ضيع
ض - ي - ع
جذر- الورود: ١٠
- الآيات: ١٠
- الصيغ: ٥
- المعاجم: ١٠
معناه في القرآن: Zayi eder
ملاحظاتي
المعاجم(١٠)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٢٬٧٣٠باب العين والضّاد وواي معهما
ع ض و، ع و ض، ض و ع، ض ي ع، ض ع و، و ض ع
عضو:
العُضْوُ والعِضْوُ - لغتان - كلّ عظم وافر من الجسد بلحمه. والعِضة: القطعة من الشيء؛ عضّيت الشيء عِضةً عِضةً إذا وزّعته بكذا، قال:
وليس دين الله بالمُعَضَّى
وقوله تعالى: "جعلوا القرآن عضين"، أي: عضةً عضةً تفرقوا فيه فآمنوا ببعضه وكفروا ببعضه.
عوض:
العِوَضُ معروف، يقال: عِضْتُه عِياضاً وعَوْضاً، والاسم: العِوَضُ،
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٣٩٤ضاعَ الشيءُ يَضيعُ ضَيْعَةً وضَياعاً بالفتح، أي هلك، ومنه قولهم: فلان بدارِ مضيَعَةٍ. ورجلٌ مِضْياعٌ للمال، أي مُضَيِّعٌ. والإضاعَةُ والتَضْييعُ بمعنًى. والضَيْعَةُ: العقارُ، والجمع ضِياعٌ وضِيَعٌ أيضاً. وأضاعَ الرجل، إذا فشتْ ضِياعُهُ وكثرتْ، فهو مُضيعٌ. وتصغير الضَيْعَةِ ضُيَيْعَةٌ، ولا تقل ضُوَيْعَةٌ. وقولهم: فلان يأكل في مِعًى ضائِعٍ، أي جائعٍ. وتَضَيَّعَ المسكَ: لغةٌ في تَضَوّع، أي فاح.
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٥٬٩٢٨(باب الضاد والياء وما يثلثهما)
(ضيل) الضاد والياء واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على نَباتٍ معروف. من ذلك الضَّالُ: السِّدْرُ البَرّيّ.الواحدة ضالة. قال الفرَّاء: أَضَالَت الأرض، وأضْيَلَت، إِذا صارَ فيها الضَّالُ. ويقال إنَّ الضَّالَةَ: بُرَة النّاقة. قال ابنُ ميّادة:
قطعتُ بمِصلالِ الخِشاشِ يردُّها *** على الكَرْهِ منها ضالةٌ وجديلُ([1])(ضيح) الضاد والياء والحاء أُصَيلٌ صحيح، وهو اللَّبن الممزوج،
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٣١٢- ضاع الشيء يضيع ضياعا، وأضعته وضيعته. قال تعالى: ﴿لا أضيع عمل عامل منكم﴾ [آل عمران/195]، ﴿إنا لا نضيع أجر من أحسن عملا﴾ [الكهف/30]، ﴿وما كان الله ليضيع إيمانكم﴾ [البقرة/143]، ﴿لا يضيع أجر المحسنين﴾ [التوبة/120]، وضيعة الرجل: عقاره الذي يضيع ما لم يفتقد، وجمعه: ضياع، وتضيع الريح: إذا هبت هبوبا يضيع ما هبت عليه.
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٥٣١ض ي ع
ضاع عياله ضيعة وضياعاً وتركتهم بضيعة ومضيعة.
وبلدكم منساة العلم ومضيعة العالم.
وشيء مضاع ومضيع.
وقيل: إضاعة النساء أن لا يتزوجن في الأكفاء.
ويقال: ما ضيعتك: ما عملك وضنعتك.
وفشت عليك الضيعة حتى لا تدري بأي أمر تأخذ أي كثرت أشغالك وأمورك وانتشرت عليك.
وقال عبد الله ابن شرية في علم الأخبار: هي ضيعتي وضيعة آبائي من قبلي.
