ضحو
ض - ح - و
جذر- الورود: ٢
- الآيات: ٢
- الصيغ: ٢
- المعاجم: ٦
معناه في القرآن: Kuşluk vakti
ملاحظاتي
المعاجم(٦)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٢٬٦٤٣باب الحاء والضاد و وايء معهما
ح ض ء، ض ح و، و ض ح، ح و ض، ح ي ض، ض ي ح مستعملات
حضأ:
يقال: حَضَأْتُ النّارَ إذا سَخَيْتُ عنها لتلتهبَ. قال:
باتت همومي في الصّدر تَحْضَؤُها طَمْحاتُ دهرٍ ما كنتُ أَدْرَؤُهـا
ضحو:
الضَّحْوُ: ارتفاعُ النّهار، والضُّحى: فويق ذلك، والضّحاء- ممدود- إذا امتدّ النّهار، وكَرَب أن ينتصف. وضَحِيَ الرّجلُ ضَحًى: أصابه حرُّ الشّمس. قال الله تعالى: "لا تَظْمأ فيها ولا
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٬٣٦٩ض ح و
جئته ضحوة وضحًى وضحاء وضحياً وضاحيته: أتيته ضحوة نحو: غاديته وراوحته.
وضاحاني رسولك وضحينا بني فلان نحو: صبحناهم وضحّى قومه: غداهم فتضحوا ودعاهم إلى ضحائه.
وضحى إبله: رعاها صحاء.
ورأيت ناقتكم تتضحّى بأسفل الجبل.
وضح غنم فلان ويقال: ضحّيت الإبل عن الورد وعشيتها عنه أي رعيتها الضحاء والعشاء حتى ترد وقد شبعت.
وضحيت للشمس وضحيت.
وأنا أضحي كل نهار.
واضحَ يا
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٬٣٢٦* ض ح و * * ضَحْوةُ * النهار بعد طلوع الشمس ثم بعده * الضُّحا * وهي حين تُشْرق الشمس مقصورة تُؤنث وتُذكر فمن أنثَّ ذهب إلى أنها جمع * ضَحْوةٍ * ومن ذّكر ذهب إلى أنه اسم على فُعَل كصُرد ونُغر وهو ظرف غير متمكن مثل سحر تقول لقيته * ضُحَّا * إذا أردت به ضُحا يومك لم تُنوِّنه ثم بعده * الضَّحَاءُ * مفتوح ممدود مذكَّر وهو عند ارتفاع النهار الأعلى تقول منه أقام بالنهار حتى * أضْحَى * كما تقول من الصباح
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٥٬٤٨٩: ( و ( *!الضَّحْوُ *!والضَّحْوَةُ *!والضَّحِيَّةُ ، كعَشِيَّةٍ ) ؛ الأخيرَةُ لُغَةٌ في *!الضَّحْوةِ كما أَنَّ الغَدِيَّةَ لُغَةٌ في الغَدَاةِ ؛ ( ارْتِفاعُ النَّهارِ ) .
وفي الصِّحاحِ : *!ضَحْوَةُ النّهارِ بَعْد طُلوعِ الشمسِ .
( *!والضُّحَى ) ، كَهُدًى : ( فُوَيْقَهُ ) ، وهو حينَ تَشْرقُ الشمْسُ ؛ كما في الصِّحاحِ .
وقيلَ : هو مِن طُلوعِ الشَّمسِ إلى أَنْ يَرْتفِعَ النهارُ وتَبْيضَّ جدّاً ؛
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٧٬٧٤٩ضحو and ضحى
ضَحَا الطَّرِيقُ
1 ضَحَا الطَّرِيقُ ذ , (S, K,) aor. يَضْحُو, (S,) inf. n. ضَحْوٌ, (S, and so in the CK,) or ضُحُوٌّ, (so in other copies of the K and in the TA,) like عُلُوٌّ, thus accord. to ISd and IKtt, (TA,) and ضُحِىٌّ, (TA as from the K, [but not in the CK nor in my MS. copy of the K,]) The road appeared, or became apparent, (S, K,) to a person: so says AZ: (S:) [and so, app.,
ضحو and ضحى
ضَحَا الطَّرِيقُ 1 ضَحَا الطَّرِيقُ ذ , (S, K,) aor. يَضْحُو, (S,) inf. n. ضَحْوٌ, (S, and so in the CK,) or ضُحُوٌّ, (so in other copies of the K and in the TA,) like عُلُوٌّ, thus accord. to ISd and IKtt, (TA,) and ضُحِىٌّ, (TA as from the K, [but not in the CK nor in my MS. copy of the K,]) The road appeared, or became apparent, (S, K,) to a person: so says AZ: (S:) [and so, app., signifies ضَحِىَ, aor. يَضْحَى; for] As says, يُسْتَحَبُّ مِنَ الفَرَسِ أَنْ يَضْحَى عِجَانُهُ i. e. [It is approved as a quality of the horse] that his عجان [q. v., a word variously expl.,] appear. (S, TA.) ― -b2- ضَحِيَتِ اللّيْلَةُ The night was, or became, cloudless. (TA.) ― -b3- ضَحِىَ الفَرَسَ The horse was, or became, white. (TA.) ― -b4- ظِلُّهُ ضَحَا (tropical:) He died: (K, TA:) it [properly] means his shade, or shadow, became sun: and when a man's shade, or shadow, becomes sun, he himself becomes nought. (IAmb, TA.) ― -b5- And ضَحَا and ضَحِىَ, aor. of each يَضْحَى, inf. n. ضَحْوٌ, (K, TA,) or, accord. to the M, ضُحُوٌّ, (TA,) and ضُحِىٌّ, He, or it, was smitten by the sun; or the sun came, or fell, upon him, or it: (K, TA:) or ضَحِىَ, aor. يَضْحَى, inf. n. ضَحًا; and ضَحَا, aor. يَضْحُو, inf. n. ضَحْوٌ and ضُحُوٌّ, he, or it, was smitten by the heat of the sun. (Ham p. 625.) Hence, in the Kur [xx. 117], لَا تَظْمَأُ فِيهَا وَلَا تَضْحَى [Thou shalt not thirst. therein nor