فيأ
ف - ي - أ
جذر- الورود: ١٨
- الآيات: ١٥
- الصيغ: ١١
- المعاجم: ١١
Fey Güneşin en kısa gölgesi demektir.المزيد ›
تشمل هذه الصفحة أيضًا الكتابات: فيء
ملاحظاتي
المعاجم(١١)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Fey Güneşin en kısa gölgesi demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٣٬٤٣٥باب اللفيف من الفاء
ف ي أ، ف أ و، ف أ ف أ، ف ي ف، ف و ف، ف و، ف ي، و ف ي، آ ف، أ ف ف مستعملات
فيأ:
الفيءُ: الظّلُّ، والجميع: الأفياء، يقال: فاء الفيءُ، إذا تحوّل عن جهةِ الغَداة.
وتفيّأت الشَّجَرَ: دخلت في أفيائها.
وفيّأت المرأة تفيّىء شعرها، أي: تحرّك رأسَها من الخُيَلاء، قال رؤبة: كأنّما فيّأنَ أثلاً جاثلا شبّه مشيهنّ بفيء الظلال.
والفيء: الغنيمة، والفعل منه أفاء، قال جل وعزّ: "ما أفاء الله
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٧٩٤فاءَ يَفيءُ فَيْئاً: رجع، وأفاءه غيره: رَجَعه. وفلان سريع الفَيءِ من غضبه، وإنه لحسنُ الفِيئَةِ، أي حسنُ الرُجوعِ. والفِئةُ: الطائفة ويجمع على فِئونَ وفِئاتٍ. والفَيءُ: الخُراجُ والغنيمة: تقول منه: أفاء الله على المسلمين مالَ الكفَّار يُفيءُ إفاءةً. واسْتَفَأْتُ هذا المال، أي أخذته فَيْئاً. والفَيْءُ: ما بعد الزوال من الظلِّ. قال حميد ابن ثور يصف سَرْحَةً وكنى بها عن امرأة:
فلا الظلُّ من برد
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ١٬٠٥٦- الفيء والفيئة: الرجوع إلى حالة محمودة. قال تعالى: ﴿حتى تفيء إلى أمر الله فإن فاءت﴾ [الحجرات/9]، وقال: ﴿فإن فاءوا﴾ [البقرة/226]، ومنه: فاء الظل، والفيء لا يقال إلا للراجع منه. قال تعالى: ﴿يتفيؤ ظلاله﴾ [النحل/48]. وقيل: للغنيمة التي لا يلحق فيها مشقة: فيء، قال: ﴿ما افاء الله على رسوله﴾ [الحشر/7]، ﴿وما ملكت يمينك مما أفاء الله عليك﴾ [الأحزاب/50]، قال بعضهم: سمي ذلك بالفيء الذي هو الظل تنبيها أن
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٩٥٠ف ي أ
فاء إلى الله فيئة حسنة إذا تاب ورجع.
وفاء المولى فيئة: وطلق امرأته وهو يملك فيئتها أي رجعتها وله على امرأته فيئة.
وهو سريع الغضب سريع الفيئة.
وفاء عليه الظل وتفيّأ.
قال امرؤ القيس: تيممت العين التي دون ضارجٍ يفيء علها الظل عرمضها طامي وتعال نقعد في الفيء وفلان يتّبع الأفياء.
قال: لعمري لأنت البيت أكرم أهله وأقعد في أفيائه بالأصائل وتقول فلان لا يقرب من أفيائه ولا يطمع
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٩٬٠١٧الفَيْءُ: ما كان شمساً فَنَسَخَه الظِّلُّ، والجمع: أَفْياءٌ وفُيُوءٌ. قال الشاعر:
لَعَمْرِي، لأَنْتَ البَيتُ أَكْرَمُ أَهْلِهِ، * وأَقْعَدُ في أَفْيائِه بالأَصائِل وفاءَ الفَيْءُ فَيْئاً: تَحَوَّلَ.
وتَفَيَّأَ فيه: تَظَلَّلَ.