وسمعت منهم من يقول لبغلة: ما ضيعة هذه
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٤٬٧٠٢ضَيْعةُ الرجل : حِرْفَتُه وصِناعتُه ومعاشُه وكسبه . يقال : ما ضَيْعَتُك أَي ما حِرْفَتُك . وإِذا انتشرت على الرجل أَسبابه قيل : فشَت ضَيْعَتُه حتى لا يدري بأَيِّها يبدأُ ومعنى فشت أَي كثرت . قال شمر : كانت ضَيْعةُ العرب سِياسةَ الإِبل والغنم قال : ويدخل في الضَّيْعَة الحِرْفة والتجارة . يقال للرجل : قم إِلى ضَيْعَتِك . قال الأَزهري : الضَّيْعَةُ و الضِّياعُ عند الحاضرة مال الرجل من النخل والكرْم
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٤٢٥* ض ي ع * * ضاعَ * الشيء يضيع * ضِيَاعاً * و * ضَيَاعاً * بكسر الضاد وفتحها أي هلك وفلان بدار * مَضِيعةٍ * بوزن معيشة و * الإضَاعَةُ * و * التَّضْييعُ * بمعنى و * الضَّيْعَةُ * العقار والجمع * ضِيَاعٌ * و * ضِيَعٌ * كبدرة وبدر وتصغير الضيعة * ضُيَيْعَةٌ * ولا تقل ضويعة قلت قال الأزهري * الضَّيْعَةُ * عند الحاضرة النخل والكرم والأرض والعرب لا تعرف الضيعة إلا الحرفة والصناعة و * تَضَيَّعَ * المسك
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٥٬٤٥٩ضاع يضيع ضيعا، بالفتح ويكسر، وضيعة، وضياعا، بالفتح: هلك وتلف، قال متمم بن نويرة اليربوعي رضي الله عنه:
ذاك الضياع، فإن حززت بمدية كفي فقولي محسن ما يصنـع
وفي حديث سعد: إني أخاف على الأعناب الضيعة، أي أنها تضيع وتتلف. ضاع الشيء ضيعة وضياعا: صار مهملا، ومنه ضاعت الإبل، وضاع العيال، إذا خلوا من الرعاية والتعهد، وأهملوا. والضياع أيضا، أي بالفتح: العيال نفسه،
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١١٬٨١٩ضَاعَ
1 ضَاعَ ذ , aor. يَضِيعُ, inf. n. ضَيَاعٌ and ضَيْعَةٌ (S, Mgh, O, Msb, K) and ضَيْعٌ and ضِيعٌ, (K,) It (a thing, S, Mgh, O, Msb) perished, came to nought, passed away, or became lost. (S, O, Msb, K.) It is said in a trad. of Saad, اـِنِّى أَخَافُ عَلَى الأَعْنَابِ الضَّيْعُةَ i. e. [Verily I fear, for the grapes,] their [lit. the] perishing, or becoming lost. (TA.) ― -b2- And ضاع, (K,
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٨٦٠ضَاعَ
ضَاعَ ( y ) I ( n. ac. ضَيْع 1 , ضَيْعَة 1t , ضِيْع 2 , ضَيَاْع 22 ),
a. Perished; became lost.
b. Was neglected.
ضَيَّعَ
ضَيَّعَ II ,
a. Lost, mislaid.
b. Wasted, squandered.
c. Neglected; ruined.
أَضْيَعَ
أَضْيَعَ IV ,
a. see II (a) , ( b ), ( c ).
d. Had large estates, had landed property.
e. Perceived he had lost something.
ضَيْع
ضَيْع 1 ,
a. Loss.
