ضحو
ض - ح - و
جذر- الورود: ٢
- الآيات: ٢
- الصيغ: ٢
- المعاجم: ٦
معناه في القرآن: Kuşluk vakti
ملاحظاتي
المعاجم(٦)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٢٬٦٤٣باب الحاء والضاد و وايء معهما
ح ض ء، ض ح و، و ض ح، ح و ض، ح ي ض، ض ي ح مستعملات
حضأ:
يقال: حَضَأْتُ النّارَ إذا سَخَيْتُ عنها لتلتهبَ. قال:
باتت همومي في الصّدر تَحْضَؤُها طَمْحاتُ دهرٍ ما كنتُ أَدْرَؤُهـا
ضحو:
الضَّحْوُ: ارتفاعُ النّهار، والضُّحى: فويق ذلك، والضّحاء- ممدود- إذا امتدّ النّهار، وكَرَب أن ينتصف. وضَحِيَ الرّجلُ ضَحًى: أصابه حرُّ الشّمس. قال الله تعالى: "لا تَظْمأ فيها ولا
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٬٣٦٩ض ح و
جئته ضحوة وضحًى وضحاء وضحياً وضاحيته: أتيته ضحوة نحو: غاديته وراوحته.
وضاحاني رسولك وضحينا بني فلان نحو: صبحناهم وضحّى قومه: غداهم فتضحوا ودعاهم إلى ضحائه.
وضحى إبله: رعاها صحاء.
ورأيت ناقتكم تتضحّى بأسفل الجبل.
وضح غنم فلان ويقال: ضحّيت الإبل عن الورد وعشيتها عنه أي رعيتها الضحاء والعشاء حتى ترد وقد شبعت.
وضحيت للشمس وضحيت.
وأنا أضحي كل نهار.
واضحَ يا
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٬٣٢٦* ض ح و * * ضَحْوةُ * النهار بعد طلوع الشمس ثم بعده * الضُّحا * وهي حين تُشْرق الشمس مقصورة تُؤنث وتُذكر فمن أنثَّ ذهب إلى أنها جمع * ضَحْوةٍ * ومن ذّكر ذهب إلى أنه اسم على فُعَل كصُرد ونُغر وهو ظرف غير متمكن مثل سحر تقول لقيته * ضُحَّا * إذا أردت به ضُحا يومك لم تُنوِّنه ثم بعده * الضَّحَاءُ * مفتوح ممدود مذكَّر وهو عند ارتفاع النهار الأعلى تقول منه أقام بالنهار حتى * أضْحَى * كما تقول من الصباح
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٥٬٤٨٩: ( و ( *!الضَّحْوُ *!والضَّحْوَةُ *!والضَّحِيَّةُ ، كعَشِيَّةٍ ) ؛ الأخيرَةُ لُغَةٌ في *!الضَّحْوةِ كما أَنَّ الغَدِيَّةَ لُغَةٌ في الغَدَاةِ ؛ ( ارْتِفاعُ النَّهارِ ) .
وفي الصِّحاحِ : *!ضَحْوَةُ النّهارِ بَعْد طُلوعِ الشمسِ .
( *!والضُّحَى ) ، كَهُدًى : ( فُوَيْقَهُ ) ، وهو حينَ تَشْرقُ الشمْسُ ؛ كما في الصِّحاحِ .
وقيلَ : هو مِن طُلوعِ الشَّمسِ إلى أَنْ يَرْتفِعَ النهارُ وتَبْيضَّ جدّاً ؛
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٧٬٧٤٩ضحو and ضحى
ضَحَا الطَّرِيقُ
1 ضَحَا الطَّرِيقُ ذ , (S, K,) aor. يَضْحُو, (S,) inf. n. ضَحْوٌ, (S, and so in the CK,) or ضُحُوٌّ, (so in other copies of the K and in the TA,) like عُلُوٌّ, thus accord. to ISd and IKtt, (TA,) and ضُحِىٌّ, (TA as from the K, [but not in the CK nor in my MS. copy of the K,]) The road appeared, or became apparent, (S, K,) to a person: so says AZ: (S:) [and so, app.,
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٧٥ضَحَا
ضَحَا U ( n. ac. ضَحْو 1 , ضُحُوّ [ 27 ] ,
a. ضُحِىّ ), Was, became exposed to the sun; stood in the sun; was smitten by the sun.
b. Appeared; was distinct, visible.