وفي الصحاح: الفَيْءُ ما بعد الزَّوالِ مِن الظلِّ. قال حُمَيْد بن ثَوْر يَصِف سَرْحةً وكنى بها عن امرأَة:
فَلا الظِّلُّ مِنْ بَرْدِ الضُّحَى تَسْتَطِيعُه، * وَلا الفَيْءُ
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٥٣١* ف ي أ * * فضاءَ * رجع وبابه باع و * الفِئَةُ * الطائفة وجمعها * فِئُونَ * و * فَئِاتٌ * مثل لدات و * الفَيْءُ * الخراج والغنيمة يقال * أفَاءً * الله علينا مال الكفار بالمد يفيء * إفَاءَةً * و * الفَيْءُ * أيضا ما بعد الزوال من الظل سمي فيئا لرجوعه من جانب الى جانب وقال بن السكيت الظل ما نسخته الشمس ولافيء ما نسخ الشمس وقال رؤية كل ما كانت عليه الشمس فزالت عنه فهو فيء وظل وما لم تكن عليه شمس فهو
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٩٬٥٦٣الفيء: ما كان شمسا فينسخه الظل وفي الصحاح: الفيء: ما بعد الزوال من الظل، قال حميد بن ثور يصف سرحة وكنى بها عن امرأة:
فلا الظل من برد الضحى تستطيعه ولا الفيء من برد العشي تـذوق فقد بين أن الفيء بالعشي ما انصرفت عنه الشمس وقد يسمى الظل فيئا لرجوعه من جانب إلى جانب. وقال ابن السكيت: الظل ما نسخته الشمس. والفيء: ما نسخ الشمس. وحكى أبو عبيدة عن رؤبة قال: كل ما كانت
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٤٬٢٦٧فَآءَ
1 فَآءَ ذ , aor. يَفِىْءُ, inf. n. فَىْءٌ (S, O, Msb) and فُيُوْءٌ, (O,) He (a man, Msb) returned; (S, O, Msb;) and so ↓ افآء, and ↓ استفآء: (M, TA:) فَىْءٌ, as also ↓ فَيْئَةٌ and ↓ فِيئَةٌ, [or the former of these, accord. to analogy, is an inf. n. of unity, and the latter an inf. n. of modality,] and اـِفَآءَةٌ and اِستِفَآءَةٌ al' signify رُجُوعٌ: (K:) or, accord. to some, فَآءَ
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬١٨٧المدخل: فيءفَآء
فَآء ( y ) I ( n. ac. فَيْء [ 1 ] , فُيُوْء [ 27 ] )
a. [ Ila ], Returned to.
b. [ Min ], Recovered from.
c. Moved, shifted.
d. Became blunt ( iron ).
فَيَّأَ
فَيَّأَ II ,
a. Shadowed, shaded.
أَفْيَأَ
أَفْيَأَ IV ,
a. Returned.
b. Made to return.
c. [ acc. & 'Ala ], Restored, returned, brought back to; made to return to.
تَفَيَّأَ
تَفَيَّأَ V ,
a. see I (c) .
b. [ acc.