ضَيْعَة
ضَيْعَة
الجذور المجاورةالمجاورة: ٧٦ (الإجمالي: ٩٧)
- أجر
الآيات المشتركة: ٧ · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
- حسن
الآيات المشتركة: ٦ · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
- يوسف
الآيات المشتركة: ٢ · Çorak yer anlamına gelen “esef”ten türemiştir
- خمص
الآيات المشتركة: ١ · Hames yumuşak toprağa ayak basılınca toprakta meydana gelen…
- صلح
الآيات المشتركة: ٣ · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
- ظمأ
الآيات المشتركة: ١ · Susamak
- صوب
الآيات المشتركة: ٢ · Sağanak yağmur demektir
- وسط
الآيات المشتركة: ١ · Orta
- وطأ
الآيات المشتركة: ١ · “Vita” minder demektir
- صلو
الآيات المشتركة: ٢ · Namaz
- صبر
الآيات المشتركة: ٢ · Granit taş demektir
- رغب
الآيات المشتركة: ١ · Sel yığıntısı alüvyonlu topraktır
الآيات التي ورد فيها(١٠)
يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ
Zayi eder
… كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صَالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ
Zayi eder
وَاصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ
Zayi eder
قَالُوا أَئِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ قَالَ أَنَا يُوسُفُ وَهَذَا أَخِي قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ
Zayi eder
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ضيع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi yâ) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | فوت, هلك, خسر |
| Zıt Kök | حفظ |
| Çekirdek Özet 1 | Bir varlığın veya hakkın gözetimsizlik, bakımsızlık ve ilgisizlik sebebiyle elden çıkması, işlevsizleşerek heba olması |
| Çekirdek Özet 2 | İlahî adaletin teminatı olarak amellerin ve imanın asla heder edilmemesi; insanın ise sorumluluğu terk ederek ibadeti zayi etmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık, amel ve hakların muhafaza altına alınarak entropik çöküşe ve heder oluşa karşı korunması gerekliliği |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca sıradan bir eşya kaybı sanılarak namazın ve amelin zayi edilmesinin doğurduğu itikadi ve ahlaki yıkımın gözden kaçırılması |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ضي | Daralma, baskılanma, sınırların sıkışması veya varlığın eksilerek zedelenmesi; nitekim ضيق alanın daralmasını, ضير eksilerek zarara uğramayı, ضيز payın eksiltilmesini, ضيف ise sığınarak sınırın kenarına yanaşmayı gösterir. | ع | Boğaz harfi ayn harfinin sağladığı açığa çıkma, yayılma ve dışa salınım etkisiyle, daralan veya sahipsiz kalan varlığın tamamen elden çıkıp heba olması ve dağılarak kaybolması anlamı kesinleşmiştir. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ض | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Sıkışma, baskı altında kalma ve sınırın daralması hareketini verir; harf ص ikizinden türetme olup yoğun bir tutma ve kıstırma baskısını taşır. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | İnsanın müdahalesini, tasarrufunu, sahiplenmesini ve iş yapma kudretini simgeler. |
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Denetimi, gözetimi, farkındalığı ve varlığın başında durup onu koruma bilincini temsil eder. |
| ضيع | İnsanın tasarruf elinin ي ve gözetici bakışının ع gevşeyerek koruyucu baskıyı ض yitirmesi sonucu nesnenin kontrol dışına çıkarak heba olması ve kaybolması hareketini bütünleştirir. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir sürünün çobansız, bir malın muhafazasız bırakılarak sahipsiz kalması, telef olması; ayrıca sürekli bakım ve gözetim isteyen, terk edildiğinde kuruyup heba olan bağ, bahçe, akar ve zanaat mülkü. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şemmâh bin Dırâr bir beytinde kavminin dini ve emaneti ihmal edip ziyan etmesini bu kökle kınar: أعائش ما لأهلك لا أراهم / أضاعوا الدين أم خبلوا جنونا |
