslenir. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede açık bir soydaşı olan צָרַח (tsarach - haykırmak, feryat etmek, çığlık atmak) biçimiyle birebir fonetik ve semantik denklik gösterir; Nâbîler döneminde savaş narası ve derin acı çığlığı bağlamında kullanılır. Süryanicede ise צרח / ṣrḥ biçimi haykırış, feryat ve çığlık manalarını korur. Kökün Afro-Asyatik katmandaki ortak çekirdeği, bedensel veya fiziksel bir gerilimin gırtlaktan patlayarak harici bir ses dalgasına dönüşmesidir. Arapçada kök yalnızca ses çıkarma eylemiyle sınırlı kalmamış, çift yönlü (ezdâd) bir semantik genişlemeyle hem «imdat isteyen» (sârih, sarîh, müstasrih) hem de «imdada koşan, kurtarıcı» (sârih, musrih) anlamlarını üstlenerek toplumsal ve hukuki bir himaye terimine dönüşmüştür.
درجة الثقة Kesin
المصدر Brown-Driver-Briggs (BDB), Payne Smith Syriac Dictionary, Maqāyīs al-Lugha.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | صر çekirdeğinden türeme tiz ses ve imdat | Gerginlik ve sıkışma kökünden türeyerek feryat ve tehlike anında yardım isteme ve bu çağrıya icabet etme boyutunu kazanmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice tsarach (çığlık atmak), Süryanice ṣrḥ (haykırmak) | Kuzeybatı Sami grubunda birebir ses ve anlam denkliğiyle acı, dehşet ve savaş çığlığını ifade eder. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dilleri ötesinde Afro-Asyatik diğer kollarda düzenli bir soydaş biçim tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |
المصدر HALOT, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صرخ | Anlamlı | Çığlık atmak, imdat istemek, imdada koşmak | Dehşet veya kriz anında tiz sesle yardım çağırma ve bu çağrıya karşılık verme eylemidir. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| صخر | Anlamlı | Sert kaya, taş kütlesi | Katılaşmış, kırılması ve sarsılması güç olan büyük ve yalçın kaya parçasıdır. | Kur'an'da geçer; sesin katılığı ile maddenin katılığı arasında metaforik bağ vardır. |
| رصخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn ve klasik lugatlarda mühmel olarak kaydedilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| رخص | Anlamlı | Yumuşaklık, ucuzluk, gevşeme | Sertliğin zıddı olarak nesnenin yumuşaması, fiyatın düşmesi veya kuralın hafifletilmesidir. | Kur'an'da geçmez; sertlik ve şiddet bildiren köklerin zıddı yönde gevşeme ifade eder. |
| خصر | Anlamlı | Bel, daralma, orta kısım | Bedenin veya bir nesnenin iki geniş bölümü arasındaki daralmış ve sıkışmış orta yeridir. | Kur'an'da geçmez; sıkışma çekirdeğini fiziksel biçimde korur. |
| خرص | Anlamlı | Tahmin etmek, yalan söylemek, delilsiz zan | Kesin bilgiye dayanmaksızın sırf tahminle pay biçmek ve asılsız iddiada bulunmaktır. | Kur'an'da geçer; zan ve delilsizlik anlamını taşır. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صرخ | Merkez | İmdat çığlığı ve kurtarıcılık | Dehşet ve acziyet içinde boğazdan fırlayan çığlıkla yardım talep etme ve o çağrıya yetişmedir. | Sesin şiddeti ve amacın kesin bir kurtarılma talebi olması esastır. |
| غوث | Komşu | İmdada yetişme, yardım etme | صرخ kökünde ses ve çığlık unsuru zorunluyken, غوث fiili yardımın bizzat kendisine ve sıkıntıdan çekip çıkarmaya odaklanır. | Çığlığın neticesinde gerçekleşen fiili kurtarma boyutudur. |
| صيح | Komşu | Yüksek sesle haykırma | صيح her türlü yüksek ve gürültülü sesi kapsarken, صرخ doğrudan imdat isteme ve can havli bağlamına hasredilir. | Sesin yırtıcılığı ortaktır; ancak hedef kökte feryat ve yardım çağrısı ön plandadır. |
| نصر | Komşu | Destek olma, zafere ulaştırma | نصر genel bir ittifak ve güç aktarımını anlatırken, صرخ anlık krizde boğulmak üzere olanın çağrısına yetişmeyi ifade eder. | Kurumsal veya stratejik yardımdan ziyade cankurtaran müdahalesini belirtir. |
