ضيز

اختصارات لوحة المفاتيح

البحث
/
ملاحظة جديدة
n
الآية السابقة / التالية
[ ]
وضع القراءة
f
وضع الشبكة
g
كون القرآن
e
إغلاق / رجوع
Esc
تخطَّ الشبكة

شبكة الجذر

شبكة الجذر: ض-ي-زالصيغ: ١ · الجذور المجاورة: ١ · الآيات: ١ · السور: ١؛ المحتوى نفسه مسرود في بطاقات «الصيغ» و«الجذور المجاورة» و«الآيات».ضيزقسمضِيزَى

الجذرالصيغ ١الآيات ١السور ١المجاورة ١

▶ افتح الشبكة (ثلاثية الأبعاد)

ضيز

ض - ي - ز

جذر
  • الورود: ١
  • الآيات: ١
  • الصيغ: ١
  • المعاجم: ١٠

معناه في القرآن: Eksik

ملاحظاتي

المعاجم(١٠)

كتاب العين

الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٤٣٣
باب الضاد والزاي و و ا ي ء معهما ض ي ز، ض أ ز يستعملان فقط ضيز: تقول: ضِزْتُه حَقَّه أي مَنَعْتُه، ضَيْزاً. وقوله تعالى: تلكَ اذاً قِسْمةٌ ضِيزَى، أي ناقصة. ضأز: ضَأزَه بَضْأزَهُ ضَأزْاً، وضازَه يَضيزُه ضَيْزاً غير مهموز، فهو ضائِزٌ وذاكَ مَضيزٌ، واذا هَمَزْتَ قلت: مَضْؤوز. ويقال: قِسمةٌ ضِزَى وضُوْزَى وضِئْزَى بالهمز قال: فحَظُّكَ مَضْؤوزٌ وأَنْفُكَ راغِمُ قال: وما لا يُهمَز كان حَقُّه: ضازَ
اقرأ المدخل كاملًا

الصحاح

الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٣٠٤
ضازَ في الحُكم، أي جار. يقال: ضازَهُ حقَّه يَضيزُهُ ضَيْزاً، عن الأخفش، أي بَخَسَه ونقَصه. قال: وقد يهمز فيقال: ضَأزَهُ ضَأْزاً وينشد: فإن تنأَ عنَّا نَنْتَقِصكَ وإنْ تُقِمْ فَحَقُّكَ مضؤُوزٌ وأنْفُكَ راغِمُ وقوله تعالى: "قِسْمَةٌ ضيزى"، أي جائرةٌ. قال الفراء: وبعض العرب يقول: ضِئْزى وضُؤْزى بالهمز.
اقرأ المدخل كاملًا

تهذيب اللغة

الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٢٬١٠٩
ض س ض ز ( و ا ي ء ) ضوز ، ضيس ، ضيز ، ضأز فأمّا الضّادُ والسِّين فإن المُنْذِرِيَّ أخبرَني عن الطُّوشيّ عن أبي جعفر الخرّاز عن ابن الأعرابي أنه قال : ( ضوز ضيس ) : الضَّوْزُ : لَوْكُ الشيء . والضَّوْسُ : أكلُ الطَّعام ، وأما الضّاد والزّايُ فإن الله جلّ وعزّ قال في كتابه : ( الاُنثَى تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزَى ) ( النجم : 22 ) . وروَى المفضّل بن سَلَمة عن أبيه عن الفرّاء أنه قال في قوله : (
اقرأ المدخل كاملًا

مقاييس اللغة

ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٥٬٩٢٨
(باب الضاد والياء وما يثلثهما) (ضيل) الضاد والياء واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على نَباتٍ معروف. من ذلك الضَّالُ: السِّدْرُ البَرّيّ.الواحدة ضالة. قال الفرَّاء: أَضَالَت الأرض، وأضْيَلَت، إِذا صارَ فيها الضَّالُ. ويقال إنَّ الضَّالَةَ: بُرَة النّاقة. قال ابنُ ميّادة: قطعتُ بمِصلالِ الخِشاشِ يردُّها *** على الكَرْهِ منها ضالةٌ وجديلُ([1])(ضيح) الضاد والياء والحاء أُصَيلٌ صحيح، وهو اللَّبن الممزوج،
اقرأ المدخل كاملًا