shalt thou be smitten by the sun]; i. e., thou shalt be preserved from the heat of the sun. (TA.) ― -b6- And ضَحَا, inf. n. ضَحْوٌ and ضُحُوٌّ and ضُحِىٌّ, He went forth to the sunshine; (K;) as also لِلشَّمْسِ ↓ استضحى; (TA;) [and app. ↓ تضحّى also; see Har p. 296, where, for النزول, in النزول للشمس as an explanation of التَّضَحِّى, I think we should read البُرُوزُ:] or ضَحِيتُ لِلشَّمْسِ, inf. n. ضَحَآءٌ; and ضَحَيْتُ also; aor. of each أَضْحَى; I went forth to the sunshine. (S.) أَضْحِ [the imperative of ↓ أَضْحَى] occurs in a trad., accord. to the relaters thereof: but As says that it is [correctly] اِضْحَ, with kesr to the ا and fet-h to the ح; from ضَحِيتُ; being a command to go forth to the sunshine. (S.) ― -b7- And ضَحِىَ, (S, K,) inf. n. ضَحًى [or ضَحًا], He (a man, S) sweated. (S, K.)
ضَحَّيْنَاهُمْ 2 ضَحَّيْنَاهُمْ ذ is like صَبَّحْنَاهُمْ [i. e. it signifies We came to them in the time of the morning called الضُّحَى]: (TA:) and ↓ ضاحاهُ, (K, TA,) inf. n. مُضَاحَاةٌ, is similar to غَادَاهُ and رَاوَحَهُ, meaning, (TA,) He came to him in the time called الضُّحَى. (K, TA.) ― -b2- ضحّى الغَنَمَ He pastured the sheep, or goats, in the time called الضُّحَى; (S, K, TA;) and in like manner, الاـِبِلَ the camels. (TA.) And ضَحَّيْتُ الاـِبِلَ عَنِ الوِرْدِ I pastured the camels with the [morning-pasture called] ↓ ضَحَآء, so that they might come to the water having satisfied themselves with food: and in like manner, عَشَّيْتُهَا عَنْهُ “ I pastured them with the [evening-pasture called] عَشَآء, ” &c. (A, TA.) ― -b3- [Hence,] ضَحَّيْتُهُ, inf. n. تَضْحِيَةٌ, I fed him in the time called الضُّحَى: (K, TA:) or I fed him with the [morning-meal called] غَدَآء, at any time [of the morning]; but more commonly known as meaning, in the time called الضُّحَى: and the verb primarily relates to camels [and sheep or goats]: or ضحّى قَوْمَهُ means he fed his people, or party, with the [morning-meal called] غَدَآء; or he invited them [thereto, i. e.] to his ضَحَآء. (TA.) ― -b4- IAth says, when the Arabs, in their journeying, or migrating, passed by a piece of land in which was herbage, one of them said, أَلَا ضَحُّوا رُوَيْدًا, meaning [Now] be ye gentle with the camels ↓ حَتَّى نَتَضَحَّى i. e. in order that we may obtain of this herbage; then التَّضْحِيَةُ was applied to mean the being gentle in order that the camels may reach the place of alighting [app. in the morning] having satisfied themselves with food: and then ↓ تَضَحَّى was said of anyone as meaning he ate in the time called [الضُّحَى or] الضَّحَآء. (TA.) One says, ضَحَّيْتُ عَنِ الشَّىْءِ (assumed tropical:) I was gentle, or I acted gently, with the thing. (S.) And ضحّى عَنِ الأَمْرِ (tropical:) He acted gently, or deliberately, in the affair: and so عَشَّى عَنْهُ. (A, TA.) And ضَحِّ رُوَيْدًا, (S, A, TA,) a prov., (A, TA,) meaning (tropical:) Hasten thou not; (S, TA;) from تَضْحِيَةُ الاـِبِلِ عَنِ الوِرْدِ: [see the third sentence of this paragraph:] or meaning be thou patient a little while: (TA:) or the meaning is, slaughter thou, or sacrifice thou, [deliberately, leisurely, or] without haste: (Meyd:) [for] ― -b5- ضحّى, inf. n. تَضْحيَةٌ, signifies [also] He slaughtered, or sacrificed, the [victim termed] أُضْحِيَّة, in the time called الضُّحَى: and hence, by reason of frequency of usage, he did so in any time of what are termed أَيَّامُ التَّشْرِيقِ: (Msb:) and ضحّى بِشَاةٍ, (S, Mgh, Msb, K,) or بِكَبْشٍ أَوْ غَيْرِهِ, (Mgh,) he slaughtered, or sacrificed, a sheep or goat, (S, Msb, K,) or a ram or other [victim], (Mgh,) in the time called الضُّحَى (Mgh, K) of the day called يَوْمُ الأَضْحَى; and afterwards said of him who has done so [at any time, even] in the last part of the [said] day. (Mgh.) -A2- See also 4. -A3- And see 5.