| خفت | Zıt | Sesin kısılması, gizlenmesi | Çığlığın ve feryadın taban tabana zıddı olarak sesin duyulmayacak dereceye indirilmesi veya tamamen sönmesidir. | Çaresizlik çığlığının aksine sesin bastırılması veya silinmesidir. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صرخ | İmdat çığlığı atmak ve imdada yetişmek | Can havliyle feryat edip yardım istemeyi ve bu feryadı duyarak kurtarıcı olarak koşmayı bir arada içeren kök. | Kesin |
| Latince | clamare, vociferari, succurrere | Haykırmak, feryat etmek, yardıma koşmak | Clamare yüksek sesli çığlığı, succurrere ise koşturarak imdada yetişmeyi karşılar; iki anlamı tek kökte birleştiremez. | Güçlü |
| İngilizce | to cry out for help, to scream, to rescue | İmdat çığlığı atmak, kurtarmak | Scream ve shriek çığlığın tınısını, cry for help amacını verir; kurtarıcılık (musrih) anlamı için rescue veya succor kelimesine başvurulur. | Güçlü |
| Almanca | aufschreien, um Hilfe rufen, zu Hilfe eilen | Çığlık koparmak, yardım çağırmak, yardıma koşmak | Aufschreien dehşet çığlığını, zu Hilfe eilen ise musrih anlamındaki fiili yetişmeyi ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | pousser un cri, appeler au secours, secourir | Feryat koparmak, imdat istemek, yardımına yetişmek | Appeler au secours istisrahı, secourir ise ifal kalıbındaki israhı karşılar. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Robert.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مُصْرِخ (İsmi fâil) | İmdada yetişen, kurtarıcı merci | Şeytanın ahirette kendisine uyanlara yönelik hiçbir kurtarıcı gücünün olmadığını ilan ettiği hesaplaşma bağlamı (İbrâhîm 14:22). |
| صَرِيخ (İsmi meful / fâil) | İmdat isteyen veya imdadına yetişilecek kimse | Denizde boğulmak üzere olanların ilahi rahmet olmadıkça hiçbir yardım çağrıcısı ve kurtarıcısı bulamayacağı bağlamı (Yâsîn 36:43). |
| يَسْتَصْرِخُ (İstif‘âl muzari) | Can havliyle imdat istemek, feryat ederek yardıma çağırmak | Hz. Mûsâ'nın kavminden olan kişinin ertesi gün yine kavgaya tutuşup bağırarak yardım dilenmesi bağlamı (Kasas 28:18). |
| يَصْطَرِخُونَ (İfti‘âl muzari) | Cehennemde birbirine karışan feryatlarla çaresizce kurtarılma çabası | Cehennem azabındaki inkârcıların feryat figan bağrışıp geri gönderilmek için yalvarmaları bağlamı (Fâtır 35:37). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şefaat, tevhid ve sahte ilahların acziyeti | Ahirette Allah'tan başka hiçbir mutlak kurtarıcının (musrih) bulunamayacağı; şeytanın ve putların insanı azaptan çekip alamayacağı ilkesi. | Yaratılmış varlıkların ontolojik acziyeti ve hakiki igâsenin yalnızca Allah'a ait olması. |
| Fıkıh | İmdat çağrısına icabet ve teaddi anında savunma | Canı tehlikede olan bir müminin imdat çağrısını (istisrah) duyan kimsenin ona yardıma koşmasının farziyeti ve şahitlik hukuku. | Zulmü defetmek üzere harekete geçme ve meşru müdafaaya destek olma mükellefiyeti. |
| Tefsir | İştikak incelikleri ve ezdâd kullanımı | Ayetlerde geçen صرخ türevlerinin hem çağıran (müstasrih) hem de cevap veren (musrih) yapısının belagî derinliği. | Sözün lafız ve mana dengesinde, sesin dehşeti ile eylemin çaresizliği arasındaki mutlak uyum. |
| Hadis | Cenaze ilanı ve feryatla ağlama yasağı | Cahiliye âdeti olan çığlık kopararak ölüyü ilan etme veya feryat figan bağırarak ağıt yakma (sarha) fiillerinin nehyedilmesi. | Çaresizlik çığlığının isyana dönüşmesinin engellenmesi ve meşru yardım talebiyle sınırlandırılması. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Nihai hesaplaşma ve tevhid | Mutlak Melce ve Muğîs | Varlık krizinde hakiki sığınak olma | Varlığın en dip noktasında sahte mercilerin insanı terk ettiği anda tek kurtarıcının Allah olduğunu bildirir. | Kesin |
