صفح
ص - ف - ح
جذر- الورود: ٨
- الآيات: ٧
- الصيغ: ٨
- المعاجم: ١٢
معناه في القرآن: Görüş
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٢٬٩٣٨باب الحاء والصاد والفاء معهما
ص ح ف، ح ص ف، ف ص ح، ص ف ح، ف ح ص، ح ف ص، كلهن
صحف:
الصُّحُفُ: جمع الصَحيفة، يُخَفَّف ويُثّقَّل، مثل سفينة وسُفْنُ، نادِرتان، وقياسُه صَحائف وسَفائن. وصَحيفة الوَجْه: بَشَرة جِلده، قالك
إذا بَدا من وَجْهِكَ الصَحيفُ
وسُمِّيَ المُصْحَفُ مُصْحَفاً لأنَّه أُصْحِفَ، أي جُعِلَ جامعاً للصُحُف المكتوبة بين الدَّفَّتَيْن. والصَّحْفةُ شبه القَصْعة المُسْلَنْطِحة العَريضة
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٬٤٢٥صَفْحُ الشيءِ: ناحيتُه. وصَفْحُ الإنسان: جَنْبُه. وصَفْحُ الجبل: مُضْطَجَعُه. وصَفْحَةُ كلِّ شيءٍ: جانبُه. ونَظَر إليَّ بِصَفْحِ وجهه وبصُفْح وجهه، أي بِعُرْضِه. قال أبو عبيدة: يقال ضَرَبَهُ بصُفْح السَيف. وصفيحةَ الوجه: بَشَرَةُ جِلْدِه. وصَفائح الباب: أَلْواحه. والصَفيحة: السَيْفُ العَريض، وكذلك الحَجَرُ العريض. ووَجْهُ كلِّ شيء عريضٍ صَفيحةٌ. وصَفَحْتُ عن فلانٍ، إذا أعْرضْتَ عن ذَنْبِه. وقد
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٠٬٢٠٥ح ص ف
حصف ، حفص ، صفح ، صحف ، فصح ، فحص : ( مستعملة ) .
حصف : يقال : رجل حَصِيفٌ بَيّن الحَصافة ، وقد حَصُفَ حَصافة إذا كان جَيِّد الرأي مُحْكَم العَقِل . وثوْبٌ حَصِيفٌ إذا كان مُحْكَمَ النسج صفيقَهُ . ورَأْيٌ مُسْتَحْصِفٌ ، وقد استَحْصَفَ رأيُه إذا استحكم ، وكذلك المُسْتَحْصِد . ويقال للفرس وغيره : أَحْصَفَ إحْصَافاً إذا عَدَا فأَسرَعَ وفيه تقارُب ، ومنه قول العَجّاج : ذَارٍ إذا لاَقَى
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٧٬٥٣٠(باب الصاد والغين وما يثلثهما )
(صغو/ي) الصاد والغين والحرف المعتل أصلٌ صحيح يدلُّ على المَيْل، من ذلك قولُهم: صِغْو فلانٍ معك، أي ميلُه. وصَغتِ النجوم: مالت للغُيوب. وأصغى إليه، إِذا مال بسمعِهِ نحوَه. وأَصْغَيت الإِناءَ أَمَلْتُهُ. ومنه قولهم للذين يَميلون مع الرَّجُل من أصحابِهِ وذوي قُرْباه: صاغِيةٌ. وحُكي: صَغَوْتُ إليه أَصْغَى صَغْواً وصَغىً، مقصور.
(صغر) الصاد والغين والراء أصلٌ صحيح
(باب الصاد والغين وما يثلثهما ) (صغو/ي) الصاد والغين والحرف المعتل أصلٌ صحيح يدلُّ على المَيْل، من ذلك قولُهم: صِغْو فلانٍ معك، أي ميلُه. وصَغتِ النجوم: مالت للغُيوب. وأصغى إليه، إِذا مال بسمعِهِ نحوَه. وأَصْغَيت الإِناءَ أَمَلْتُهُ. ومنه قولهم للذين يَميلون مع الرَّجُل من أصحابِهِ وذوي قُرْباه: صاغِيةٌ. وحُكي: صَغَوْتُ إليه أَصْغَى صَغْواً وصَغىً، مقصور. (صغر) الصاد والغين والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على قِلَّةٍ وحقارة. من ذلك الصِّغَر: ضدّ الكِبَر. والصَّغير: خلاف الكبير. والصاغِر: الرَّاضي بالضَّيمِ صُغْراً وصَغاراً. ويقال أصغَرت النَّاقةُ وأكبَرَتْ. والإِصْغار: حنينُها [الخفيض. والإِكبار([1]):] العالي. قالت الخنساء: * لها حنينان إِصْغارٌ وإِكبارُ([2]) * (صغل) الصاد والغين واللام ليس بشيء، إِنَّما الصَّغِل السَّيِّئ الغِذاء. والأصل فيه السين: سَغِلٌ. والله أعلم بالصواب. (صفق) الصاد والفاء والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على ملاقاةِ شيءٍ ذي صَفْحةٍ لشيءٍ مثله بقُوَّة. من ذلك صَفَقْتُ الشَّيءَ بيدي، إِذا ضربتَه بباطن يدكِ بقُوّة. والصَّفْقَة: ضربُ اليدِ على اليدِ في البَيْعِ والبَيْعةِ، وتلك عادةٌ جاريةٌ للمتبايِعين. وإذا قيل أصفَق القومُ على الأمر، إِذا اجتمعوا عليه، فهو من ذلك، وإِنَّما شُبِّهوا بالمتصافِقين على البيع. وممّا حُمِل على ذلك الصَّفَقُ، وهو الماء يُصَبُّ على الأديمِ الجديد فيخرُج مُصْفرَّا. ومن الباب أيضاً: الشَّراب المصفَّق، وهو أن يُحوَّل من إِناءٍ إلى إِناءٍ، كأنَّه صَفَقَ الإِناءَ إذا لاقاه، وصُفِقَ به الإِناء. ومنه صَفَقَ الإِبلَ، إِذا حوَّلـها مِن مرعَىً إلى مرعَىً. ثم حُمِل على ذلك فقيل لكلِّ منبسطٍ صَفقٌ وإن لم يُضربْ به على شيء. فيقال لجانِبَي العُنُق صفقانِ، ولكلِّ ناحيةٍ صَفْق وصُفْق([3]). ويقال للجِلدِ الذي يلي سوادَ البطنِ صُفْق. ومما شذَّ عن الباب، وقد يمكن أن يُخرّج له وجه، قولهم: قَوسٌ صَفوقٌ، إِذا كانت ليّنة راجعة. (صفن) الصاد والفاء والنون أصلانِ صحيحانِ، أحدهما جنسٌ من القيامِ، والآخر وِعاءٌ من الأوعية. فالأوّل: الصُّفون، وهو أن يقومَ الفرسُ على ثلاثِ قوائمَ ويرفعَ الرَّابعة، إلاَّ أنَّه ينالُ بطرَف سُنْبُكِها الأرض. والصَّافن: الذي يصفُّ قدمَيه. وفي حديث البَرَاء: "قمنا خَلْفَ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم صُفُوناً". ومنه تَصَافَنَ القومُ [الماء([4])]، وذلك إِذا اقتسموه بالصُّفْن، والصُّفْن: جلدةٌ يُسْتَقَى بها. قال: فلما تصافَنَّا الإداوةَ أجهشَتْ *** إِلَيَّ غُصونُ العنبريِّ الجُراضِمِ([5])ويقال إنَّ ذلك إِنَّما يكون على المَقْلَة، يُسقى أحدُهم قَدْر ما يغمُرها. ومما شذَّ عن الأصلين: الصَّافن، وهو عِرْقٌ([6]). (صفو) الصاد والفاء والحرف المعتلّ أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خلوصٍ من كل شَوب. من ذلك الصَّفاءُ، وهو ضدُّ الكَدَرِ؛ يقال صفا يصفو، إذا خَلص. يقال لكَ صَفْوُ هذا الأمرِ وصِفْوته. ومحمَّد صِفوة الله تعالى وخِيرَتُه من خَلْقِه، ومُصْطفاهُ صلَّى الله عليه * وآلهِ وسلّم. والصَّفِيُّ: ما اصطفاه الإمام من المَغْنم([7]) لنفسه، وقد يسمَّى بالهاء الصَّفِيَّة، والجمع الصَّفَايا. قال: لك المِرْبَاعُ منها والصَّفَايا *** وحُكْمُكَ والنَّشيطةُ والفُضُولُ([8])والصَّفِيَّة والصَّفِيّ، وهو بغير الهاء أشهر: النّاقةُ الكثيرة اللّبَن، والنَّخْلة الكثِيرةُ الحَمْل، والجمع الصَّفَايا. وإِنَّما سُمِّيت صفيّاً لأنَّ صاحِبَها يصطفيها. ومن الباب قولهم: أَصْفت الدَّجاجةُ، إِذا انقطع بيضُها، إِصفاءً. وذلك كأنَّها صَفَتْ أي خَلَصت من البَيْضِ، ثم جُعِلَ ذلك على أَفْعَلتْ فرقاً بينها وبين سائرِ ما في بابها، وشبّه بذلك الشَّاعِرُ إذا انقطع شِعْرُهُ. ومن الباب الصَّفَا، وهو الحجر الأَمْلَسُ، وهو الصَّفْوانُ، الواحدة صَفوانةٌ، وسمِّيت صفوانَةً لذلك، لأنَّها تَصْفُو من الطِّين والرَّمْل. قال الأصمعيُّ: الصَّفْوان والصَّفْواءُ والصَّفَا، كله واحد. وأنشد: * كما زَلَّتِ الصَّفْواء بالمتنَزِّلِ([9]) * ويقال