ضير
ض - ي - ر
جذر- الورود: ١
- الآيات: ١
- الصيغ: ١
- المعاجم: ٩
معناه في القرآن: Zarar vermek
ملاحظاتي
المعاجم(٩)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬٧٧٩باب الضاد والراء و و ا ي ء معهما
ض و ر، ض ي ر، و ض ر، ر و ض، و ر ض، أ ر ض، ض ر و، ر ض و مستعملات
ضور:
التَضَوّرُ: صياحٌ وتَلَوٍّ عند وَجَع من ضَرْبٍ.
والثَّعلَبُ يَتضوَّرُ في صِياحه وضور حيّ من عنزة.
ضير:
الضَّيْرُ المَضَرَّةُ، ولا ضَيْرَ أي لا حَرَجَ ولا مَضَرَّةَ.
وضر:
الوَضَرُ: وَسَخُ الدَّسَمِ واللَّبَنِ، وغُسالةُ السِّقاءِ والقَصْعةِ ونحوِها، وأنشد:
إِنْ تَرْحَضوها تَزِدْ أعْراضُكُم
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١١٬٩٦٤ض ر ( و ا ي ء )
ضرا ، ضري ، وضر ، رضي ، روض ، ريض ، أرض ، ورض ، ضور ، ضير .
ضرا : الأصمعيّ : ضَرّا العِرْقُ يَضْرُو ضَرْواً : إذا اهتزّ ونَفَرَ بالدّم .
وقال العجَّاج :
مِمّا ضَرَا العِرْقُ به الضَّرِيُّ
ثعلب عن ابن الأعرابي : ضَرَى يَضرِي : إذا سال وجَرَى .
قال : ونَهَى عليّ رضي الله عنه عن الشُّرب في الإناء الضّارِي . قال : ومعناه : السائل ، لأنه يُنقص الشُرْب . قال : وضَرِيَ النَّبيذُ يضرى :
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٥٬٩٢٨(باب الضاد والياء وما يثلثهما)
(ضيل) الضاد والياء واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على نَباتٍ معروف. من ذلك الضَّالُ: السِّدْرُ البَرّيّ.الواحدة ضالة. قال الفرَّاء: أَضَالَت الأرض، وأضْيَلَت، إِذا صارَ فيها الضَّالُ. ويقال إنَّ الضَّالَةَ: بُرَة النّاقة. قال ابنُ ميّادة:
قطعتُ بمِصلالِ الخِشاشِ يردُّها *** على الكَرْهِ منها ضالةٌ وجديلُ([1])(ضيح) الضاد والياء والحاء أُصَيلٌ صحيح، وهو اللَّبن الممزوج،
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ١٣٣- الضير: المضرة، يقال: ضاره وضره. قال تعالى: ﴿لا ضير إنا إلى ربنا منقلبون﴾ [الشعراء/50]، وقوله: ﴿لا يضركم كيدهم شيئا﴾ [آل عمران/120].
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٢٧ض ي ر
هذا ما لا يضيرك ولو فعلت كذا لم يضرك ولا ضير عليك فيه " قالوا لا ضير " وتقول: فلان ما فيه خير وإن نفع فنفعه ضير.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٨٦٨ضارَهُ ضَيْراً: ضَرَّه؛ قال أَبو ذؤيب:
فَقِيلَ: تَحَمَّلْ فَوْقَ طَوْقِكَ إِنَّها
مُطَبَّعَةٌ، من يَأْتِها لا يَضِيرُها
أَي لا يَضير أَهْلَها لكثرة ما فيها، ويروى: نابَها؛ يقال: ضارَني يَضِيرُني ويَضُورُني ضَوْراً. وقوله، عليه السلام: أَتُضارُونَ في رؤية الشمس؟ فإِنكم لا تُضارُونَ في رؤيته، هو من هذا؛ أَي لا يَضِيرُ بعضُكم بعضاً. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها، وقد حاضت في الحج: لا يَضِيرُكِ أَي
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٬١٩٢ضاره الأمر يضوره، ويضيره ضورا، وضيرا، أي ضره. وزعم الكسائي أنه سمع بعض أهل العالية يقول: ما ينفعني ذلك ولا يضورني. والضير والضر واحد، ويقال: لاضير ولا ضور. والتضور: التلوي والصياح من وجع الضرب أو الجوع، وهو يتلعلع من الجوع، أي يتضور. التضور: صياح الذئب وزالكلب والأسد والثعلب عند الجوع. وقال الليث: التضور: صياح وتلو عند الضرب من الوجع، قال: والثعلب يتضور يتضور في صياحه. وقال ابن الأنباري: تركته
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٨٠٦ضَارَهُ
1 ضَارَهُ ذ , aor. يَضِيرُ, inf. n. ضَيْرٌ; (S, M, A, Msb, K;) as also ضَارَهُ, aor. يَضُورُ, inf. n. ضَوْرٌ; (S, M, K;) It (a thing, M, K) harmed, injured, hurt, mischiefed, or damaged, him; i. q. ضَرَّهُ, (S, M, K,) or أَضَرَّ بِهِ. (Msb.) You say, هٰذَا مِمَّا لَا يَضِيرُكَ [This is of the things that will not harm thee]: and لَوْ فَعَلْتَهُ لَمْ يَضِرْكَ [Hadst thou done it, it had
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١١٢ضَارَ
ضَارَ ( y ) I ( n. ac. ضَيْر 1 ),
a. Injured, harmed; hurt.