ضاحت البِلَدُ 3 ضاحت البِلَدُ ذ The countries, or lands, became exposed to the sun, and their herbage consequently dried up. (TA.) -A2- ضاحاهُ: see 2, first sentence.
اضحى 4 اضحى ذ He (a man, TA) entered upon the time of morning called الضُّحَى, (K, * TA,) or the time called الضَّحْوَة, (TA,) [or the time called الضَّحَآء, for] you say, أَقَمْتُ بِالمَكَانِ حَتَّى أَضْحَيْتُ, from الضَّحَآءُ [and therefore meaning I remained in the place until I entered upon the time called الضَّحَآء], like as you say أَصْبَحْتُ from الصَّبَاحُ. (S, TA.) Hence the saying of 'Omar, أَضْحُوا لِصَلَاةِ الضُّحَى, (S,) or بِصَلَاةِ الضُّحَى, (TA,) i. e. Perform ye the prayer of the time called الضحى at its [proper] time: do not delay it until the time called الضَّحَآء has become advanced: (TA:) or do not perform that prayer when the time called الضُّحَى has become advanced. (S.) ― -b2- And you say, اضحى فُلَانٌ يَفْعَلُ كَذَا, (S, M, K,) like as you say ظَلَّ يفعل كذا; (S;) meaning Such a one became occupied, or engaged, in the time called الضُّحَى in doing such a thing: (M, K, TA:) or did such a thing in the first part of the day, (IKtt, TA.) ― -b3- [This phrase often means also Such a one became occupied, or engaged, in doing such a thing; betook, set, or applied, himself to doing such a thing; set about, or commenced, doing such a thing; or began to do such a thing; like أَصْبَحَ and ظَلَّ &c. And, like these verbs, اضحى followed by an aor., or by a part. n. in the accus. case, often requires to be rendered simply He, or it, became: see an ex. in a verse cited voce دَفِئٌ.] ― -b4- اضحى also signifies He performed the supererogatory act of prayer (النَّافِلَة) in the time called الضُّحَى. (TA.) ― -b5- See also 1, last sentence but one. ― -b6- One says also, اضحى عَنِ الأَمْرِ, meaning (tropical:) He withdrew himself far from the affair. (TA. [See also another meaning of this phrase in what follows.]) And القَطا يُضْحِى عَنِ المَآءِ (tropical:) The birds called قطا go far from water. (TA.) -A2- اضحى الشَّىْءَ He made apparent, showed, or revealed, the thing. (K, TA.) And عَنِ الأَمْرِ ↓ ضحّى He made the affair, or case, apparent, or manifest: and [so اضحى عَنْهُ, for] one says, أَضْحِ لِى عَنْ أَمْرِكَ, with fet-h to the ء, meaning Make manifest to me thy affair, or case: so in the M. (TA.) ― -b2- لَا أَضْحَى اللّٰهُ لَنَا ظِلَّكَ is a deprecatory phrase [lit. May God not cause thy shadow to become sun to us: meaning (assumed tropical:) may God not deprive us of thee by death: (see ضَحَا ظِلُّهُ:) or it may be similar in meaning to the phrase here following]. (TA.) لَا تُضْحِنَا عَنْ ظِلِّكَ [lit. Make us not to go forth into the sun from thy shadow] means (assumed tropical:) withdraw not from us the shadow of thy compassion: the verb being made trans. by means of عن because the phrase implies the meaning of لَا تُخْرِجْنَا مِنْهُ: and ظلّ being here used metaphorically. (Har p. 4.)
تَضحّى 5 تَضحّى ذ : see 1, latter half. ― -b2- And see 2, in two places. It [generally] means He ate in the time of morning called الضُّحَى: (K:) or he ate the [morning-meal called] غَدَآء; syn. تَغَدَّى: (S, TA:) and ↓ ضحّى also has the former [or the latter] meaning. (ISd, TA.)
10 اـِسْتَ١ْ٢َ٣َ see 1, latter half.
ضَحْوٌ ضَحْوٌ ذ : see the next paragraph.