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ٢٨٬٩٧٥المدخل: فيءفيء
فَاءَ - يَفِيْءُ (اللازم) - فَيْء - فِئَة - فِئَتَان - أَفَاءَ - يُفيْءُ
فَاءَ - يَفِيْءُ (اللازم) + الكائن أو شيء + إلى كائن أو مكان: يتحرك راجعاً إليه
فَيْء - الفيء: اسم فعل " فَاءَ - يَفِيْءُ ": وهو كذلك بمعنى مفعول: الشيء الذي رجع إلى صاحبه: مال الفيء: المال الذي عاد إلى صاحبه بعد اغتصابه وخاصة بالحرب أو القوة: وهو اصطلاحاً: الغنيمة
فيء فَاءَ - يَفِيْءُ (اللازم) - فَيْء - فِئَة - فِئَتَان - أَفَاءَ - يُفيْءُ فَاءَ - يَفِيْءُ (اللازم) + الكائن أو شيء + إلى كائن أو مكان: يتحرك راجعاً إليه فَيْء - الفيء: اسم فعل " فَاءَ - يَفِيْءُ ": وهو كذلك بمعنى مفعول: الشيء الذي رجع إلى صاحبه: مال الفيء: المال الذي عاد إلى صاحبه بعد اغتصابه وخاصة بالحرب أو القوة: وهو اصطلاحاً: الغنيمة التي ينالها الجيش بدون قتال: يتركها العدو خلفه من غير قتال، فيتنعم بها الغالبون، ويبدو أنها سميت بذلك لأنها بالأصل من أموال الغالب وعادت إليه بعد استنقاذها أَفَاءَ - يُفِيْءُ + كائن + كائناً: على وزن " أفعل " من " فَاءَ - يَفِيْءُ ": جعله " يَفِيْءُ ": جعله يعود إلى صاحبه أَفَاءَ - يُفِيْءُ + كائن + على كائن + بشيء: غمره وطمره به: زوده وظلله وغطاه بنعم ومسرات وظلال فِئَة: أصلها " فـِيءة " على وزن " فـِعلة": اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " فَاءَ - يَفِيْءُ ": المرجع والملاذ: الفيء إلى مكان مراد لغرض مراد: وهو كذلك اسم الجهة أو الجماعة التي تفيء إليهم، طلباً للملاذ الآمن والراحة والنعمة: مجموعة أفراد تمثل ملاذاً آمناً ومريحاً لمن يريد أن يلوذ بهم فِئَتَان: مثنى " فِئَة " واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " العودة والرجوع إلى موقع الراحة والإقامة والأصل بعد تركه مدة قصيرة، وهي: آبَ - يَؤُوبُ (أَوَبَ - يَؤُوبُ)، عَادَ - يَعُوْدُ، ثَابَ - يَثِيْبُ (ثَابَتْ - تَثِيْبُ)، رَجَعَ - يَرْجِعُ (اللازم)، فَاءَ - يَفِيءُ (اللازم)، رَاحَ - يَروْحُ يفرق لفظاً: فَاءَ - يَفِيْءُ (اللازم) + الكائن أو شيء + إلى كائن أو مكان: يتحرك راجعاً إليه فَاءَ - يَفِيْءُ (المتعدي) + شيء + كائناً: ظلله وستره وخيم عليه
فاء - يفيء - تفيء ﴿للذين يؤلون من نسائهم تربص أربعة أشهر فإن فاءوا فإن الله غفور رحيم (226)﴾ البقرة ﴿وإن طائفتان من المؤمنين اقتتلوا فأصلحوا بينهما فإن بغت إحداهما على الأخرى فقاتلوا التي تبغي حتى تفيء إلى أمر الله فإن فاءت فأصلحوا بينهما بالعدل وأقسطوا إن الله يحب المقسطين (9)﴾ الحجرات ﴿وإن طائفتان من المؤمنين اقتتلوا فأصلحوا بينهما فإن بغت إحداهما على الأخرى فقاتلوا التي تبغي حتى تفيء إلى أمر اللهفإن فاءت فأصلحوا بينهما بالعدل وأقسطوا إن الله يحب المقسطين (9)﴾ الحجرات أفاء ﴿وما أفاء الله على رسوله منهم فما أوجفتم عليه من خيل ولا ركاب ولكن الله يسلط رسله على من يشاء والله على كل شيء قدير(6)﴾ الحشر ﴿ما أفاء الله على رسوله من أهل القرى فلله وللرسول ولذي القربى واليتامى والمساكين وابن السبيل كي لا يكون دولة بين الأغنياء منكم وما آتاكم الرسول فخذوه وما نهاكم عنه فانتهوا واتقوا الله إن الله شديد العقاب(7)﴾ الحشر ﴿ياأيها النبي إنا أحللنا لك أزواجك اللاتي آتيت أجورهن وما ملكت يمينك مما أفاء الله عليك وبنات عمك وبنات عماتك وبنات خالك وبنات خالاتك اللاتي هاجرن معك وامرأة مؤمنة إن وهبت نفسها للنبي إن أراد النبي أن يستنكحها خالصة لك من دون المؤمنين قد علمنا ما فرضنا عليهم في أزواجهم وما ملكت أيمانهم لكيلا يكون عليك حرج وكان الله غفورا رحيما(50)﴾ الأحزاب فئة - فئتان ﴿ولم