| İlmi | İletişim ve acil durum uyarı mantığı | Kritik alarm sinyali | Sistemin çöküş eşiğini duyurma | Bir yapıda geri dönülemez hasar belirdiğinde çevre birimleri devreye sokan en yüksek eşikli çağrı mekanizmasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Kamu güvenliği ve tebaa himayesi | Asayiş ve imdat mekanizması | Zulmü ve saldırıyı püskürtme | Hukuk düzeninin zayıfın feryadına anında yetişecek bir kolluk ve adalet mekanizması kurma zorunluluğudur. | Güçlü |
| İktisadi | İflas, kriz ve batık varlık yönetimi | Finansal kurtarma çağrısı | Çöküşü önleyici acil likidite | Ekonomik aktörün tasfiye eşiğinde son çare olarak piyasadan veya üst otoriteden talep ettiği acil can simididir. | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Akustik rezonans ve kesintili tepe sinyali (peak threshold alarm) | Bir sistemde parametrelerin kritik eşiği aşmasıyla birlikte normal veri akışının kesilip en yüksek frekanstan acil durum uyarısının fırlatılmasıdır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kriz anında kolektif dayanışma refleksi (bystander intervention) | Bir bireyin ölümcül tehdit anında çıkardığı sesin, sosyal grupta normatif kayıtsızlığı kırarak derhal müdahale etme sorumluluğu doğurmasıdır. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece anlaşılmaz bir gürültü, rastgele bir haykırış veya amaçsız bir bağrışma olarak tercüme etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, hem hayati tehlike anında varlığın tüm gücüyle yardım istemesini (istisrah) hem de o çağrıya koşarak felaketi bertaraf etme gücünü (israh) kuşatır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İbrâhîm 22'deki şeytanın hitabı alelade bir ses yarışması gibi anlaşılır; oysa ayet, sahte otoritelerin kriz anında hiçbir koruyuculuk ve kurtarıcılık sağlayamayacağı ontolojik hakikatini vazeder. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın acziyet sınırına dayandığı anlardaki çaresizlik psikolojisini ve bu psikolojinin yöneldiği sahte ile hakiki merciler arasındaki ontolojik ayrımı en çarpıcı ses imgesiyle ortaya koyduğu için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkârcıların cehennemdeki çaresiz çırpınışlarını tasvir eden eskatolojik ayetlerde ve dünyevi krizlerde kula sığınmanın yetersizliğini gösteren kıssalarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dünyada güç ve otorite vehmedilen varlıkların ahirette birer koruyucu veya şefaatçi olabileceği yönündeki şirk temelli yanılsamayı kökten çürütür. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBoğazı yırtarcasına fırlayan tiz imdat çığlığı ve bu çığlığa karşılık vererek felakete uğrayanın yardımına koşma eylemi.
- Soyut anlamVarlık düzeninde tükeniş ve boğulma noktasına gelen bir sistemin dışarıdan müdahale talep etmesi ve bâtıl aracıların bu talep karşısındaki mutlak işlevsizliği.
- Sistematik karşılıkİlahî egemenlikte gerçek kurtarıcılık yetkisinin yalnızca Allah'a ait olması; hiçbir yaratılmışın varoluşsal kriz eşiğinde müstakil bir sığınak teşkil edememesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde anı sistemin çöküş ve felaket eşiğini, ise bu anda ortaya çıkan ani ve sonsuz genlikli imdat çığlığını temsil eder. parametresi feryada verilen kurtarıcı cevaptır. kümesi, hakiki mutlak güç olan haricindeki tüm sahte mercileri simgeler ve bu mercilerin kurtarma kapasitesi kesin olarak sıfırdır (). Hakiki ve sınırsız kurtarma cevabı ise yalnızca tekil merci olan katında mevcuttur.