يومٌ صفوانُ، إِذا كان صافِيَ الشَّمسِ شديدَ البَرْدِ. (صفح) الصاد والفاء والحاء أصلٌ صحيحٌ مطَّرد يدلُّ على عَرْض وعِرَض. من ذلك صَُفْح الشَّيء: عُرْضُهُ. ويقال رأس مُصْفَحٌ: عريض. والصفيحة: كلُّ سيفٍ عريض. وصَفْحَتا السَّيف: وَجْهاه. وكلُّ حجرٍ عريضٍ صفيحةٌ، والجمع صَفائِح. والصُّفَّاح: كلُّ حجرٍ عريض. قال النّابغة: تقدُّ السَّلوقيَّ المضاعفَ نسجُهُ *** ويُوقِدْن بالصُّفّاحِ نارَ الحُباحِبِ([10])ومن الباب: المُصافحةُ باليد، كأنَّه ألصقَ يدَه بصَفحةِ يدِ ذاك. والصَّفْح: الجنْب. وصَفحا كلِّ شيء: جانباه. فأمَّا قولهم: صَفَح عنه، وذلك إِعْراضُهُ عن ذنْبِهِ، فهو من البابِ؛ لأنَّه إِذا أعرضَ عنه فكأنَّه قد ولاَّه صَفْحتَه وصُفحه، أي عُرضه وجانِبَه، وهو مَثَلٌ. ومن الباب: صَفحت الرَّجلَ وأصفحتُهُ، إِذا سألك فمنعتَه([11]). وهو من أنّك أريتَه صَفْحَتَك مُعْرِضاً عنه. ويقال: صَفحتُ الإِبلَ على الحوض، إِذا أمررتَها عليه، وكأنَّكَ أَرَيْتَ الحوضَ صَفَحَاتِها، وهي جُنوبُها. ومما شذَّ عن الباب قولُهم: صفحت الرَّجل صفحاً، إِذا سَقيتَه أيَّ شرابٍ كان ومتى كان. (صفد) الصاد والفاء والدال أصلان صحيحان: أحدُهما عَطاءٌ، والآخَر شَدٌّ بشيء. فالأوَّل الصَّفَد؛ يقال أَصفدتُهُ، إِذا أعطيتَه. قال: هذا الثناءُ فإِنْ تَسمعْ لقائِلِهِ *** فماعَرَضتُ أبيتَ اللَّعنَ بالصَّفَدِ([12])وأمَّا الصَّفْد فالغُلّ، ويقال الصَّفْد التقييد([13]). والأصفاد: الأقْياد. والصِّفاد: القَيد أيضاً. قال: هَلاَّ مننتَ على أَخيكَ مَعْبَدٍ *** والعامِريُّ يقودُه بِصِفادِ([14]) وفي الحديث: "إذا دخل شهرُ رمضانَ صُفِّدت الشياطين". (صفر) الصاد والفاء والراء ستّة أوجه: فالأصل الأوَّل لونٌ من الألوان. والثاني الشَّيء الخالي. والثالث جوهرٌ من جواهر الأرضِ. والرَّابع صَوت. والخامس زَمان. والسادس نَبْت. فالأوَّلُ: الصُّفْرة في الألوان. وبنو الأصفر: مُلوكُ الرُّومِ؛ لِصُفْرةٍ اعتَرَتْ أبَاهم. والأصفر: الأسود في قوله: تلكَ خَيْلِي منه وتلك ركابي *** هنَّ صُفْرٌ أولادُها كالزَّبيبِ([15])والأصل الثاني: الشيء الخالي، يقال هو صِفْر. ويقولون في الشتم: ما له صَفِر إِناؤه. أي هلكت ماشيتُهُ. ومن الباب قولُهم للذي به جنونٌ: إنه لفي صُفْرَةٍ وصِفْرة بالضم والكسر، إِذا كان في أيامٍ يزول فيها عقلُهُ. والقياس صحيح؛ لأنه كأنه خالٍ بين عقله. والأصل الثالث: الصُّفْر من جواهر الأرض، يقال إنَّه النُّحاس. وقد يقال الصِّفْر. وقد أخبرني عليُّ بن إبراهيمَ القطانُ، عن عليّ بن عبد العزيز، عن أبي عُبيد قال: قال الأصمعي: النُّحاس الطَّبيعة والأصل، والنُّحاس هو الصُّفر الذي تعمل منه الآنية، فقال "الصُّفْر"، بضم الصاد. قال أبو عبيدٍ مثلَهُ، إلاَّ أنَّه قال الصِّفْر، بكسر الصاد. وأمَّا الرَّابع فالصَّفير للطّائر. وقولهم: ما بها صافرٌ، من هذا، أي كأنَّه يصوِّت. وأمَّا الزمان فصَفَر: اسم هذا الشهر. قال ابنُ دريد([16]): الصَفَرَانِ * شهرانِ في السَّنة، سمِّي أحدُهما في الإِسلام المحرَّم. والصَّفَريّ، نباتٌ يكون في أوّلِ الخريفِ. والصَّفَريّ في النَّتاج بعد اليقظيّ. وأمَّا النَّبات فالصَّفَار، وهو نبتٌ، يقال إنَّه يبيس البُهْمَى. قال: فبتنا عُرَاةً لدى مُهرِنا *** ننزِّعُ من شَفَتيهِ الصَّفَارا([17])(صفع) الصاد والفاء والعين كلمةٌ واحدة معروفة. --------------ـــ ([1]) هذه التكملة من المجمل. ([2]) صدره كما في الديوان 42 واللسان (صغر): * فما عجول على بوٍّ تطيفُ به * ([3]) وصفق أيضاً، بالتحريك، كما في المجمل. ([4]) التكملة من المجمل واللسان. ([5]) البيت للفرزدق في اللسان (صفن، جرضم). ([6]) في اللسان: "عرق في باطن الصلب طولاً، متصل به نياط القلب، ويسمى الأكحل". ([7]) في الأصل: " من الغنم"، وأثبت ما في المجمل. ([8]) البيت لعبد الله بن عنمة الضبي، كما سبق في (ربع)، وهو من أبيات ثمانية رواها أبو تمام في الحماسة: (1: 420). وأنشده في اللسان (ربع، صفا، نشط، فضل)، وسيأتي في (نشط). ([9]) لامرئ القيس في معلقته. وصدره: * كميت يزلُّ اللِّبد عن حال متنه *. ([10]) ديوان النابغة 7 برواية : "وتوقد". ([11]) فرق بينهما ابن الأثير فقال: "يقال صفحته، إذا أعطيته، وأصفحته إذا حرمته". ([12]) للنابغة في ديوانه 27 واللسان (صفد)، والرواية فيهما: "فلم أعرض". ([13]) كذا ضبطت العبارة في المجمل. وفي اللسان بفتح فاء الصفد. والظاهر أن التقييد بسكون الفاء، والغل بفتحها. يؤيده عبارة اللسان: "والاسم من العطية الصفد ـ أي بالتحريك ـ وكذلك من الوثاق". ([14]) البيت لعوف بن عطية التيمي، يعير لقيط من زرارة بموت أخيه معبد في الأسر. اللسان (بدد). وروايته في (بدد): "ألا كررت على ابن أمك معبد". وروايته في (صفد) كروايته هنا، مع تحريف في عجز البيت. ([15]) البيت للأعشى في ديوانه 219، واللسان (صفر). ([16]) الجمهرة (2: 355). ([17]) البيت لأبي دُوَاد الإِيادي، كما في حواشي الجمهرة. وسيأتي منسوباً في (عري).
ـ
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٦٤٩- صفح الشيء: عرضه وجانبه، كصفحة الوجه، وصفحة السيف، وصفحة الحجر. والصفح: ترك التثريب، وهو أبلغ من العفو، ولذلك قال: ﴿فاعفوا واصفحوا حتى يأتي الله بأمره﴾ [البقرة/109]، وقد يعفو الإنسان ولا يصفح. قال: ﴿فاصفح عنهم وقل سلام﴾ [الزخرف/89]، ﴿فاصفح الصفح الجميل﴾ [الحجر/85]، ﴿أفنضرب عنكم الذكر صفحا﴾ [الزخرف/5]، وصفحت عنه: أوليته مني صفحة جميلة معرضا عن ذنبه، أو لقيت صفحته متجافيا عنه، أو تجاوزت الصفحة
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٥٩٣ص ف ح
نظر إليه بصفح وجهه وبصفح وجهه.
وضربته على صفحه وعلى صفحته: على جنبه.
وجلا صفحتي السيف.
وكتب في صفحتي الورقة.
وتصفح الشيء: تأمله ونظر في صفحاته.
وتصفح القوم: نظر في أحوالهم أو نظر في خلالهم هل يرى فلاناً.
وتصفح الأمر.
وصفحت عنه: أعرضت عن ذنبه.
وأتيت فلاناً في حاجة فصفحني عنها: ردني.
وضربه بالسيف مصفحاً ومصفحاً: بعرضه لا بحده.
ورأس مصفح: عريض.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ١٠٬٤١٠الصَّفْحُ: الجَنْبُ. وصَفْحُ الإِنسان: جَنْبُه. وصَفْحُ كل شيءٍ: جانبه. وصَفْحاه: جانباه. وفي حديث الاستنجاء: حَجَرَين للصَّفْحَتين وحَجَراً للمَسْرُبةِ أَي جانبي المَخْرَج. وصَفْحُه: ناحيته. وصَفْحُ الجبلِ: مُضْطَجَعُه، والجمع صِفاحٌ.
وصَفْحَةُ الرجل: عُرْضُ وجهه. ونظر إِليه بصَفْحِ وجهه وصُفْحِه أَي بعُرْضِه.