ضُحًى ضُحًى ذ , also written ضُحًا, held by some to be of the measure فُعَلٌ, and by others to be [originally ضُحْوًى i. e.] of the measure فُعْلًى, of the former measure accord. to Mbr, and of the latter accord. to Th, (MF, TA,) [The early part of the forenoon, after sunrise: accord. to some, when the sun is yet low: accord. to others, when the sun is somewhat high:] i. q. ↓ ضَحْوَةٌ, accord. to most authorities: (MF, TA, and so in one place in the K:) or this latter signifies the period of the day after sunrise: (S:) or this signifies the advanced state of the day (اِرْتِفَاعُ النَّهَارِ [which is said by the doctors of the law in the present day to mean when the sun has risen the measure of a رُمْح, q. v., or more]); as also ↓ ضَحْوٌ and ↓ ضَحِيَّةٌ: (K:) and the ضُحَى is after the ضَحْوَة (S, K) a little, (K,) when the sun shines brightly: (S:) or from sunrise to the time when the day is advanced and very white: thus in the M: (TA:) or it is the spreading of the sun [upon the earth], and the extending of the day: and the time [thereof] is thus named: (Er-Rághib, TA:) or ضُحًى is pl. of ↓ ضَحْوَةٌ, like as قُرًى is of قَرْيَةٌ; and its sing. is like ↓ ضَحَآءٌ, which means the extending of the day, and is of the masc. gender, as though a name of the time [thereof]: then ضُحًى became used as a sing., and the time was thus called: (Msb:) it is fem. and masc.: (S, K: *) he who makes it fem. holds it to be pl. of ↓ ضَحْوَةٌ; and he who makes it masc. holds it to be [a sing.] noun of the measure فُعَلٌ, like صُرَدٌ and نُغَرٌ: (S:) its dim. is ↓ضُحَىٌّ, without ة; (Fr, Msb, K;) for they disapproved the affixing the ة lest it should be confounded with the dim. of ضَحْوَةٌ. (Fr, Msb.) Using it as an adv. noun, you say, لَقِيتُهُ ضُحَى, when you mean [I met him] in the ضحى of this day; without tenween. (S, TA.) See also ضَحْوَةٌ. [See also De Sacy's Chrest. Ar., sec. ed., i. 162-167, respecting the prayer that is performed in the time thus called, i. e. the prayer termed صَلَاةُ الضُّحَى, mentioned above, voce أَضْحَى.] ― -b2- Also The sun: (M, Msb, K:) because of its appearing in the time thus called. (M, TA.) One says, اِرْتَفَعَتِ الضَّحَى, meaning The sun became high. (Msb.) ― -b3- And ضُحَى الشَّمْسِ The light of the sun: thus is expl. xci. 1. of the Kur. (TA.) ― -b4- مَا لِكَلَامِهِ ضُحًى means (assumed tropical:) His speech, or language, has no perspicuity: thus in the M and K: but in the A, ↓ أَنْشَدَنِى شَعْرًا لَيْسَ فِيهِ حَلَاوَةٌ وَلَا ضَحَآءٌ i. e. [He recited to me poetry] in which was no [sweetness nor] plainness of meaning. (TA.)
ضَحْوَةٌ ضَحْوَةٌ ذ : see the next preceding paragraph, in three places. You say, أَتَيْتُكَ ضَحْوَةً, meaning [I came to thee] in a [time called] ↓ ضُحًى [or rather ضَحْوَة], (K, * TA,) with tenween, unless you mean of this day [in which case you say ضَحْوَةٌ, without tenween, like as you say in the latter case ضُحَى]. (TA.)
ضَحْيَا ضَحْيَا ذ and ضَحْيَآءُ fems. of أَضْحَى [q. v.].
ضَحْيَانٌ ضَحْيَانٌ ذ , which should by rule be ضَحْوَانٌ, Anything exposing itself, or being exposed, to the sun. (IJ, TA.) قُلَّةٌ ضَحْيَانَةٌ means [A mountain-top] exposed to the sun: (S, K:) occurring in a saying of Taäbbata-sharrà. (S.) And عَصًا ضَحْيَانَةٌ A staff, or stick, growing in the sun so as to be matured thereby, and extremely hard. (TA.) ― -b2- See also أَضْحَى. ― -b3- Also A man who eats in the time called الضُّحَى: fem. with ة. (K.)
ضَحَآءٌ ضَحَآءٌ ذ , with medd, (S, Hr, Msb, TA,) and fet-h, (Hr, Msb, TA, [erroneously written in copies of the K with damm,]) The period [of the forenoon] next after that called الضُّحَى; i. e. when the day is at the highest: (S:) or the period near midday: (K:) or the period of the day when the sun has risen to the fourth part of the sky: (TA:) see also ضُحًى, in two places. ― -b2- And hence, The [morning-meal called] غَدَآء; because it is eaten in the time thus called. (S, TA.) [And also applied to Pasture eaten in that time:] see 2, third sentence.
ضُحَىٌّ ضُحَىٌّ ذ dim. of ضُحًى, q. v. (Fr, Msb, K.)
ضَحِيَّةٌ ضَحِيَّةٌ ذ : see ضُحًى: -A2- and see also أُضْحِيَّةٌ.
ضَاحٍ ضَاحٍ ذ [part. n. of 1, Appearing, &c.] ― -b2- You say مَكَانٌ ضاحٍ An outer, exterior, or exposed, place: (S:) and أَرْضٌ ضَاحِيَةٌ Land not surrounded by a wall. (TA in art. حوط.) [And particularly A place exposed to the sun.] ― -b3- [Hence,] مَفَازَةٌ ضَاحِيَةُ الظِّلِّ [A desert, or waterless desert,] having no shade or shadow; and ضَاحِيَةُ الظِّلَالِ [having no shades or shadows]. (TA.) And شَجَرَةٌ ضَاحِيَةٌ بِالظِّلِّ [if not a mistake for ضَاحِيَةُ الظِّلِّ] A tree having no shade. (Har p. 4.] ― -b4- And بَدَا بِضَاحِى رَأْسِهِ [He appeared with, or he showed,] the side of his head. (TA.) [See also the next paragraph.]