المفردات في غريب القرآن

الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٢١١
- قال تعالى: ﴿تلك إذا قسمة ضيزى﴾ [النجم/22]، أي: ناقصة. أصله: فعلى، فكسرت الضاد للياء، وقيل: ليس في كلامهم فعلى (في النعوت لا مطلقا. قال ابن خالويه: ليس في كلام العرب صفة على فعلى. كتاب ليس في كلام العرب ص 256).
اقرأ المدخل كاملًا

أساس البلاغة

الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١١٨
ض ي ز ضامه حقه وضازه‏:‏ منعه ونقصه ‏"‏ تلك إذاً قسمة ضيزى ‏"‏ وتقول‏:‏ دعوتني إلى ردح الشيزى فما هذه القسمة الضيزى‏.‏
اقرأ المدخل كاملًا

لسان العرب

ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ١٬٤٣٦
ضازَ في المحكم أَي جار. وضازَه حقَّه يَضِيزُه ضَيْزاً: نقصه وبَخَسَه ومنعه. وضِزْتُ فلاناً أَضِيزُه ضَيْزاً: جُرْتُ عليه. وضازَ يَضِيزُ إِذا جار، وقد يهمز فيقال: ضَأَزَه يَضْأَزُه ضَأْزاً. وفي التنزيل العزيز: تلك إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزَى؛ وقسمة ضِيزَى وضُوزَى أَي جائرة، والقراء جميعهم على ترك همز ضِيزَى، قال: ومن العرب من يقول ضِيزَى، ولا يهمز، ويقولون ضِئْزَى وضُؤْزَى، بالهمز، ولم يقرأْ بهما أَحد
اقرأ المدخل كاملًا

القاموس المحيط

الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٢٧٣
* ض ي ز * * ضَازَ * في الحكم جار و * ضَازَهُ * حقه نقصه وبخسه وبابه باع وقوله تعالى ﴿قسمة ضيزى﴾ أي جائرة وهي فُعْلى مثل طُوْبى وحُبْلى وإنما كسروا الضاد لتسلم الياء لأنه ليس في الكلام فعلى صفة وإنما هو من بناء الأسماء كالشعرى والدفلى ومن العرب من يقول * ضِئْزَى * بالهمزة
اقرأ المدخل كاملًا

معجم لين

إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٢٧٤
ضَازَ 1 ضَازَ ذ , (S, K,) aor. يَضِيزُ, inf. n. ضَيْزٌ, (TA,) He deviated from the right course; or acted unjustly, wrongfully, injuriously, or tyrannically; (S, K;) فِى الحُكْمِ in the judgment: (S:) like ضَأَزَ. (TA in art. ضأز.) ― -b2- ضَازَهُ حَقَّهُ, aor. and inf. n. as above, He deprived him, or defrauded him, of a part, or the whole, of his right, or due: (S, M, K:) like ضَازَهُ, aor.
اقرأ المدخل كاملًا

قاموس سالمون

هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٤٧
ضَازَ ضَازَ ( y ) I ( n. ac. ضَيْز 1 ), a. Acted unjustly, wrongfully. b. Defrauded. ضِيْزَى ضِيْزَى [ 2ya ], a. Unjust, unfair ( division ).
اقرأ المدخل كاملًا

الصيغ(١)

الجذور المجاورةالمجاورة: ١ (الإجمالي: ٣)

الترتيب: مدى قوة اجتماع الجذرين في الآية نفسها مقارنةً بالمصادفة (نسبة الأرجحية لدنينغ). يُذكر عدد الآيات المشتركة في كل سطر. الأدوات مخفية افتراضيًا.
  1. قسم

    الآيات المشتركة: ١ · Kasem sad ile gövdesi kopmuş ağacın yerinde duran köküdür

الآيات التي ورد فيها(١)