تكن له فئة ينصرونه من دون الله وما كان منتصرا (43)﴾ الكهف ﴿فخسفنا به وبداره الأرض فما كان له من فئة ينصرونه من دون الله وما كان من المنتصرين (81)﴾ القصص ﴿قد كان لكم آية في فئتين التقتا فئة تقاتل في سبيل الله وأخرى كافرة يرونهم مثليهم رأي العين والله يؤيد بنصره من يشاء إن في ذلك لعبرة لأولي الأبصار(13)﴾ آل عمران ﴿وإذ زين لهم الشيطان أعمالهم وقال لا غالب لكم اليوم من الناس وإني جار لكمفلما تراءت الفئتان نكص على عقبيه وقال إني بريء منكم إني أرى ما لا ترون إني أخاف الله والله شديد العقاب(48)﴾ الأنفال ﴿فلما فصل طالوت بالجنود قال إن الله مبتليكم بنهر فمن شرب منه فليس مني ومن لم يطعمه فإنه مني إلا من اغترف غرفة بيده فشربوا منه إلا قليلا منهم فلما جاوزه هو والذين آمنوا معه قالوا لا طاقة لنا اليوم بجالوت وجنوده قال الذين يظنون أنهم ملاقو الله كم من فئة قليلة غلبت فئة كثيرة بإذن الله والله مع الصابرين(249)﴾ البقرة ﴿إن تستفتحوا فقد جاءكم الفتح وإن تنتهوا فهو خير لكم وإن تعودوا نعد ولن تغني عنكم فئتكم شيئا ولو كثرت وأن الله مع المؤمنين(19)﴾ الأنفال ﴿ياأيها الذين آمنوا إذا لقيتم فئة فاثبتوا واذكروا الله كثيرا لعلكم تفلحون(45)﴾ الأنفال ﴿ومن يولهم يومئذ دبره إلا متحرفا لقتال أو متحيزا إلى فئة فقد باء بغضب من الله ومأواه جهنم وبئس المصير (16)﴾ الأنفال ﴿فما لكم في المنافقين فئتين والله أركسهم بما كسبوا أتريدون أن تهدوا من أضل الله ومن يضلل الله فلن تجد له سبيلا(88)﴾ النساء مختار الصحاح ● [فيأ] ف ي أ: فاءَ رجع وبابه باع و الفِئَةُ الطائفة وجمعها فِئُونَ و فَئِاتٌ مثل لدات و الفَيْءُ الخراج والغنيمة يقال أفَاءً الله علينا مال الكفار بالمد يفيء إفَاءَةً و الفَيْءُ أيضا ما بعد الزوال من الظل سمي فيئا لرجوعه من جانب إلى جانب وقال بن السكيت الظل ما نسخته الشمس والفيء ما نسخ الشمس وقال رؤية كل ما كانت عليه الشمس فزالت عنه فهو فيء وظل وما لم تكن عليه شمس فهو ظل وجمع الفيء أفْياءٌ و فُيُوءٌ كفلوس و فَيَّأْتِ الشجرة تَفْيِئةً و تَفَيَّأْتُ أنا في فيئها وتفيأت الظلال تقلبت الراغب فيأ - الفيء والفيئة: الرجوع إلى حالة محمودة. قال تعالى: }حتى تفيء إلى أمر الله فإن فاءت﴿[الحجرات/9]، وقال:﴾فإن فاءوا﴿[البقرة/226]، ومنه: فاء الظل، والفيء لا يقال إلا للراجع منه. قال تعالى:﴾يتفيؤ ظلاله﴿[النحل/48]. وقيل: للغنيمة التي لا يلحق فيها مشقة: فيء، قال:﴾ما افاء الله على رسوله﴿[الحشر/7]،﴾وما ملكت يمينك مما أفاء الله عليك{ [الأحزاب/50]، قال بعضهم: سمي ذلك بالفيء الذي هو الظل تنبيها أن أشرف أعراض الدنيا يجري مجرى ظل زائل، قال الشاعر: - 360 - أرى المال أفياء الظلال عشية * (الشطر في تفسير الراغب ورقة 148، دون نسبة. وعجزه: [يؤوب وأخرى يخبل المال خابله] وهو في أساس البلاغة: خبل) وكما قال: - 361 - إنما الدنيا كظل زائل (شطر بيت للوزير ابن الزيات، وعجزه: [نحمد الله كذا قدرها] وقبله: وهل الدنيا إذا ما أقبلت * صيرت معروفها منكرها انظر الوافي للصفدي 4/33) والفئة: الجماعة المتظاهرة التي يرجع بعضهم إلى بعض في التعاضد. قال تعالى: }إذا لقيتم فئة فاثبتوا﴿[الأنفال/45]،﴾كم من فئة قلية غلبت فئة كثيرة﴿[البقرة/249]،﴾في فئتين التقتا﴿[آل عمران/13]،﴾في المنافقين فئتين﴿[النساء/88]،﴾من فئة ينصرونه﴿[القصص/81]،﴾فلما تراءت الفئتان نكص على عقبيه{ [الأنفال/48]. ملخص اللسان: 1. فاءَ إِلى الأَمْرِ يَفِيءُ وفاءَه فَيْئاً وفُيُوءاً: رَجَع إليه. وفاءَ: رَجَع. 2. والفَيْءُ: الغَنِيمةُ، والخَراجُ. تقول منه: أَفاءَ اللّهُ على المُسْلِمينَ مالَ الكُفَّارِ يُفِيءُ إِفاءة. وهو ما حَصل لِلمُسلِمينَ من أَموالِ الكُفَّار من غير حَرْبٍ ولا جِهادٍ. 3. وتَفَيَّأَ فيه: تَظَلَّلَ 4. وفاءَ الفَيْءُ فَيْئاً: تَحَوَّلَ. 5. الفَيْءُ ما بعد الزَّوالِ مِن الظلِّ 6.