ضَاحِيَةٌ ضَاحِيَةٌ ذ An outer, exterior, or exposed, side or region or tract of anything: [pl. ضَوَاحٍ: whence] one says, هُمْ يَنْزِلُونَ الضَّوَاحِىَ [They alight, or abide, in the exterior tracts]. (S.) [Hence also,] ضَوَاحِى الرُّومِ The exterior districts of the Greeks. (K.) And الضَّاحِيَةُ مِنَ البَعْلِ What are in the open country, of the palm-trees that imbibe with their roots, without being watered: opposed to الضَّامِنَةُ مِنَ النَّخْلِ: (AO, S in this art. and in art. ضمن, q. v.:) and الضَّوَاحِى مِنَ النَّخْلِ what are outside of the town-wall, of the palm-trees: thus used, الضواحى is an epithet in which the quality of a subst. is predominant. (TA.) And ضَوَاحِى قُرَيْشٍ Those [of Kureysh] who abide outside of Mekkeh. (TA.) And هُوَ مِنْ أَهْلِ الضَّاحِيَةِ He is of the people of the desert. (TA.) الضَّوَاحِى also signifies The parts, of a man, that stand out, or are exposed, (K, TA,) to the sun, (TA,) such as the shoulder-blades, and the shoulders: (K, TA:) pl. of ضَاحِيَةٌ. (TA.) And The sides of a watering-trough. (K.) And The heavens. (S, K.) ― -b2- [Hence also,] فَعَلَهُ ضَاحِيَةً He did it openly. (S, A, K.) ― -b3- ضَاحِيَةُ المَالِ means The cattle, (K,) or sheep or goats, (TA,) that drink in the time of morning called ضُحًى. (K, TA.)
أَضْحَى أَضْحَى ذ , applied to a horse, i. q. أَشْهَبُ [Of a colour in which whiteness predominates over blackness; &c.]: fem. ضَحْيَآءُ: (S, K:) or الضَّحْيَآءُ was, (K,) or was also, (S, and so afterwards in the K,) the name of a certain mare, belonging to 'Amr Ibn-'Ámir (S, K) Ibn-Rabee'ah. (S.) ― -b2- And لَيْلَةٌ ضَحْيَآءُ, (S, K,) and ضَحْيَا with the short ا, both mentioned by ISd, (TA,) and ↓ اـِضْحِيَانَةٌ, (S, K,) and ↓ اـِضْحِيَةٌ accord. to the K, but [SM says] I have not found any mention of this last, [meaning except in the K,] and probably the right word is ↓ اـِضحِيَانٌ, as in the books of strange words together with اـِضْحِيَانَةٌ, and accord. to the “ Irtisháf ed-Darab ” of AHei one says [also] ↓ أَضْحِيَانٌ with fet-h, (TA,) A bright night, (S, K, TA,) in which are no clouds: (S, TA:) and in like manner, ↓ يَوْمٌ اـِضْحِيَانٌ, in the K, erroneously, ضَحْيَاةٌ, a bright day, in which are no clouds, as in the M; or bright with the brightness of the ضُحَى, accord. to Er-Rághib; or [simply] bright, and so ↓ ضَحْيَانٌ, which is likewise applied in this sense to a moon, as also ↓ اـِضْحِيَانٌ, and to a lamp, or its lighted wick. (TA.) ― -b3- And اِمْرَأَةٌ ضَحْيَآءُ A woman whose hair of her عَانَة will not grow forth; (K, TA;) as though her عانة, being bare of hair, had no shade upon it. (TA.) -A2- مَا أَدْرِى أَىُّ الضَّحْيَآءِ هُوَ is a saying mentioned by Az in art. طهى as meaning I know not what one of mankind, or of the people, he is. (TA.) -A3- أَضْحًى [a coll. gen. n., of which the n. un. is أَضْحَاةٌ]: see أُضْحِيَّةٌ. Hence, يَوْمُ الأَضْحَى [The day of the victims; which is the tenth of Dhu-l- Hijjeh]; (S, Mgh, K, * TA;) so says Yaakoob; (TA;) or عِيدُ الأَضْحَى [the festival of the victims]: (Msb:) and by الأَضْحَى when it is made masc. is meant that day. (Fr, S, Msb.)
اـِضْحِيَةٌ اـِضْحِيَةٌ ذ : see the next preceding paragraph.
اـِضْحِيَانٌ اـِضْحِيَانٌ ذ and أَضْحِيَانٌ, and the former with ة: see أَضْحَى, in five places. ― -b2- الاـِضْحِيَانُ is also the name of A certain plant, (K, TA,) resembling the أُقْحُوَان [or chamomile] in appearance. (TA.)
أُضْحِيَّةٌ أُضْحِيَّةٌ ذ , (As, S, Mgh, Msb, K,) of the measure أُفْعُولَةٌ [as though originally أُضْحُويَةٌ], (Msb,) and اـِضْحِيَّةٌ, (As, S, Msb, K,) pl. [of each] أَضاحِىُّ; and ↓ ضَحِيَّةٌ, of which the pl. is ضَحَايَا; and أَضْحَاةٌ, of which the pl. is ↓ أَضْحًى, (As, S, Mgh, Msb, K, [in copies of the K and in my copy of the Mgh written أَضْحَى, but it is properly speaking a coll. gen. n. of which أَضْحَاةٌ is the n. un., and is therefore with tenween,]) like أَرْطَاةٌ and أَرْطًى; (As, S, Mgh, Msb; *) A sheep or goat (S, K, KL) &c. [i. e. meaning also a camel and a bull or cow] (KL) that is slaughtered, or sacrificed, (S, K, KL,) in the time called الضُّحَى, (K,) on the day called يَوْمُ الأَضْحَى [the day of the victims, which is the tenth of Dhu-l-Hijjeh]. (S, K, * KL.)