الجذور المجاورةالمجاورة: ٩ (الإجمالي: ١٢)
- يوم
الآيات المشتركة: ٢ · “Yemm” durgun akan su demektir
- عشو
الآيات المشتركة: ١ · Akşam yemeği demektir
- لبث
الآيات المشتركة: ١ · Kaldınız
- حشر
الآيات المشتركة: ١ · Haşr : Bir araya toplanıp hareketli halde bulunan küçük…
- زين
الآيات المشتركة: ١ · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
- وعد
الآيات المشتركة: ١ · “Va’id” yağmur bulutu demektir
- رأي
الآيات المشتركة: ١ · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
- أنس
الآيات المشتركة: ١ · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
- قول
الآيات المشتركة: ١ · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
الآيات التي ورد فيها(٢)
قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى
Kuşluk vakti
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ضحو |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ظهر, شرق, صبح, برز |
| Zıt Kök | غسق |
| Çekirdek Özet 1 | Güneşin yükselerek ışığını ve ısısını yeryüzüne yayması, gölgenin kalkıp her şeyin açıkta ve görünür hale gelmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Gerçeğin, vaktin veya nesnenin gizlilikten çıkarak hiçbir örtü kalmaksızın gözler önüne serilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Şeffaflık, aleni oluş, bilginin ve amelin örtüsüz biçimde açığa çıktığı tecelli düzlemi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca kronolojik bir saate (kuşluk vakti) indirgeyerek güneşe maruz kalma, aleniyet ve örtüsüz açığa çıkma dinamizmini gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ضح | İçte saklı olanın basınçla veya parlaklıkla dışarı fışkırması, yarılma ve açığa vurma hareketidir; nitekim aynı çekirdeği paylaşan ضحك kökünde dişlerin ve iç neşenin ansızın dışa vurulması, örtünün kalkması anlamı esastır. | و | Çekirdeğin fışkırma ve açığa çıkma potansiyelini zamana, ışığa ve mekana yayarak sürekli bir aydınlanma, güneş ışınlarının her yeri kuşatması ve tam bir açıklık kazanması boyutuna dönüştürmüştür. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ض | Bitki veya olta imgesinin (türetilmiş form) sıkıştırma ve gerilme hareketi | İçeride biriken basıncın veya potansiyelin dışa doğru güçlü bir yönelim kazanmasıdır. |
| ح | Çit veya duvar imgesinin çevreleme, sınır çekme ve koruma hareketi | Belirli bir alanın sınırlarının netleşmesi ve örtücü engellerin sınır noktasına taşınmasıdır. |
| و | Çengel ve çadır kazığı imgesinin bağlama ve bitiştirme hareketi | Açığa çıkan ışık ve ısının nesnelerle temas kurup süreklilik kazanmasıdır. |
| ضحو | İçteki basıncın engeli aşarak yayılması ve nesnelerle buluşması | Güneşin yükselip gölgeleri ve örtüleri ortadan kaldırarak her şeyi apaçık ve aleni kılmasıdır. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Güneşin ufuktan yükselip ısısının ve ışığının tam olarak duyumsanması; canlının güneş ışığına ve sıcağına doğrudan maruz kalması, yerleşim yerinin dışta ve açıkta kalan kısmı (ضاحية). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem bedevi kullanımında güneş altında açıkta kalmak, hayvanları kuşluk vakti otlatmak ve açık arazide görünür olmak anlamlarında şahitlendirilmiştir; kabilenin dışa açık, göz önündeki alanına ضاحية denilmiştir. |
| Erken Arapça kullanım | Güneşin yakıcı sıcağı altında gölgesiz kalmayı ifade etmek üzere ضَحِيَ يَضْحَى biçimiyle kullanılmış; kentin dış çeperlerine, dışarıdan ilk görünen açık yerlerine ضواحي adı verilmiştir. |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Tehzîbü’l-Luğa, Lisânü’l-Arab ve Esâsü’l-Belâga.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça ضحو kökü, Güney Sami ve Merkezi Sami katmanlarında doğrudan ışığın parlaklığı, açığa çıkma ve güneş sıcağına maruz kalma semantik alanıyla ilişkilidir. Kökün ilksel fonetik yapısındaki yutaksıl ve sızıcı unsurlar, bir örtünün kalkması ve açığa vurma hareketini imler. İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan ض sesi bulunmadığından, bu semantik matris paralel olarak ışıldama, aklanma veya açığa çıkma bildiren köklerle temas halindedir; ancak kökün güneşin yükselmesiyle beliren özel kuşluk ve gölgesizlik anlamı en zengin ve özgün gelişimini Arap çöllerinin gündelik yaşam pratiği içinde Arapçada tamamlamıştır. Güneşin yükselip gölgelerin yok olduğu an, bedevinin saklanamayacağı tam bir açıklık ve güneşle yüzleşme anıdır.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques ve Lisânü’l-Arab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Güneşin yayılması ve açıkta kalma | ضحو ve ضحي biçimleri güneş sıcağı altında örtüsüz kalmayı, ضاحية ise şehrin açık ve dış çeperini karşılar. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Açıklık ve parlama matrisi | Diğer Sami dillerinde ışığın tecellisi ve açığa çıkma kökleriyle anlamsal örtüşme gösterir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin ötesinde kanıtlanmış doğrudan bir kökdeşlik tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