| Erken Arapça kullanım | İbn Mes'ûd'un rivayetinde dünyalığa ve sürekli bakım isteyen mülke dalıp asıl vazifeyi unutmayı yeren لا تتخذوا الضيعة فترغبوا في الدنيا ifadesi ile Hz. Peygamber'in malı boş yere heba etmeyi yasaklayan idâatü'l-mâl yasağı. |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dilleri ailesinde ضيع kökü, özellikle Güney-Batı Sami sahasında belirginleşen zengin bir semantik çekirdeğe sahiptir. Kökün temelinde bir şeyin gözetimsiz kalarak sınırlarını kaybetmesi, sahipsiz kalarak heba olması fikri yer alır. İbranice ve Süryanice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde kök doğrudan ض-ي-ع harfleriyle değil, ses denkliği ekseninde צ-ו-ע veya צ-ע-ה kökleriyle (eğilme, yıkılma, başıboş ve sahipsiz dolaşma) anlamsal bir kesişim gösterir. Ancak Arapçada kök, somut bedevi tecrübesinden (sürünün güdülmeyip kurda kuşa yem olması) yerleşik hayatın ziraat ve mülk idaresine (day'ah: ihmal edildiğinde helak olan bağ ve zanaat) doğru kesintisiz bir soyutlama çizgisi izlemiştir. İhmal edilen varlığın geri döndürülemez biçimde yok oluşunu niteleyen bu yapı, Arap dilinde koruma ve muhafaza zıddı olarak müstakil ve merkezi bir konuma oturmuştur.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çekirdeğin bakımsızlık sonucu heder olmayı niteleyen ecvef fiil formuna evrilmesi | Varlığın özünü koruyan denetimin kalkmasıyla değerin yok olması; day'ah (akar/zanaat) isminden türeyen fonksiyonel kayıp bağı | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kuzeybatı Sami dillerindeki başıboş kalma ve kayba uğrama çağrışımlı köklerle paralellik | Doğrudan üçlü harf denkliğinden ziyade semantik çekirdek ortaklığı ve fonetik kayma sınırında kalması | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dil ailesinin diğer kollarında bu kökle doğrudan kanıtlanmış bir eşdeğer tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, David Cohen, Brown-Driver-Briggs.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ضيع | Anlamlı | Kaybolma, heba olma, zayi etme | Gözetimsizlik yüzünden varlığın yok olması veya hakkın ödenmeyip boşa çıkarılması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ضعي | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| يضع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da bağımsız kök olarak geçmez; وضع kökünün muzari biçimidir |
| يعض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da bağımsız kök olarak geçmez; عضض kökünün muzari biçimidir |
| عضي | Anlamlı | Parçalara ayırma, bölme | Bütünlüğü bozarak uzuvlara ayırma, parçalayarak işlevsiz kılma | Kur'an'da geçer (Hicr 15:91); parçalama yoluyla yok etme anlam bağı |
| عيض | Anlamlı | Bedel, ivaz, karşılık verme | Kaybedilen bir şeyin yerine yenisini koyma ve telafi etme | Kur'an'da geçmez; zayi olanın ikamesi olarak tamamlayıcı anlam ilgisi |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ضيع | Merkez | Kayıp ve heder olma | Gözetim ve bakım eksikliğinden kaynaklanan, hak ve amelin boşa gitmesini ifade eden kayıp | Bir değerin ihmal yüzünden işlevsiz kalarak kaybolması |
| فوت | Komşu | Kaçırma ve elde edememe | Vaktin veya imkanın elden kaçması; henüz elde edilememiş fırsatın kaçırılması yönüyle ayrılır | Hedef kök eldekinin ihmalle kaybı iken, fevt yakalanamayan imkandır |
| هلك | Komşu | Yok oluş ve tükenme | Varlığın bütünüyle fiziki ve ontolojik olarak çökmesi ve tamamen yok olması yönüyle ayrılır | Hedef kök hak ve amelin boşa çıkmasını, helak ise toptan yok oluşu bildirir |