ضَاْيِر
ضَاْيِر 21 ,
a. Injurious, hurtful.
الصيغ(١)
الجذور المجاورةالمجاورة: ٣ (الإجمالي: ٦)
الآيات التي ورد فيها(١)
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ضير |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (yâî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ضر, سوء, خسر |
| Zıt Kök | نفع |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin özüne, yapısına veya esenliğine halel getiren, eksilten ve zedeleyen dışsal tesir |
| Çekirdek Özet 2 | Dünyevi ceza, tehdit ve fiziki yok oluşun hakikat ve ebediyet karşısında gerçek bir zarar teşkil etmediği bilinci |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın nihai değerinin fani kayıplarla değil, aşkın varış ve ilahi aidiyetle belirlenmesi ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Zararı sadece bedensel acı ve dünyevi kayıplara indirgeyerek tiranların baskısını mutlak bir yıkım zannetmek |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ضي | Sıkışma, daralma, sınırlandırılma, hakkın eksiltilmesi veya dış baskı altında kalma ortak paydası; bu anlam ضيز kökünde hakkı eksiltme, ضيع kökünde zayi olma ve sahipsiz kalarak daralma, ضيف kökünde sığınma ihtiyacı duyma ve ضيق kökünde somut darlık ve bunalma hallerinde belirgindir | ر | Çekirdekteki daralma ve eksilme eğilimini, özne veya nesne üzerinde fiilen hissedilen, iz bırakan ve zedeleyici bir zarar ve baskı sonucuna dönüştürür |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ض | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma (türetme imge, ses farkı yoğunlaşması) | Varlığı kıskaca alan, üzerine kapanan ve zorlayan dışsal tazyik |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Tazyikin aktif bir tesir ve eyleme dönüşmesi, fiili müdahale |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Müdahalenin en tepe noktaya, doğrudan öznenin varlığına ve idrakine yönelmesi |
| ضير | Başa veya varlığın merkezine yönelen dışsal bir baskının fiili bir zarar ve darlık doğurması; iman idrakiyle bu baskının ontolojik tesirsizliğe mahkûm edilmesi |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kabın, bedenin veya yapının bütünlüğünü bozan, eksilten, aşındıran veya fonksiyonuna halel getiren fiili zarar ve ziyan |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Züeyb el-Hüzelî beytinde bir kabın doluluğu ve sağlamlığı sebebiyle dışarıdan gelen ilave yükün ona hiçbir zarar veremeyeceğini ve yapısını bozamayacağını anlatırken bu kökü kullanır: فَقِيلَ: تَحَمَّلْ فَوْقَ طَوْقِكَ إِنَّها / مُطَبَّعَةٌ، من يَأْتِها لا يَضِيرُها |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Âişe'nin haccı sırasında arızi bir engelin ibadete halel getirmeyeceğini bildiren لا يَضِيرُكِ hadisi ile erken dönemde sakınca ve beis olmadığını ifade eden لا ضير kalıbı |
المصدر Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça ضير kökü, anlam sahası bakımından zedeleme, zarar verme, eksiltme ve darlık meydana getirme dairesinde yer alır. Erken Sami dil mirasında bu kök, zayıf orta harfli yapısı sebebiyle sıklıkla daralma ve kuşatma bildiren ص-و-ر ve doğrudan zarar ifade eden ض-ر-ر eksenleriyle örtüşür. İbranicede צור (sıkıştırmak, kuşatmak, daraltmak) ve Aramicede benzer ses denkliği taşıyan biçimler, varlığın alanını daraltarak ona zarar verme fikrinde birleşir. Arapçada ضير ve ضور biçimleri hem fiziki açlık ve darlığı hem de genel anlamda zararı ifade eden kardeş ses varyantları olarak işler. Kökün Sami katmanındaki ana seyri, somut bir çevreleme ve daraltma eyleminden, nesnenin veya şahsın esenliğine zarar veren soyut bir eksiltme kavramına doğru genişlemesidir.