  1. تِلْكَ إِذًا قِسْمَةٌ ضِيزَى

    Eksik

تحليل الجذر

تعريف الجذر والخلاصة

AlanDeğer
Kökضيز
YapıÜçlü
Özel DurumEcvef (yâî, kök içi hemzeli ve vâvî varyantlı)
Bağlamsal Yakın Köklerجور, بخس, هضم
Zıt Kökعدل
Çekirdek Özet 1Taksimatta haksızlık etme, payı kasten eksiltme ve karşı tarafın hakkından kısma
Çekirdek Özet 2Müşrik zihniyetin uydurduğu çarpık, çelişkili ve taraflı bölüştürme mantığını reddetme
Çekirdek Özet 3Asimetrik, keyfi ve ilkesiz bölüşüm modellerinin hem ahlaki hem ontolojik tutarsızlığı
Kritik Hata RiskiKelimeyi sadece sıradan bir noksanlık sanarak arkasındaki bencilce kurgulanmış zulüm ve pay kapma mantığını gözden kaçırmak

التحليل الثنائي

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
ضيPayın daraltılması, sınırlandırılması ve hak kaybına uğratılması temel hareketi; nitekim aynı ikili tabanı paylaşan ضيق kökünde mekân ve imkânın daralması, ضيع kökünde hakkın zayi edilip heba olması, ضير kökünde zarara ve eksilmeye uğratma, ضيف kökünde ise bir yere yanaşıp sınırına dâhil olma anlamı esastır.زKesme, ayırma ve biçme bildiren ز harfinin eklenmesiyle bu daraltma hareketi, paylaştırma esnasında bir tarafın hissesini kasten kesip kısma ve hak çiğneyerek yapılan adaletsiz taksimat anlamına özelleşmiştir.

التحليل التصويري للحروف

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
ضOlta, bitki (türetme; ص imgesi temelinde sesin yanak ve azı dişlerinden patlamasıyla doğan baskılama ve sıkıştırma)Payı baskı altına alma, karşı tarafı sıkıştırarak hakkını sınırlandırma hamlesi
يEl ve kol; iş, yapma, uzanmaPaylaştırma işine bilfiil müdahale etme, kendine doğru çekme ve tasarrufta bulunma
زKesici alet; kesme, ayırma, biçmeKarşı tarafa düşen paydan bir parçayı kesip ayırma, hisseyi bilerek kısma eylemi
ضيزGüç kullanarak el uzatma ve payı kesip kısmaDağıtım sürecinde zayıf tarafı baskılayıp onun payını kesmek suretiyle kendine haksız çıkar sağlama hareketi

الاستعمال التاريخي والمبكر

AlanVeri
İlk fiziksel anlamPaylaştırma esnasında bir tarafın hissesinden kırpmak, ortaklar veya hak sahipleri arasında bölüştürme yaparken karşı tarafa eksik verip kendine fazlasını ayırmak.
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem şiirinde kök hemzeli varyantı olan ضأز biçimiyle yer alır; şairin hasmına hitaben hakkının çiğnendiğini ve payının zorla kısıldığını bildirdiği şu beyitte geçer: فَحَقُّكَ مَضْؤوزٌ وأنفُكَ راغمُ
Erken Arapça kullanımKlasik bedevi kullanımında miras veya ganimet dağıtımında bir kimsenin hakkını eksilten kişi için ضازَه حَقَّهُ ibaresi kullanılırdı; bu fiil zulüm (جور) ve haksız eksiltme (بخس) ile eşanlamlı görülmüştür.

المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

الطبقة الاشتقاقية السامية

Sami dilleri ailesinde ضيز kökü, zayıf orta harf ve son harfindeki sert ıslıklı ses dolayısıyla fonetik varyantlara oldukça açık bir yapı sergiler. Kökün en eski morfolojik katmanında ضأز (hemzeli) ve ضوز (vavlı) biçimleriyle iç içe geçtiği klasik dilciler tarafından tespit edilmiştir. İbrancede pay kısma ve haksızlık etme fiilleri farklı köklerle karşılansa da daraltma, sıkıştırma ve hırpalama bildiren Batı Sami kökleriyle fonetik ve semantik akrabalık izleri görülür. Arapçada kök, genel bir zulüm anlamından ziyade doğrudan doğruya bölüştürme, hisselendirme ve taksimat süreçlerindeki kasıtlı adaletsizliği bildiren çok dar ve teknik bir alana yerleşmiştir.