| خسر | Komşu | Zarar ve sermaye kaybı | Bir mübadele veya amel sürecinde çıktının girdiden az olması ve sermayenin eksilmesiyle ayrılır | Hedef kök doğrudan kaybolup gitmeyi, husr ise bilançodaki eksilmeyi anlatır |
| حفظ | Zıt | Koruma ve gözetim | Değerin, amelin ve hakkın titiz bir kayıt ve gözetimle ziyan olmaktan muhafaza edilmesi | Zayi olmanın mutlak zıddı olup varlığın eksiksiz korunmasıdır |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ضيع | Kaybolma, heder olma, zayi etme | Gözetimsizlik sebebiyle hakkın, amelin veya malın boşa gitmesi | Kesin |
| Latince | perdere, amittere | Kaybetmek, telef etmek, boşa harcamak | Maddi kayıp ve ziyanı karşılar; ancak kökün ilahi adalet ve amel bağlamındaki muhafaza karşıtlığını tam yansıtmaz | Güçlü |
| İngilizce | to waste, to lose, to forfeit | Zayi etmek, heba etmek, kaybetmek | To waste ihmal kaynaklı heder olmayı, to forfeit ise hakkın düşmesini karşılar; ecrin heba olmaması derinliğini bağlam kurar | Güçlü |
| Almanca | vergeuden, verlieren, einbüßen | Heba etmek, kaybetmek, ziyan etmek | Vergeuden ihmal ve israf boyutunu, einbüßen ise hak veya değer kaybını başarılı biçimde karşılar | Güçlü |
| Fransızca | perdre, gaspiller | Kaybetmek, israf etmek, heder etmek | Gaspiller amelin ve kaynağın dikkatsizce boşa harcanmasını, perdre ise genel kaybı ifade eder | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Collins-Robert French Dictionary.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يُضِيعُ / نُضِيعُ / أُضِيعُ (Olumsuz yapı ile) | İyiliklerin ve ecrin karşılıksız bırakılmaması, ilahî adalette hakkın heba edilmemesi | Salih amel işleyenlerin, sabredenlerin ve ıslahatçıların çabalarının Allah katında mutlak koruma altında olduğu bağlamlar (Âl-i İmrân 3:171, 3:195; Tevbe 9:120; Hûd 11:115; Yûsuf 12:56, 12:90; A'râf 7:170; Kehf 18:30) |
| لِيُضِيعَ (Olumsuz yapı ile) | İmanın ve önceki ibadetlerin geçersiz kılınmaması | Kıble değişimi sonrasında müminlerin önceki namazlarının ve samimi yönelişlerinin hükümsüz kalmayacağı teminatı (Bakara 2:143) |
| أَضَاعُوا (Olumlu/Haberî yapı ile) | İbadetin terk edilmesi, vaktinin ve ruhunun heder edilmesi | Hidayet çizgisinden saparak namazı zayi eden ve şehvetlerine uyarak helake sürüklenen nesillerin akıbeti (Meryem 19:59) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Adalet-i ilahiye ve amel-ceza dengesi | Allah'ın salih amelleri zayi etmeyeceği ilkesi; amellerin boşa çıkması (ihbât) ile korunması arasındaki ilahî vaat ve adalet güvencesi | Kulun hiçbir haklı eyleminin karşılıksız kalmayacağı ontolojik kesinlik |
| Fıkıh | İbadetlerin ifası ve malın korunması | Namazın vaktinde kılınmayarak zayi edilmesi hükmü; yetim ve kamu malının heba edilmesinin (idâatü'l-mâl) haramlığı | İhmal ve gevşeklik sebebiyle doğan sorumluluk ve tazmin borcu |
| Tefsir | İmanın ve namazın zayi edilmemesi âyetleri | Bakara 2:143'te geçen "iman" kelimesinin önceki kıbleye kılınan namazları ifade ettiği tespiti ve Meryem 19:59'da namazı zayi etmenin büsbütün terk mi yoksa vakti geciktirmek mi olduğu tartışması | İman ile ibadetin zayi olmaya karşı birbirini koruyan ayrılmazlığı |
| Hadis | Mal ve imkanların korunması nehyi | Hz. Peygamber'in dedikodu ve çok soru sormakla birlikte malı zayi etmeyi (idâatü'l-mâl) açıkça yasaklaması | Kaynakların şuursuzca tüketilmesinin ve görevin ihmalinin ahlaki vebali |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve amel bilinci | İlahî muhafaza güvencesi | Amelin değerini korumak | Müminin ortaya koyduğu hiçbir gayretin kozmik düzlemde boşa gitmeyeceği inancı ibadette sebatı sağlar | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve kayıt düzeni | Metodik koruma | Bilgiyi heder olmaktan kurtarmak | İlmi verilerin ve delillerin ihmal edilmeksizin tespiti, cehalet ve unutuluş kaynaklı bilgi zayiatını önler | Güçlü |