درجة الثقة Muhtemel
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ضير ve ضور nöbetleşmesi ile ضر kökdeşliği | Kök, Arapça içinde doğrudan zarar verme, eksiltme ve darlık oluşturma anlamında genişleyen ecvef bir yapıdır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami dillerindeki צור ekseni | Kuşatma, sıkıştırma ve darlık meydana getirerek zarara yol açma semantik alanı ile ortak kökene dayanır | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ضير | Anlamlı | Zarar, ziyan, eksilme | Dışsal bir müdahalenin nesnede veya şahısta meydana getirdiği halel | Hedef kök; Kur'an'da tekil isim olarak geçer |
| ضري | Anlamlı | Alışmak, yırtıcılık, düşkünlük | Bir şeye hırsla alışmak veya yırtıcı hayvanın kana dadanması | Kur'an'da geçmez |
| يضر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Bu harf dizilimi müstakil bir kök oluşturmaz |
| يرض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Bu harf dizilimi müstakil bir kök oluşturmaz |
| رضي | Anlamlı | Rıza göstermek, hoşnut olmak | Karşılaşılan duruma içsel uyum sağlamak, kabul etmek ve memnun olmak | Hedef kökün semantik zıddı mahiyetindedir; Kur'an'da geçer |
| ريض | Anlamlı | Alıştırmak, terbiye etmek, sulamak | Zorluğu kırmak, nefsi veya hayvanı yumuşatmak, kana kana içirmek | Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ضير | Merkez | Zarar, ziyan, eksilme | Bütünlüğü bozucu fiili etkinin varoluşsal düzlemde hükümsüz kılınması | Tehdidin ve dünyevi cezanın gerçek bir kayıp doğurmadığı durum |
| ضر | Komşu | Genel zarar, ziyan, darlık | Daha geniş ve kalıcı zararları, menfaatin tam karşıtını kapsar | Kökün doğrudan morfolojik ve semantik ikizidir |
| سوء | Komşu | Kötülük, fenalık, çirkin durum | Eylemin ahlaki ve ontolojik çirkinliğine ve keder vericiliğine odaklanır | Zararın yanı sıra tiksinti ve keder boyutunu içerir |
| خسر | Komşu | Hüsran, sermaye kaybı | Süreç sonunda elde kalan net sermayenin eksilmesini ifade eder | Sonuç odaklı bir kayıp ve iflas tablosudur |
| نفع | Zıt | Fayda, yarar, kazanç | Varlığın esenliğini, gücünü ve selametini artıran her türlü katkı | Zararın tam karşıtı olarak varlığa değer katan durum |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ضير | Zarar, sakınca, ziyan | Dışarıdan gelen eksiltici müdahale; olumsuzlama yapısında mutlak önemsizlik bildirir | Kesin |
| Latince | damnum, detrimentum | Zarar, kayıp, hasar | Maddi ve hukuki hasara odaklanır; varoluşsal umursamazlık boyutunu tam karşılamaz | Güçlü |
| İngilizce | harm, detriment, prejudice | Zarar, ziyan, sakınca | harm fiziksel ve zihinsel hasarı iyi karşılar; no harm ifadesi la dayr kalıbına yaklaşır | Güçlü |
| Almanca | Schaden, Nachteil | Zarar, dezavantaj, ziyan | Schaden daha çok somut hasara karşılık gelirken Nachteil aleyhte durumu ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | préjudice, tort, dommage | Zarar, haksızlık, hasar | préjudice ahlaki ve hukuki ihlali karşılar; içsel dinginlik bağlamı dışarıda kalır | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ضَيْرَ (İsim, olumsuzluk bildiren cins nefyinde) | Dünyevi işkence, tehdit ve ölümün ebedi kurtuluş karşısında gerçek bir zarar ve sakınca oluşturmaması | Firavun'un bedenleri kesme ve asma tehdidine karşı mümin büyücülerin nihai hakikate teslimiyet bağlamı; Şuarâ 26:50 |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Elem, ibtila ve şer teorisi | Müminin maruz kaldığı dünyevi acı ve ölümün hakiki bir şer ve zarar sayılıp sayılamayacağı | Dünyevi zararın ahiret mükafatı karşısında izafi ve hükümsüz kalması |
| Fıkıh | Haracın ve zararın nefyedilmesi | Mükellefiyetlerdeki meşakkat ve arızi hallerin ibadetin geçerliliğine zarar verip vermediği | Sakıncanın, günahın ve hukuki engelin ortadan kalkması |