درجة الثقة Muhtemel

المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

التحليل الاشتقاقي

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönضوز ve ضأز varyantlarıKökün aslı kimi dilcilere göre vâvî kimi dilcilere göre yâîdir; hemzeli biçimle birlikte taksimatta hakkı eksiltme çekirdeğinde birleşir.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiGüney ve Batı Sami daraltma kökleriPayı kısma, baskılama ve eksiltme anlam alanında bölgesel Sami dilleriyle kavramsal paralellik taşır.Muhtemel
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıBelirgin bir Afro-Asyatik dış bağ tespit edilmedi.Veri bulunamadı

المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

الجذور الشقيقة (التقاليب)

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
ضيزAnlamlıEksiltmek, haksız taksim etmekTaksimatta birinin hakkını bilerek kısmak ve zulmetmekHedef köktür, Kur'an'da 1 kez geçer (Necm 53:22).
ضزيKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir.
يضزKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir.
يزضKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir.
زضيKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir.
زيضKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir.

الجذور المجاورة والجذر المضاد

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
ضيزMerkezTaksimatta haksızlıkKarşı tarafın hissesini kasten kırpıp kendine yontarak yapılan çarpık bölüştürme.Paylaştırmadaki bencilce adaletsizlik.
جورKomşuHaktan sapmaDoğru çizgiden, adaletten ve haktan genel olarak sapmayı anlatır; taksimat şartı aramaz.Bütün haksızlık ve zulüm türlerini kapsayan geniş sapma.
بخسKomşuEksik vermeÖlçüde, tartıda veya değer biçmede hakkı bilerek noksan kılma ve değerini düşürme.Malın veya hakkın gerçek değerini eksiltme.
هضمKomşuBaskıyla ezmeKarşı tarafın hakkını zorbalıkla, sindirerek veya itibarını kırarak çiğneme hali.Güç kullanarak payı gasp etme ve sindirme.
عدلZıtDenge ve eşitlikHer hak sahibine hakkını eksiksiz, dengeli, tarafsız ve dosdoğru verme hali.Kusursuz hakkaniyet ve orantılı denge.

مقابلات المعنى في لغات أخرى

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaضيزHaksız taksimatBölüşümde taraf tutarak karşıdakinin payını kısma eylemi.Kesin
Latinceiniquus, disparHakkaniyetsiz, dengesizPaylaşımın adil olmadığını belirtir; kasten pay kısma dinamizmini tam kapsamaz.Güçlü
İngilizceunfair, inequitable, biasedAdil olmayan, çarpık, taraflıHaksız ve yanlı bölüşümü karşılar; kökün içerdiği bencilce gasp vurgusunu dolaylı taşır.Güçlü
Almancaunrechtmäßig, schief, parteiischHaksız, çarpık, taraflıBölüşümdeki çarpıklığı ve meşruiyetsizliği verir; öznel dayatmayı dışarıda bırakabilir.Güçlü
Fransızcainique, biaisé, malpartagéHakkaniyetsiz, çarpık pay edilmişTaksimattaki keyfi adaletsizliği ifade eder; fonetik sertliği karşılamaz.Güçlü

المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

الوجوه والنظائر

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
ضِيزَى (sıfat formu)Çarpık, haksız ve temelsiz bölüştürmeMüşriklerin melekleri kız çocukları sayarak Allah’a nispet etmeleri, erkek çocukları ise kendilerine ayırmaları şeklindeki bencil ve mantıksız paylaşım zihniyetinin iptali (Necm 53:22).

سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamUluhiyet ve tenzihMüşriklerin kendi aşağı gördüklerini Allah'a yakıştırmasındaki mantıki çelişki ve ontolojik edepsizlikİlah tasavvurundaki ahlaki ve mantıksal tutarsızlık
FıkıhMiras ve ganimet taksimiHak sahiplerine pay dağıtılırken tarafgirlik yapmanın ve birinin hissesinden kısmanın haram oluşuBatıl ve eksik bölüştürme yasağı
TefsirLafız ve fonetik tahlilKelimenin vezninin özgünlüğü, benzeri olmayan bir vasıf kalıbı oluşu ve ayet sonundaki tını sertliğiÇarpıklığı lafzen de hissettiren istisnai yapı
HadisTaksimat ahlakıVeri bulunamadıHadis metinlerinde ıstılahi bir yoğunlaşma tespit edilmedi

تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniUlûhiyet tasavvuruAsimetrik nispetŞirk mantığının temelsizliğini göstermeİnsanın beğenmediğini yaratıcısına layık görme küstahlığını teşhir eder.Kesin
İlmiMantık ve tutarlılıkMantıksal çelişkiHatalı önermeyi çürütmeKendi kabullerine dahi uymayan bir önermenin epistemolojik geçersizliğini açığa çıkarır.Güçlü
SiyasiHukuk ve adaletAyrımcı taksimatKamusal adaletsizliği nitelemeGüçlünün kendine imtiyaz, zayıfa külfet yüklediği gayrimeşru düzeni reddeder.Güçlü
İktisadiGelir bölüşümüÇarpık dağılımHaksız artık-değer transferini engellemeOrtak kaynakların bir zümre lehine taraflı ve haksız paylaşımını mahkûm eder.Güçlü

التماثل في العلوم العددية والإنسانية

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerAsimetrik dağılım ve bozuk matrisSimetri ekseni kaymış, toplam değerin hakkaniyetli dağılmadığı ve katsayıların taraflı ağırlıklandırıldığı dengesiz sistem hali.Güçlü
Beşeri bilimlerÇıkar çatışmasında taraflı tahsisatKarar alıcının hem paylaştıran hem pay alan olduğu durumlarda ortaya çıkan bilişsel önyargı ve keyfi kaynak bölüşümü.Güçlü

التضييق الخاطئ وخطر الخطأ

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKelimeyi yalnızca «kusurlu veya noksan bir taksim» şeklinde teknik bir oran hatası gibi algılamak.
Kur'an içi daha geniş anlamTaksimin arkasındaki ahlaki çürüme, zihniyet çelişkisi, karşı tarafı aşağılayıp kendini üstün tutma kibri ve şirkin mantıksal iflası.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataAyetin getirdiği derin teolojik ve ahlaki eleştiriyi sıradan bir miras bölüşümü seviyesine indirgeyerek müşrik aklın ontolojik küstahlığını görememek.

خلاصة موجَّهة لفهم القرآن

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Müşrik zihniyetin kendi içinde düştüğü apaçık mantıksal tutarsızlığı tek bir kelimeyle ve son derece sarsıcı bir tonla deşifre eden özgün bir kullanımdır.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Putperestlerin melekleri Allah’ın kızları saydığı, buna karşılık kız çocuk sahibi olmayı kendilerine zül gördüğü batıl inançları eleştiren ayetlerde (Necm 53:21-22).
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Şirkin sadece bir inanç hatası değil, aynı zamanda bencilce, ahlaksızca ve mantıksızca kurgulanmış bir çıkar ve taksimat sahtekarlığı olduğunu gösterir.

التركيب النهائي والنموذج الرياضي

  • Somut anlamBir bölüştürme esnasında karşı tarafın payını kesip kısarak kendine fazlasını ayırmak, hakkı eksiltmek.
  • Soyut anlamBir önermede veya hükümde çifte standart uygulayarak kendi lehine taraflı, mantıksız ve adaletsiz bir denge kurmak.
  • Sistematik karşılıkHem ontolojik hem iktisadi hem ahlaki düzlemde simetrinin ve hakkaniyetin bilinçli biçimde bozulması hali.
  • LaTeX modeliD(x,y)  ⟹  (x>y∧V(x)≪V(y))
  • LaTeX açıklamasıFormülde D paylaştırma fonksiyonunu, x öznenin kendisine ayırdığı payı, y karşı tarafa bıraktığı payı temsil eder. Çarpık taksimat (D), öznenin miktar olarak kendine büyüğü alması (x>y), fakat değer ve kıymet atfında (V) en aşağı gördüğünü karşı tarafa yıkıp (V(x)≪V(y)) çifte standart üretmesiyle oluşan dengesizliği sembolize eder.
النسخة النصية (لأدوات الذكاء الاصطناعي)فهرس الجذور حسب الحروف: ض