وفي الحديث: غيرَ مُقْنِعٍ رأْسَه ولا صافحٍ بِخَدّه أَي غيرَ مُبْرِزٍ صَفْحةَ خَدِّه
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٤٥١* ص ف ح * * صَفْحُ * الشيء ناحيته وصفح الجبل مثل سفحه و * صَفْحَةُ * كل شيء جانبه و * صَفَائحُ * الباب ألواحه و * صَفَحَ * عنه أعرض عن ذنبه وبابه قطع وضرب عنه * صَفْحاً * أعرض عنه وتركه و * تَصَفَّحَ * الشيء نظر في * صَفَحاتِهِ * و * المُصَافَحَةُ * و * التَّصَافُحُ * الأخذ باليد و * المُصْفَحُ * بوزن المصحف الممال وفي الحديث ﴿قلب المؤمن مصفح على الحق﴾ و * التَّصْفِيحُ * مثل التصفيق وفي الحديث
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٩٬٤٢٥الصفح من كل شيء: الجانب وصفحاه: جانباه، كالصفحة. وفي حديث الاستنجاء: حجرين للصفحين وحجرا للمسربة ، أي جانبي المخرج. الصفح من الجبل: مضطجعه والجمع صفاح. الصفح منك: جنبك. و الصفح من الوجه، والسيف: عرضه ، بضم العين وسكون الراء، ويضم فيهما. ونسب الجوهري الفتح إلى العامة. يقال نظر إليه بصفح وجهه، وصفحه، أي بعرضه. وضربه بصفح السيف، وصفحه. و ج، صفاح بالكسر، وأصفاح. وصفحتا السيف: وجهاه. أما
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٧٬٤٢٩صَفَحَ عَنْهُ
1 صَفَحَ عَنْهُ ذ , (Mgh, Msb, K, *) aor. صَفَحَ , (K,) inf. n. صَفْحٌ, (TA,) properly signifying He turned towards [or from] him, or it, the صَفْحَة [i. e. side] of his face, (Mgh,) means he turned away from, (Mgh, Msb, K, *) and left, (Msb, K,) him, or it, (Mgh, Msb,) i. e. [a man, or] an affair. (Msb.) And ضَرَبْتُ عَنْهُ صَفْحًا I turned away from him and left him; (S, TA;) i.
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٥٧٥صَفَحَ
صَفَحَ A ( n. ac. صَفْح 1 ),
a. Spread or stretched out, extended; flattened.
b. [ acc. & Bi ], Struck with the flat ( of the sword ).
c. Reviewed, inspected; scrutinized; perused, glanced through ( book ).
d. [ Fī ], Considered.
e. [ 'An ], Turned away from; passed by, overlooked, condoned, forgave ( offence ).
f. [ acc. & 'An ], Refused, denied.
صَفَّحَ
صَفَّحَ II ,
a.
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٣٠٬٩١٢صفح
صَفَحَ - يَصْفَحُ - صَفْح - صَفْحَاً
صَفَحَ - يَصْفَحُ + كائن + بكائن (أو من أمام كائن آخر): يتحرك نسبة للكائن آخر وهو يواجهه بالجانب ذو السطح الأكبر من جسمه، ليقابل الجانب ذو السطح الأكبر من جسم الكائن الآخر
صَفْحَة الشيء: على وزن" فـَعـْلة": اسم فعل بمعنى مفعول من " صَفَحَ - يَصْفَحُ ": السطح الأكبر الذي يمكن رؤيته منه (صفحة الماء -
الجذور المجاورةالمجاورة: ٦١ (الإجمالي: ٧٩)
- عفو
الآيات المشتركة: ٤ · Affetti
- حسد
الآيات المشتركة: ١ · Hasat biçilen ekin demektir
- حبب
الآيات المشتركة: ٢ · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
- حرف
الآيات المشتركة: ١ · Haraf dağın sivri ucu, bıçağın ağzı demektir
- قسو
الآيات المشتركة: ١ · قسور Arslan demektir
- حظظ
الآيات المشتركة: ١ · Huzve atışlardaki hedef demektir
- نقض
الآيات المشتركة: ١ · “Nukaz” birbirinden kopmuş iplik parçalarıdır
- جمل
الآيات المشتركة: ١ · Erkek deve demektir
- خون
الآيات المشتركة: ١ · “Hivan(hı)” bol donatılmış sofra demektir
- زول
الآيات المشتركة: ١ · “Zeval” öğle vaktinde güneşin en yüksekte olduğu yer…
- أتي
الآيات المشتركة: ٣ · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
- طلع
الآيات المشتركة: ١ · Dal demektir
الآيات التي ورد فيها(٧)
وَمَا خَلَقْنَا السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ
Görüşmek
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صفح |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عفو, غفر, تجاوز |
| Zıt Kök | عاقب |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesnenin, taşın, kılıcın veya bedenin geniş yüzeyi, yassı tarafı, böğrü ve eni |
| Çekirdek Özet 2 | Suç veya hataya karşı cezalandırma keskinliğini göstermeyip geniş yüzü dönerek kınamasız vazgeçme, yeni bir sayfa açma |
| Çekirdek Özet 3 | Adli ve ahlaki ilişkilerde hatayı sürekli yüze vurma sertliğini kaldırarak barışçıl ve onarıcı toplumsal alan açma |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca basit bir af veya görmezden gelme sayıp kınamayı terk etme ve yüz çevirip temiz sayfa açma boyutunu gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صف | Düz, yayvan, sıralı ve enlemesine genişleyen yüzey veya dizilim; صفف (sıraya dizmek), صفصف (düz arazi), صفو (duru ve berrak yüzey), صفد (bağlamak, enlemesine tutmak) köklerinde olduğu gibi yayılma ve açıklık bildirir. | ح | Çit ve sınır imgesi taşıyan harfin eklenmesiyle çekirdekteki yayvan yüzey bir nesnenin iki yanından birine, kılıcın veya çehrenin yassı çeperine ve bir taraftan diğerine çevrilebilen sınırlı bir yüze tahsis edilmiştir. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | Olta, bitki sapı; bir hedefe yönelme, odaklanma, sıkı durma ve doğrultu belirleme | Odaklanılan ve muhatap alınan belirli bir yönü ve düzlemi temsil eder. |