| Tefsir | İman-tehdit diyalektiği | Şuarâ 26:50'deki ifadenin psikolojik boyutu ve imanın tiranlık karşısındaki mutlak özgürleşmesi | Dünyevi kaybın ilahi intikal karşısında bütünüyle sıfırlanması |
| Hadis | İbadet ve rü'yet tasvirleri | Güneşi veya ayı görmede izdiham ve güçlük çekilmemesi ile arızi durumların amele zarar vermemesi | Güçlük, engel ve eksikliğin bulunmayışı |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uhrevi intikal ve kurtuluş inancı | Nihai dokunulmazlık | Dünyevi cezayı anlamsızlaştırma | Rabbine döneceğine kesin inanan bilincin dünyevi bedensel zararları hakiki zarar saymaması | Kesin |
| İlmi | Bilişsel çerçeveleme ve algı yönetimi | Perspektif dönüşümü | Olayın değerini yeniden tanımlama | Olayın anlık acısına değil bütüncül ve nihai sonucuna odaklanarak krizin nötrleştirilmesi | Güçlü |
| Siyasi | Tiranlık ve tahakküm mekanizmaları | Güç tekelinin kırılması | Korku imparatorluğunu etkisizleştirme | İktidarın en ağır fiziki cezalarının dahi inançlı birey üzerinde yaptırım gücünü yitirmesi | Kesin |
| İktisadi | Maliyet-fayda ve risk analizi | Sonsuz kazanç karşısında sıfır maliyet | Risk marjını sıfırlama | Sonsuz bir getirinin yanında fani kayıpların matematiksel olarak ihmal edilebilir kılınması | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Limit teorisinde sonsuz karşısında sonlu büyüklüğün asimptotik ihmal edilebilirliği | Sonsuz büyüklüğe giden bir fonksiyonda sonlu bir çıkarımın veya negatif girdinin sistemin nihai değerini değiştirememesi durumu | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Varoluşçu psikolojide anlam inşası ve aşkın direnç | Bireyin aşkın bir gayeye bağlanarak dışsal işkence ve baskıların travmatik yıkıcılığını içsel düzlemde tesirsiz kılması | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İfadenin yalnızca fiziki acı hissetmemek veya basit bir dünyevi kayıtsızlık gibi sığ bir teselliye indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Hakikati kavrayan öznenin, can dahil her türlü dünyevi varlığın feda edilmesini ilahi vuslat yanında mutlak bir kâr olarak görmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Firavun'un tehditlerinin küçümsenmesi veya büyücülerin tavrının bir tür intihar ve kadercilik zannedilerek imanın direnç boyutunun ıskalanması |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Dünyanın en ağır fiziki yaptırımı karşısında imanın inşa ettiği ontolojik koruma kalkanını ve zarar kavramının göreliliğini tek bir kelimeyle özetlediği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Firavun kıssasında imanın tiranlık karşısındaki meydan okumasını anlatan sahnelerde ve müminlerin dünyevi musibetler karşısındaki psikolojik duruşunu bildiren ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Zararın ve kârın yalnızca dünyevi, biyolojik ve maddi parametrelerle ölçülebileceği yönündeki materyalist yanılgıyı kökünden tashih eder. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir nesnenin, yapının veya canlının bütünlüğüne yönelik eksiltici, zedeleyici ve aşındırıcı dışsal müdahale.
- Soyut anlamAşkın hakikate ve ebedi intikale yönelen bilincin, geçici ve sonlu dünyevi tehditleri gerçek bir zarar ve kayıp alanı olmaktan çıkarması.
- Sistematik karşılıkİman merkezli değerler hiyerarşisinde, sonsuz getiri karşısında sonlu yıkımın maliyet ve tesir bakımından sıfıra eşitlenmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde dünyevi düzlemde karşılaşılan dışsal tehdit, baskı ve zararı, ise ilahi aidiyet ve ahiret ufkundaki nihai varoluşu temsil eder. Bilincin yönelimi sonsuz intikale ulaştığında (), dünyevi sonlu zararın () toplam varoluşsal değer üzerindeki oranı ve tesiri sıfıra yaklaşarak bütünüyle hükümsüz kalır.