الجذور المجاورةالمجاورة: ١٣١ (الإجمالي: ١٦٤)
- أله
الآيات المشتركة: ١٥ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- حوز
الآيات المشتركة: ١ · Birleşen
- غلب
الآيات المشتركة: ٢ · Ğulb, Ğelba, bahçenin etrafına dikilen ağaçlara denir
- ألو
الآيات المشتركة: ١ · Elyu yele demektir
- دول
الآيات المشتركة: ١ · Düvel (dal) : Bir sene önceki kurumuş, tekrar yaşaran ot…
- ركس
الآيات المشتركة: ١ · Riks devenin burnunu ayağa bağlayan ve ortası binicinin…
- طالوت
الآيات المشتركة: ١ · Talut
- نكص
الآيات المشتركة: ١ · Geri döndü
- وجف
الآيات المشتركة: ١ · Vacife, koşan at demektir
- قتل
الآيات المشتركة: ٣ · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
- لقي
الآيات المشتركة: ٣ · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
- نصر
الآيات المشتركة: ٣ · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
الآيات التي ورد فيها(١٥)
… أَزْوَاجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَمَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَبَنَاتِ عَمِّكَ وَبَنَاتِ عَمَّاتِكَ وَبَنَاتِ خَالِكَ …
Döndürdü
وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلَا رِكَابٍ وَلَكِنَّ اللَّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
Döndürdü
مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ …
Döndürdü
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فيأ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli ve hemzeli (ecvef ve mehmûzü'l-lâm) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | رجع, آب, ثوب |
| Zıt Kök | نفر |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin zevalden sonra yön değiştirerek aslına veya ters istikamete geri dönmesi, öğleden sonra uzayan gölge |
| Çekirdek Özet 2 | Haktan sapmış veya kopmuş bir unsurun meşru ve fıtrî sınırına rücu etmesi; hak sahibine zahmetsizce dönen kamu geliri |
| Çekirdek Özet 3 | Fıtrî dengeye ve hak merkezine geri dönüş mekanizması; istikrarsızlığın sona erip nizama boyun eğişi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca savaşsız elde edilen ganimet terimi olarak daraltılması ve gölgenin zeval sonrası dönüşü ile fıtrî itaate rücu etme arasındaki dinamik anlam bağının koparılması |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| في | Yayılma, hareket halinde yön değiştirme, taşma veya gölge gibi akıcı bir biçimde bir alana intikal etme; bu çekirdek فيض kökünde suyun veya bilginin kabından taşarak yayılmasını, فيل kökünde ise cüsseli veya yavaş bir yayılmayı ifade eder | أ | Yayılma ve yönelim hareketine ani bir sınır, duruş veya tersine rücu momenti ekleyerek zevalden sonra gölgenin ters istikamete geri dönmesini ve bir halden asıl hale rücu edişi kesinleştirmiştir |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; söz, açıklık, kenar | Bir eşiğin veya sınırın dışına doğru yönelme, başlangıç açıklığı |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Yönelinen tarafa doğru etkin bir uzanış ve aktif hareket |
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Hareketi durduran veya ilk kaynağa geri bağlayan asıl güç ve odak noktası |