أَرْضٌ مَضْحَاةٌ أَرْضٌ مَضْحَاةٌ ذ A land from which the sun is hardly, or never, absent; (K, TA;) i. e. an exposed land. (TA.)
مُضْطَحٍ مُضْطَحٍ ذ and ↓ مُتَضَحٍّ and ↓ مُسْتَضْحٍ A man entering upon the time of morning called الضُّحَى. (K, * TA.)
مُتَضَحٍّ مُتَضَحٍّ ذ : see what next precedes.
مُسْتَضْحٍ مُسْتَضْحٍ ذ : see what next precedes.
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٧٥ضَحَا
ضَحَا U ( n. ac. ضَحْو 1 , ضُحُوّ [ 27 ] ,
a. ضُحِىّ ), Was, became exposed to the sun; stood in the sun; was smitten by the sun.
b. Appeared; was distinct, visible.
الجذور المجاورةالمجاورة: ٩ (الإجمالي: ١٢)
- يوم
الآيات المشتركة: ٢ · “Yemm” durgun akan su demektir
- عشو
الآيات المشتركة: ١ · Akşam yemeği demektir
- لبث
الآيات المشتركة: ١ · Kaldınız
- حشر
الآيات المشتركة: ١ · Haşr : Bir araya toplanıp hareketli halde bulunan küçük…
- زين
الآيات المشتركة: ١ · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
- وعد
الآيات المشتركة: ١ · “Va’id” yağmur bulutu demektir
- رأي
الآيات المشتركة: ١ · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
- أنس
الآيات المشتركة: ١ · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
- قول
الآيات المشتركة: ١ · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
الآيات التي ورد فيها(٢)
قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى
Kuşluk vakti
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ضحو |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ظهر, شرق, صبح, برز |
| Zıt Kök | غسق |
| Çekirdek Özet 1 | Güneşin yükselerek ışığını ve ısısını yeryüzüne yayması, gölgenin kalkıp her şeyin açıkta ve görünür hale gelmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Gerçeğin, vaktin veya nesnenin gizlilikten çıkarak hiçbir örtü kalmaksızın gözler önüne serilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Şeffaflık, aleni oluş, bilginin ve amelin örtüsüz biçimde açığa çıktığı tecelli düzlemi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca kronolojik bir saate (kuşluk vakti) indirgeyerek güneşe maruz kalma, aleniyet ve örtüsüz açığa çıkma dinamizmini gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ضح | İçte saklı olanın basınçla veya parlaklıkla dışarı fışkırması, yarılma ve açığa vurma hareketidir; nitekim aynı çekirdeği paylaşan ضحك kökünde dişlerin ve iç neşenin ansızın dışa vurulması, örtünün kalkması anlamı esastır. | و | Çekirdeğin fışkırma ve açığa çıkma potansiyelini zamana, ışığa ve mekana yayarak sürekli bir aydınlanma, güneş ışınlarının her yeri kuşatması ve tam bir açıklık kazanması boyutuna dönüştürmüştür. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ض | Bitki veya olta imgesinin (türetilmiş form) sıkıştırma ve gerilme hareketi | İçeride biriken basıncın veya potansiyelin dışa doğru güçlü bir yönelim kazanmasıdır. |
| ح | Çit veya duvar imgesinin çevreleme, sınır çekme ve koruma hareketi | Belirli bir alanın sınırlarının netleşmesi ve örtücü engellerin sınır noktasına taşınmasıdır. |
| و | Çengel ve çadır kazığı imgesinin bağlama ve bitiştirme hareketi | Açığa çıkan ışık ve ısının nesnelerle temas kurup süreklilik kazanmasıdır. |
| ضحو | İçteki basıncın engeli aşarak yayılması ve nesnelerle buluşması | Güneşin yükselip gölgeleri ve örtüleri ortadan kaldırarak her şeyi apaçık ve aleni kılmasıdır. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Güneşin ufuktan yükselip ısısının ve ışığının tam olarak duyumsanması; canlının güneş ışığına ve sıcağına doğrudan maruz kalması, yerleşim yerinin dışta ve açıkta kalan kısmı (ضاحية). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem bedevi kullanımında güneş altında açıkta kalmak, hayvanları kuşluk vakti otlatmak ve açık arazide görünür olmak anlamlarında şahitlendirilmiştir; kabilenin dışa açık, göz önündeki alanına ضاحية denilmiştir. |
| Erken Arapça kullanım | Güneşin yakıcı sıcağı altında gölgesiz kalmayı ifade etmek üzere ضَحِيَ يَضْحَى biçimiyle kullanılmış; kentin dış çeperlerine, dışarıdan ilk görünen açık yerlerine ضواحي adı verilmiştir. |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Tehzîbü’l-Luğa, Lisânü’l-Arab ve Esâsü’l-Belâga.