| ف | Ağız; açıklık, kenar, dışa vurum ve bir yüzeyin başlangıç çeperi | Açıklığı, bir nesnenin dışa bakan kenarını ve temas yüzeyini simgeler. |
| ح | Çit, duvar; kuşatma, çevirme, bir alanı diğerinden sınırla ayırma | Bir yüzü diğer yüzden ayıran çeperi, yön değiştirmeyi ve perdelemeyi kurar. |
| صفح | Odaklanılan bir yönün çeperine doğru dönerek diğer yüzü çevirme hareketi | Muhataba keskin kenarı veya kınamayı değil, geniş ve düzlem oluşturan yan yüzü dönme, var olan durumu çevirip yeni bir yüzey açma hareketidir. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kılıcın keskin ağzı olmayan enli ve yassı yüzü, yassı ve geniş taş, insanın böğrü, yanağı veya el ayası gibi geniş yüzeyler; bir kimseye yönelirken veya ondan uzaklaşırken yüzünün/bedeninin yan tarafını dönmek |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa ez-Zübyânî atların tırnaklarının yassı taşlara çarpıp kıvılcım çıkarmasını şu mısra ile tasvir eder: ويُوقِدْن بالصُّفّاحِ نارَ الحُباحِبِ (A'şâ ve Lebîd de kılıçların geniş yüzlerini nitelemek için aynı kökten türeyen kelimeleri kullanmıştır). |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem metinlerinde kılıcın keskin tarafıyla değil enli yüzüyle vurmak için ضَرَبه بمُصْفَح السَّيف tabiri, istincâ fıkhına dair erken rivayetlerde ise iki kaba et veya çıkış yerinin iki yanı için حَجَرَين للصَّفْحَتين ifadesi yer alır. |
المصدر Kitâbü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dillerinde صفح kökü, yassılık, enlemesine genişleme, levha ve yüzey bildiren ortak bir morfo-semantik tabana dayanır. İbranicede yer alan ve döşemek, kaplamak, levha haline getirmek manalarına gelen צָפַח (tsâphach) veya צַפַּחַת (tsappachath - yassı kap/testi) biçimleri ile Süryanicedeki benzer yüzey genişletme türevleri, kökün ilksel Sami katmanında iki boyutlu yayılma ve tabaka oluşturma fikriyle ilişkili olduğunu gösterir. Arapçada bu somut tabaka ve yüzey anlamı, nesnelerin iki cephesinden birine (sayfa, yanak, kılıcın eni) evrilmiş; ardından bir kimseye yüzün veya gövdenin yanını dönmek suretiyle kınamayı bırakma, cezalandırmadan vazgeçme ve muhatabı kınama keskinliğinden koruma anlamında ahlaki bir kavrama dönüşmüştür.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Geniş yüzeyden (عرض الشيء) yüz çevirmeye (الإعراض الجميل) geçiş | Kılıcın kesmeyen yassı yüzü ve yüzün yan tarafı somut köktür; muhataba kılıcın ağzını değil yüzünü dönmek veya suçunu kınamayarak başka bir sayfaya geçmek anlam genişlemesidir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice צ-פ-ח ve Süryanice soydaş tabakalar | İnce levha, yassı taş, yayvan kap ve yüzey kaplama kavramlarıyla fonetik ve semantik paralellik tamdır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik yayvanlık ve düz zemin formları | Belirgin ses denklikleriyle doğrulanmış doğrudan bir dış ödünçleme tespit edilmemiştir. | Muhtemel |
المصدر Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صفح | Anlamlı | Geniş yüzey, yüz çevirip bağışlama | Kılıcın, taşın, bedenin yassı tarafı; muhatabın hatasını kınamadan geçme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| صحف | Anlamlı | Yazı yazılan tabaka, sayfa, sahife | İki yüzü bulunan düz ve yazılabilir yapraklar mecmuası | Sayfa ve geniş yüzey bağıyla doğrudan hedef kökle akrabadır; Kur'an'da geçer |
| فصح | Anlamlı | Açık, berrak, arı ve net olmak | Sütün köpüğünün gitmesi, dilin pürüzsüzleşip berraklaşması | Bir şeyin yüzeyinin açılıp berraklaşması yönüyle ortak çekirdeğe bağlanır; Kur'an'da geçer |
| فحص | Anlamlı | Araştırmak, deşmek, yer açmak | Kuşun toprağı eşeleyip yuva yeri açması, derinlemesine inceleme | Düzlemde çukur veya iz açma hareketi; Kur'an'da geçmez |