المصدر Lisān al-ʿArab, Lane's Arabic-English Lexicon ve David Cohen.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ضحو | Anlamlı | Güneşin yükselmesi ve açığa çıkma | Kuşluk vakti, güneş sıcağı altında örtüsüz kalmak ve aleniyet kazanmak. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| ضوح | Anlamlı | Kokunun veya ışığın yayılması | Gizli olan bir şeyin koku veya ışıltı vererek etrafa yayılması ve sezilir hale gelmesi. | Anlamca akraba; Kur'an'da geçmez. |
| حضو | Anlamlı | Ateşi tutuşturmak ve alevlendirmek | Ateşi canlandırmak, aydınlığını ve sıcaklığını artırmak üzere körüklemek. | Sıcaklık ve aydınlık ilişkisi; Kur'an'da geçmez. |
| حوض | Anlamlı | Suyun biriktiği açık çukur | Suyun toplanarak göz önünde durduğu açık rezervuar, havuz. | Açık alan ve toplanma; Kur'an'da geçmez. |
| وضح | Anlamlı | Belirgin olmak, ak ve açık olmak | Bir şeyin üzerindeki şüphe ve karanlığın kalkarak apaçık ortaya çıkması. | Doğrudan anlamdaş ve ters dizilim; Kur'an'da geçmez. |
| وحض | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş altında müstakil bir kök kullanımı kaydedilmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ضحو | Merkez | Güneşin yükselip açığa çıkarması | Gölgenin çekilerek her şeyin güneş ışığı ve sıcağı altında tam açıkta kalması. | Hem vakti hem de tam bir aleniyet ve örtüsüzlüğü içerir. |
| ظهر | Komşu | Görünür olma ve üstün gelme | Bir şeyin arka plandan veya gizlilikten çıkarak yüzeye gelmesi ve baskınlaşması. | Mekansal ve boyutsal belirginlik esastır; güneş şartı yoktur. |
| شرق | Komşu | Güneşin doğuşu | Güneşin ilk ışınlarının ufuktan belirmesi ve parlaması. | Sürecin başlangıç anını imler; henüz tam yükselme ve yayılma yoktur. |
| صبح | Komşu | Sabahın aydınlanması | Gecenin karanlığının kırılarak tanyerinin ağarması. | Alacakaranlıktan aydınlığa geçiş halidir; güneşin yükselmesini zorunlu kılmaz. |
| برز | Komşu | Dışarı çıkma, meydana atılma | Gizlendiği yerden bütünüyle dışarı çıkarak herkesin göreceği alana varmak. | Failin kendi iradesiyle veya çekilerek açık alana intikal etmesidir. |
| غسق | Zıt | Zifiri karanlığın çökmesi | Güneşin tamamen kaybolup gecenin koyu karanlığının her şeyi örtmesi. | Işığın, ısının ve görünürlüğün bütünüyle yok olduğu durumdur. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ضحو | Kuşluk vakti, açığa çıkma | Güneşin göğe yükselip ışığı ve ısısıyla her şeyi açıkta bırakması durumudur. | Kesin |
| Latince | meridiatio, apricatio | Güneşlenme, açıkta durma | Güneş altında bulunma durumunu verir fakat kuşluk vaktinin dinamik başlangıcını tam karşılamaz. | Güçlü |
| İngilizce | forenoon, sun exposure, broad daylight | Kuşluk vakti, güneş ışığına maruz kalma | Geniş gün ışığı ve aleniyeti karşılar; ancak gölgenin kalkmasıyla oluşan ontolojik açıklık boyutunu tek kelimede toplayamaz. | Güçlü |
| Almanca | Vormittag, Besonnung, volles Tageslicht | Kuşluk vakti, güneşe maruz kalış | Zaman dilimini ve ışığa maruz kalmayı ifade eder; semantik aleniyet nüansı ek açıklamalar gerektirir. | Güçlü |
| Fransızca | matinée avancée, exposition au soleil | İlerleyen sabah, güneşte kalma | Sabahın ilerleyip güneşin baskınlaştığı anı ve örtüsüz açıkta kalışı verir. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane's Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ضُحًى | Kuşluk vakti, aleniyet vakti | İnsanların topluca görebileceği, ışığın her yeri aydınlattığı toplanma anı bağlamında kullanılır (Tâhâ 20:59). |