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça ضحو kökü, Güney Sami ve Merkezi Sami katmanlarında doğrudan ışığın parlaklığı, açığa çıkma ve güneş sıcağına maruz kalma semantik alanıyla ilişkilidir. Kökün ilksel fonetik yapısındaki yutaksıl ve sızıcı unsurlar, bir örtünün kalkması ve açığa vurma hareketini imler. İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan ض sesi bulunmadığından, bu semantik matris paralel olarak ışıldama, aklanma veya açığa çıkma bildiren köklerle temas halindedir; ancak kökün güneşin yükselmesiyle beliren özel kuşluk ve gölgesizlik anlamı en zengin ve özgün gelişimini Arap çöllerinin gündelik yaşam pratiği içinde Arapçada tamamlamıştır. Güneşin yükselip gölgelerin yok olduğu an, bedevinin saklanamayacağı tam bir açıklık ve güneşle yüzleşme anıdır.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques ve Lisânü’l-Arab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Güneşin yayılması ve açıkta kalma | ضحو ve ضحي biçimleri güneş sıcağı altında örtüsüz kalmayı, ضاحية ise şehrin açık ve dış çeperini karşılar. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Açıklık ve parlama matrisi | Diğer Sami dillerinde ışığın tecellisi ve açığa çıkma kökleriyle anlamsal örtüşme gösterir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin ötesinde kanıtlanmış doğrudan bir kökdeşlik tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
المصدر Lisān al-ʿArab, Lane's Arabic-English Lexicon ve David Cohen.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ضحو | Anlamlı | Güneşin yükselmesi ve açığa çıkma | Kuşluk vakti, güneş sıcağı altında örtüsüz kalmak ve aleniyet kazanmak. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| ضوح | Anlamlı | Kokunun veya ışığın yayılması | Gizli olan bir şeyin koku veya ışıltı vererek etrafa yayılması ve sezilir hale gelmesi. | Anlamca akraba; Kur'an'da geçmez. |
| حضو | Anlamlı | Ateşi tutuşturmak ve alevlendirmek | Ateşi canlandırmak, aydınlığını ve sıcaklığını artırmak üzere körüklemek. | Sıcaklık ve aydınlık ilişkisi; Kur'an'da geçmez. |
| حوض | Anlamlı | Suyun biriktiği açık çukur | Suyun toplanarak göz önünde durduğu açık rezervuar, havuz. | Açık alan ve toplanma; Kur'an'da geçmez. |
| وضح | Anlamlı | Belirgin olmak, ak ve açık olmak | Bir şeyin üzerindeki şüphe ve karanlığın kalkarak apaçık ortaya çıkması. | Doğrudan anlamdaş ve ters dizilim; Kur'an'da geçmez. |
| وحض | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş altında müstakil bir kök kullanımı kaydedilmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ضحو | Merkez | Güneşin yükselip açığa çıkarması | Gölgenin çekilerek her şeyin güneş ışığı ve sıcağı altında tam açıkta kalması. | Hem vakti hem de tam bir aleniyet ve örtüsüzlüğü içerir. |
| ظهر | Komşu | Görünür olma ve üstün gelme | Bir şeyin arka plandan veya gizlilikten çıkarak yüzeye gelmesi ve baskınlaşması. | Mekansal ve boyutsal belirginlik esastır; güneş şartı yoktur. |
| شرق | Komşu | Güneşin doğuşu | Güneşin ilk ışınlarının ufuktan belirmesi ve parlaması. | Sürecin başlangıç anını imler; henüz tam yükselme ve yayılma yoktur. |
| صبح | Komşu | Sabahın aydınlanması | Gecenin karanlığının kırılarak tanyerinin ağarması. | Alacakaranlıktan aydınlığa geçiş halidir; güneşin yükselmesini zorunlu kılmaz. |
| برز | Komşu | Dışarı çıkma, meydana atılma | Gizlendiği yerden bütünüyle dışarı çıkarak herkesin göreceği alana varmak. | Failin kendi iradesiyle veya çekilerek açık alana intikal etmesidir. |
| غسق | Zıt | Zifiri karanlığın çökmesi | Güneşin tamamen kaybolup gecenin koyu karanlığının her şeyi örtmesi. | Işığın, ısının ve görünürlüğün bütünüyle yok olduğu durumdur. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ضحو | Kuşluk vakti, açığa çıkma | Güneşin göğe yükselip ışığı ve ısısıyla her şeyi açıkta bırakması durumudur. | Kesin |
| Latince | meridiatio, apricatio | Güneşlenme, açıkta durma | Güneş altında bulunma durumunu verir fakat kuşluk vaktinin dinamik başlangıcını tam karşılamaz. | Güçlü |
| İngilizce | forenoon, sun exposure, broad daylight | Kuşluk vakti, güneş ışığına maruz kalma | Geniş gün ışığı ve aleniyeti karşılar; ancak gölgenin kalkmasıyla oluşan ontolojik açıklık boyutunu tek kelimede toplayamaz. | Güçlü |
| Almanca | Vormittag, Besonnung, volles Tageslicht | Kuşluk vakti, güneşe maruz kalış | Zaman dilimini ve ışığa maruz kalmayı ifade eder; semantik aleniyet nüansı ek açıklamalar gerektirir. | Güçlü |
| Fransızca | matinée avancée, exposition au soleil | İlerleyen sabah, güneşte kalma | Sabahın ilerleyip güneşin baskınlaştığı anı ve örtüsüz açıkta kalışı verir. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane's Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ضُحًى | Kuşluk vakti, aleniyet vakti | İnsanların topluca görebileceği, ışığın her yeri aydınlattığı toplanma anı bağlamında kullanılır (Tâhâ 20:59). |