| حصف | Anlamlı | Sıkı ve sağlam dokumak, deride kabarcık çıkması | Dokumanın sıkı olması, aklın sağlam ve metin olması | Yüzeyin gerginleşmesi ve yoğunlaşması; Kur'an'da geçmez |
| حفص | Anlamlı | Toplamak, küçük şey, aslan yavrusu | Bir şeyi çekip toplama veya küçük nesne/canlı | Anlamsal bağ zayıftır; Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صفح | Merkez | Geniş yüz dönme, kınamasız geçiş | Suçun üzerine gitmeyip yeni bir sayfa açarak ve başa kakmayarak vazgeçme | Muhataba sert kenarı değil yumuşak ve geniş yüzü göstermek |
| عفو | Komşu | İzi silme, fazlalığı bırakma | Cezayı tamamen düşürmek ve borcu silmek | عفو hakkı düşürür, صفح ise psikolojik kınamayı ve azarlamayı da kaldırır |
| غفر | Komşu | Örtme, zırhla koruma | Suçun üstünü örtüp sahibini mahcubiyetten ve azaptan koruma | Kusurun açığa çıkmasını engelleme ve himaye etme vurgusu taşır |
| تجاوز | Komşu | Sınırı aşma, üzerinden geçme | Kusurun üstünden atlayıp onu hesaba katmadan geçip gitme | Eylemin üzerine basmadan yanından geçip gitme hareketidir |
| عاقب | Zıt | Suçun peşinden gidip ceza verme | Eylemin arkasını takip ederek denk bir karşılık ve yaptırım uygulama | Kusuru görmezden gelmeyip tam mukabilini yükleme |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صفح | Geniş yüz gösterme, kınamasız af | Muhatabın suçuna karşı sertliği bırakıp yeni bir sayfa açma nüansını tam karşılar. | Kesin |
| Latince | Condono, ignosco | Görmezden gelmek, bağışlamak | Condono borcu ve suçu tamamen bırakmayı, ignosco ise bilmezden gelip kınamamayı karşılar; sayfa/yüzey metaforunu içermez. | Güçlü |
| İngilizce | Forbear, pardon, turn over a new leaf | Hoşgörüyle geçmek, yeni sayfa açmak | Forbear sabırla cezayı ertelemeyi, pardon affı verir; deyimsel olarak yeni sayfa açma fikri kökün somut anlamına yaklaşır. | Güçlü |
| Almanca | Nachsehen, verzeihen | Hoşgörmek, kusura bakmamak | Nachsehen bir hatayı görmezden gelip peşine düşmemeyi çok iyi açıklar; kılıcın yassı yüzü metaforu dışarıda kalır. | Güçlü |
| Fransızca | Absoudre, faire grâce | Bağışlamak, lütufta bulunmak | Cezayı ve kınamayı düşürme yönünü karşılar; sayfa çevirme ve yüzey dönme somutluğunu taşımaz. | Güçlü |
المصدر Lewis & Short, Oxford English Dictionary, Duden Deutsches Universalwörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فاصفح الصفح الجميل (el-Hicr 15:85) | Kınamasız, asil ve sitem içermeyen güzel bağışlama | Peygamber’e inkârcıların taşkınlıklarına karşı vakarını koruyup intikam duygusuna kapılmaksızın yeni bir ahlaki zemin kurması emredilir. |
| فاعفوا واصفحوا (el-Bakara 2:109) | Hukuki hakkı bırakmanın ötesinde kalbi kırgınlığı ve kınamayı terk etmek | Müminlere ehlikitaptan gelecek psikolojik baskı ve hasede karşı sabredip toplumsal çatışmayı derinleştirmeme talimatı verilir. |
| فاصفح عنهم وقل سلام (ez-Zuhruf 43:89) | Muhatabın cehaletinden ve sataşmasından yüz çevirip esenlikle ayrılma | Davete karşı direnen inatçı muhataplarla polemiğe girmeyip tebliğin asaletini koruyarak tecridi seçme bağlamıdır. |
| أفنضرب عنكم الذكر صفحا (ez-Zuhruf 43:5) | Bir şeyi büsbütün bir yana bırakmak, yüz çevirip terk etmek | İnsanların haddi aşması sebebiyle vahyin veya uyarının onlardan tamamen geri çekilmeyeceğini ifade eden istifham-ı inkârî bağlamı. |
| وإن تعفوا وتصفحوا وتغفروا (et-Teğâbun 64:14) | Aile içi kusurları görmezden gelip başa kakmamak | Eşler ve çocuklar arasındaki zaaflara ve engellemelere karşı cezalandırmayı, kınamayı ve kusur araştırmayı bırakma çağrısı. |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi sıfatlar ve mağfiret doktrini | Allah’ın kulun günahını sadece cezalandırmaktan vazgeçmeyip onu rüsvay etmemesi ve kınamaması | صفح kavramı, ilahi lütfun adalet sınırını aşarak kul lehine tam bir ihsana dönüşmesi olarak yorumlanır. |
| Fıkıh | Ceza hukuku, sulh ve haklardan feragat | Kul hakkı doğuran fiillerde hak sahibinin kısas veya diyetten bedelsiz ve kınamasız vazgeçmesinin meşruiyeti | Salt adli affın (عفو) ötesinde taraflar arasındaki husumeti kökten bitiren manevi ibra ve sulh tavrı. |