| ضُحَاهَا | Günün tam aydınlığı ve parıltısı | Kıyamet günü dünyada geçirilen sürenin kısalığını tasvir ederken günün aydınlık evresini niteleme bağlamında kullanılır (Nâziât 79:46). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret halleri ve tecelli | Cennet ehlinin sıcaktan ve yakıcı güneşten korunması (gölgesiz kalmama) ile kıyamet bilincinin zamansal algısı tartışılır. | Güneş sıcağının yakıcılığından ve korumasız açıklıktan muafiyet. |
| Fıkıh | İbadet vakitleri | Duha namazının vakti, bayram namazının kılınma zamanı ve kurban ibadetinin ifa edilme vaktinin belirlenmesi. | Güneşin bir mızrak boyu yükselmesinden zeval vaktine kadar olan zaman dilimi. |
| Tefsir | Hakikatin izharı ve meydan okuma | Hz. Musa'nın firavun ve sihirbazlarla buluşma vakti olarak kuşluk vaktini seçmesindeki aleniyet ve hilenin barınamayacağı açıklık hikmeti incelenir. | Hilenin ve göz bağcılığın tutunamayacağı tam görünürlük hali. |
| Hadis | Nafile ibadet ve günün bereketi | Duha namazının fazileti, güneşin yükseldiği andaki tesbihler ve bu vaktin bedenin sadakası sayılması bağlamında yer alır. | Güne başlama ve şükrün bedene yayılması hali. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve şükür vakti | Kuşluk bilinci | Hayatın canlanışına şahitlik | İnsanın gaflet uykusundan tamamen sıyrılarak yaratılışın açık delilleriyle yüzleşmesidir. | Kesin |
| İlmi | Gözlem ve kanıtlama | Aleniyet ilkesi | Bilginin doğrulanabilirliği | Deney ve gözlemin hiçbir karanlık nokta kalmadan tüm şeffaflığıyla ortaya konmasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve meydan okuma | Kamusal şeffaflık | Gizli planların ifşası | Hak ile batılın kapalı kapılar ardında değil, tüm toplumun gözü önünde açık alanda yüzleşmesidir. | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret ve pazarın açılışı | Piyasa açıklığı | Bilgi asimetrisinin giderilmesi | Pazarın güneş ışığı altında, malların kusurlarının gizlenemeyeceği şekilde aleni kılınmasıdır. | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Işınım akısı ve aydınlanma şiddeti () | Bir yüzeye düşen ışık akısının maksimum seviyeye yaklaşarak gölge alanları sıfıra yaklaştırması ve sistemin entropik belirsizliğinin minimuma inmesi halidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kamusal şeffaflık ve aleniyet teorisi | Toplumsal süreçlerin ve hukuki müzakerelerin gizli odaklardan çıkarılarak kamunun doğrudan denetimine açık hale getirilmesi yapısıdır. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca günün belirli bir saat aralığına ait takvimsel veya fıkhi bir zaman dilimine (kuşluk) indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök sadece bir saati değil; güneşin örtüsüz kılıcı etkisini, hakikatin hiçbir şüpheye yer bırakmayacak biçimde gözler önüne serilmesini ve gölgesiz açıklığı anlatır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki buluşma ve yüzleşme sahnelerinin (örneğin sihirbazlarla karşılaşma) stratejik ve epistemolojik mahiyetini kavrayamayıp olayı alelade bir saat tercihi zannetmek. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin hakikati gizli, ezoterik veya kapalı mahfillerde değil; herkesin görebileceği, ışığın en parlak olduğu aleniyet zemininde ispatladığını gösterdiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin batılla açık meydanlarda yüzleştiği kıssalarda ve dünya hayatının kısalığının tasvir edildiği ahiret sahnelerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatin gizemli ve karanlık yöntemlerle arandığı yanılgısını düzeltir; ilahi nizamın açıklık, berraklık ve şeffaflık üzerine kurulu olduğunu ortaya koyar. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamGüneşin ufukta yükselerek yeryüzündeki gölgeleri silmesi, sıcağı ve ışığıyla her şeyi örtüsüz, açık ve korumasız bırakmasıdır.
- Soyut anlamHakikatin, bilginin veya fiilin üzerindeki tüm örtülerin kalkması, tam bir şeffaflık ve aleniyet ortamında görünürlük kazanmasıdır.
- Sistematik karşılıkGizliliğin, hilenin ve yanılsamanın imkansız kılındığı; epistemik ve ontolojik olarak tüm unsurların kamusal düzleme çıktığı aydınlanma durumudur.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde kuşluk vaktine ve güneşin yükselişine karşılık gelen zaman eşiğini, sistemdeki gölge ve örtü fonksiyonunu temsil eder. Zaman bu eşiğe ulaştığında örtü sıfıra yaklaşır (); bunun zorunlu sonucu olarak sistemdeki herhangi bir nesnesinin veya olayının aleniyet ve görünürlük fonksiyonu tam değere () ulaşır.