| Siyasi | Kamu yönetimi ve tebaa hukuku | Liyakat ve emanet bilinci | Kamu hakkını heba etmemek | Yöneticilerin ihmalkarlığı toplumun adaletini ve can-mal güvenliğini zayi ederek idari meşruiyeti yıkar | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak idaresi ve mülkiyet | Değer ve sermaye muhafazası | İsrafı ve atıl kalmayı engellemek | Malın ve sermayenin verimsiz kılınarak zayi edilmesi iktisadi dengenin ve refahın çöküşüne yol açar | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropi ve enerjinin korunumu | Kapalı bir sistemde enerjinin yok olmaması gibi ilahî yasada ameller zayi olmaz; ancak denetimsiz sistemde kullanılabilir enerjinin heba olması gibi ihmal de verimi sıfırlar | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal sermaye kaybı ve ihmal kuramı | Hukuk ve sosyolojide denetim mekanizmalarının işletilmemesi sonucu kurumsal hafızanın, hakların ve insan kaynağının işlevsizleşerek tasfiye olması | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca gündelik bir eşyayı kaybetmek veya boş vakit geçirmek gibi yüzeysel ve bireysel bir dikkatsizlik seviyesine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün Kur'an'da mutlak bir ilahî adalet ilkesi olarak "ameli ve imanı asla karşılıksız bırakmama" yasasını temsil ettiğini; insanın zayi etmesinin ise hayatın mihveri olan namazı terk edip arzulara teslim olmak anlamına geldiğini gözden kaçırmamak gerekir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Çabalarının karşılıksız kalacağı zannıyla ümitsizliğe düşmek yahut Meryem 19:59'daki namazı zayi etme ikazını basit bir ihmal sayıp toplumsal ve ahlaki çözülmenin temel sebebi olduğunu fark edememek. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlık nizamında hiçbir samimi gayretin, ıslahat çabasının ve imanın sahipsiz kalmayacağını ilan ederek müminin ahlaki eylemine ontolojik bir dokunulmazlık ve değer kazandırdığı için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Muhsinlerin ecrinin eksiksiz ödeneceğini bildiren vaat âyetlerinde (Âl-i İmrân, Hûd, Tevbe, Yûsuf, Kehf) ve toplumların dinden uzaklaşma sürecini özetleyen kavim kıssalarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Sonuçları hemen dünyada görülmeyen salih amellerin boşa gittiği vehmini yıkar; ibadetteki savsaklamanın sadece ferdî bir kusur değil, topyekun bir zihniyet ve istikamet kaybı olduğunu ortaya koyar. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir sürünün, malın veya sürekli bakım isteyen bir akarın (day'ah) çobansız ve gözetimsiz bırakılması neticesinde telef olması, dağılıp gitmesi.
- Soyut anlamAmelin, inancın ve hakkın ihmal edilerek değerini yitirmesi; insanın varoluşsal sorumluluğu terk etmesi, buna karşılık ilahî adaletin hiçbir emeği heba etmemesi.
- Sistematik karşılıkİlahî düzlemde adaletin ve mükâfatın mutlak korunumu kanunu; beşerî düzlemde ise denetim ve ibadetin aksatılmasıyla başlayan entropik değer çöküşü.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde korunan ve varlığını sürdüren nihai değeri, ortaya konulan ameli ve potansiyeli, ise gözetimsizlik, heva ve ihmal sebebiyle oluşan zayiat katsayısını () temsil eder. İlahî nizamda salih ameller için olup amel asla eksilmeksizin korunur (). İnsanın namazı ve sorumluluklarını zayi ettiği fısk ortamında ise haline gelir ve ortaya konan varoluşsal değer sıfırlanarak () tam bir hüsran doğar.