| Tefsir | Ahlaki üslup ve nesih tartışmaları | Mekki ayetlerdeki صفح emirlerinin kıtal ayetleriyle mensuh olup olmadığı meselesi | Müfessirlerin ekseriyeti bunun dönemsel bir taktik değil, tebliğcinin her daim kuşanması gereken ahlaki bir seciye olduğunu belirtir. |
| Hadis | Muâşeret adabı ve el sıkışma (müsâfaha) | Müminlerin karşılaştıklarında ellerinin ayalarını birleştirmeleri ve kardeşlik bağını tazelemeleri | İki elin düz yüzeylerinin temasının (el-müsâfaha) kalplerdeki kini ve günahları dökmesi hakikati. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kul-Yaratıcı ve kul-kul ahlakı | Safh-ı cemîl (güzel yüz çevirme/bağışlama) | İntikam ve kin döngüsünü kırarak arınmayı sağlama | Dindarın muhatabına karşı üstünlük taslamadan ve kınamadan af üretmesi ibadetin kemalidir. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve eleştiri ahlakı | Sayfa açma, polemiği terk etme | Verimsiz cedeli kesip hakikat arayışına alan açma | Bilimsel tartışmalarda şahsi kusurlara takılmayıp araştırmanın yeni zeminine geçişi sağlar. | Güçlü |
| Siyasi | Kamu barışı ve toplumsal uzlaşı | Genel af, uzlaşma ve siyasi tecridi yumuşatma | İç çatışma sonrası toplumsal dokuyu onarma | Ceza tehdidini kaldırırken tarafları sürekli mahkûm hissettiren dili tasfiye etme mekanizmasıdır. | Güçlü |
| İktisadi | Borç tasfiyesi ve ticari ilişkiler | Temerrüt kınamasını kaldırma, borçluyu rahatlatma | Piyasada iflas psikolojisini kırıp yeni girişim zemini kurma | Borcunu ödeyemeyen muhatabın itibarını zedelemeden ona yeni bir iktisadi sayfa açma tavrıdır. | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Durum uzayında eksen değişimi veya yeni koordinat düzlemine geçiş (coordinate transformation) | Sistemde biriken tekillik veya hata durumunda mevcut yüzeyi kapatıp parametreleri yeni bir düzlemde yeniden başlatma davranışı | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Onarıcı adalet ve etiketlemeyi kaldırma (restorative justice / delabeling) | Suçluyu suç eylemiyle tanımlayıp dışlamak yerine, fiilin yıkıcı etkisini kınamasız bir diyalogla aşarak topluma yeniden entegre etme süreci | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramın yalnızca pasif bir hoşgörü veya güçsüzlükten doğan zoraki bir vazgeçiş gibi anlaşılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Hatalı muhataba karşı adaletin keskin kılıcını değil, ahlakın geniş ve yapıcı yüzeyini göstererek kınamayı kökten kesmek ve yepyeni bir ilişki sayfası açmak |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kökün عفو ile aynı sayılarak lafız israfı yapıldığı zannına kapılmak veya suçluların tahribatına karşı ilkesiz bir duyarsızlık geliştirildiği yanılgısına düşmek |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an ahlakının sadece cezayı düşüren hukuki bir af ile yetinmediğini, muhatabın haysiyetini koruyan ve ona kınamasız yeni bir başlangıç sunan psikolojik ve toplumsal bir zemin inşa ettiğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Tebliğ metodolojisini belirleyen Mekki hitaplarda (el-Hicr 15:85, ez-Zuhruf 43:89), ehlikitapla ilişkilerin düzenlendiği Medeni ayetlerde (el-Bakara 2:109, el-Mâide 5:13) ve aile ahlakını tanzim eden bağlamlarda (et-Teğâbun 64:14). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müslümanın af tavrını muhatabı sürekli borçlu ve suçlu hissettiren bir lütufkârlık kibrinden arındırır; kınamanın sürdüğü bir affın hakiki صفح olmadığını ortaya koyar. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir cismin, taşın veya kılıcın keskin olmayan yassı ve geniş kenarı; insanın yüzünün veya gövdesinin yan tarafı.
- Soyut anlamCezalandırma keskinliğini ve azarlama sertliğini geride bırakarak muhataba geniş ve pürüzsüz bir ahlaki yüz dönme, yeni bir sayfa açma.
- Sistematik karşılıkÇatışma ve hata durumunda sistemi kilitlenmekten kurtaran, kınama parametresini sıfırlayarak ilişkiyi yeni bir düzlemde başlatan onarıcı protokol.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde , صفح eylemini; , iki taraf ( ve ) arasındaki ilişki uzayını temsil eder. Bu ilişki uzayından suçun hukuki karşılığı veya intikam eğilimi () ile birlikte, muhatabı sürekli yaralayan kınama, azarlama ve başa kakma faktörü () çıkarılarak pürüzsüz, geniş ve yeni bir etkileşim yüzeyi elde edilir.