| ضُحَاهَا | Günün tam aydınlığı ve parıltısı | Kıyamet günü dünyada geçirilen sürenin kısalığını tasvir ederken günün aydınlık evresini niteleme bağlamında kullanılır (Nâziât 79:46). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret halleri ve tecelli | Cennet ehlinin sıcaktan ve yakıcı güneşten korunması (gölgesiz kalmama) ile kıyamet bilincinin zamansal algısı tartışılır. | Güneş sıcağının yakıcılığından ve korumasız açıklıktan muafiyet. |
| Fıkıh | İbadet vakitleri | Duha namazının vakti, bayram namazının kılınma zamanı ve kurban ibadetinin ifa edilme vaktinin belirlenmesi. | Güneşin bir mızrak boyu yükselmesinden zeval vaktine kadar olan zaman dilimi. |
| Tefsir | Hakikatin izharı ve meydan okuma | Hz. Musa'nın firavun ve sihirbazlarla buluşma vakti olarak kuşluk vaktini seçmesindeki aleniyet ve hilenin barınamayacağı açıklık hikmeti incelenir. | Hilenin ve göz bağcılığın tutunamayacağı tam görünürlük hali. |
| Hadis | Nafile ibadet ve günün bereketi | Duha namazının fazileti, güneşin yükseldiği andaki tesbihler ve bu vaktin bedenin sadakası sayılması bağlamında yer alır. | Güne başlama ve şükrün bedene yayılması hali. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve şükür vakti | Kuşluk bilinci | Hayatın canlanışına şahitlik | İnsanın gaflet uykusundan tamamen sıyrılarak yaratılışın açık delilleriyle yüzleşmesidir. | Kesin |
| İlmi | Gözlem ve kanıtlama | Aleniyet ilkesi | Bilginin doğrulanabilirliği | Deney ve gözlemin hiçbir karanlık nokta kalmadan tüm şeffaflığıyla ortaya konmasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve meydan okuma | Kamusal şeffaflık | Gizli planların ifşası | Hak ile batılın kapalı kapılar ardında değil, tüm toplumun gözü önünde açık alanda yüzleşmesidir. | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret ve pazarın açılışı | Piyasa açıklığı | Bilgi asimetrisinin giderilmesi | Pazarın güneş ışığı altında, malların kusurlarının gizlenemeyeceği şekilde aleni kılınmasıdır. | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Işınım akısı ve aydınlanma şiddeti () | Bir yüzeye düşen ışık akısının maksimum seviyeye yaklaşarak gölge alanları sıfıra yaklaştırması ve sistemin entropik belirsizliğinin minimuma inmesi halidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kamusal şeffaflık ve aleniyet teorisi | Toplumsal süreçlerin ve hukuki müzakerelerin gizli odaklardan çıkarılarak kamunun doğrudan denetimine açık hale getirilmesi yapısıdır. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca günün belirli bir saat aralığına ait takvimsel veya fıkhi bir zaman dilimine (kuşluk) indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök sadece bir saati değil; güneşin örtüsüz kılıcı etkisini, hakikatin hiçbir şüpheye yer bırakmayacak biçimde gözler önüne serilmesini ve gölgesiz açıklığı anlatır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki buluşma ve yüzleşme sahnelerinin (örneğin sihirbazlarla karşılaşma) stratejik ve epistemolojik mahiyetini kavrayamayıp olayı alelade bir saat tercihi zannetmek. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin hakikati gizli, ezoterik veya kapalı mahfillerde değil; herkesin görebileceği, ışığın en parlak olduğu aleniyet zemininde ispatladığını gösterdiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin batılla açık meydanlarda yüzleştiği kıssalarda ve dünya hayatının kısalığının tasvir edildiği ahiret sahnelerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatin gizemli ve karanlık yöntemlerle arandığı yanılgısını düzeltir; ilahi nizamın açıklık, berraklık ve şeffaflık üzerine kurulu olduğunu ortaya koyar. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamGüneşin ufukta yükselerek yeryüzündeki gölgeleri silmesi, sıcağı ve ışığıyla her şeyi örtüsüz, açık ve korumasız bırakmasıdır.
- Soyut anlamHakikatin, bilginin veya fiilin üzerindeki tüm örtülerin kalkması, tam bir şeffaflık ve aleniyet ortamında görünürlük kazanmasıdır.
- Sistematik karşılıkGizliliğin, hilenin ve yanılsamanın imkansız kılındığı; epistemik ve ontolojik olarak tüm unsurların kamusal düzleme çıktığı aydınlanma durumudur.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde kuşluk vaktine ve güneşin yükselişine karşılık gelen zaman eşiğini, sistemdeki gölge ve örtü fonksiyonunu temsil eder. Zaman bu eşiğe ulaştığında örtü sıfıra yaklaşır (); bunun zorunlu sonucu olarak sistemdeki herhangi bir nesnesinin veya olayının aleniyet ve görünürlük fonksiyonu tam değere () ulaşır.