| فيأ | Kenardan uzanan hareketin ana kaynağa ve başa doğru geri dönmesi | Eşiği aşarak yayılan unsurun, asıl merkezin çekim gücüyle gerisin geriye dönüp asıl yerine rücu etmesi |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Güneşin göğün tam ortasından batıya kayması (zeval) ile birlikte gölgenin doğu yönüne doğru geri dönmesi ve uzaması; zevalden sonra dönen gölgeye Arap dilinde özellikle bu ad verilmiştir |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruülkays bir beytinde su kaynağını tasvir ederken suyun üzerine gölgenin dönüp düşmesini bu kökle anlatır: تيممت العين التي دون ضارج / يفيء عليها الظل عرمضها طامي |
| Erken Arapça kullanım | Humeyd b. Sevr bir şiirinde ağacı ve gölgesini anlatırken sabah gölgesi ile zevalden sonra dönen fey gölgesini birbirinden ayırır: فلا الظل من برد الضحى تستطيعه / ولا الفيء من برد العشي تذوق |
المصدر Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha, el-Mufradāt.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça فيأ kökü, zevalden sonraki dönüşü ve bir durumdan diğerine rücu etmeyi anlatan özgün bir semantik matrise sahiptir. Sami dillerinde kökün zayıf ve hemzeli yapısı dolayısıyla doğrudan ses denkliği gösteren biçimler sınırlıdır; ancak Güney Sami dillerinde ve Arapçanın arkaik lehçelerinde gölgenin dönmesi ve bir şeyin asıl sahibine intikal etmesi anlamı sabittir. İbranice ve Süryanicede yönelme, nefes alma veya gölgenin uzaması bağlamındaki بعض ses benzerlikleri bulunsa da, Arapçadaki gibi zeval vakti dönüşü ve hukukî bir hakka rücu edişi tek bir kökte birleştiren katman doğrudan Arap dilinin kendi iç fonetik ve semantik ayrışmasıyla kristalleşmiştir. Kökün temelinde bir şeyin asıl kaynağına, tabii mecrasına geri çekilmesi hareketi yatmaktadır.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Güneşin batıya kaymasıyla gölgenin doğuya rücu etmesi | Kökün bütün soyut ve hukukî türevleri (tevbe, eşe dönüş, savaşsız elde edilen kamu malı) bu fiziksel dönüş hareketinden türetilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami dillerinde yönelme ve gölgenin dönüşü ile sınırlı örtüşmeler | Klasik İbranice veya Akadcada doğrudan üçlü hemzeli tam karşılık zayıftır; semantik çekirdek Arapçada müstakil kök olarak billurlaşmıştır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik diğer kollarda bu spesifik anlam örgüsünü doğrulayacak güvenilir veri tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
المصدر David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فيأ | Anlamlı | Dönmek, rücu etmek, zevalden sonraki gölge | Gölgenin zevalden sonra yön değiştirip dönmesi, kişinin öfkesinden veya yeminden vazgeçip dönmesi, fey geliri | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| فأي | Anlamlı | Yarmak, ayırmak, kafatasını kırmak | Başın kemiğini kılıçla yarıp beyni açığa çıkarma; cemaatin ayrılması | Kur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn müsta'mel sayar |
| يفأ | Anlamlı | Yükselmek, ergenleşmek, tepeye çıkmak | Çocuğun büyümesi, dağın veya tepenin yüksek yeri | Kur'an'da geçmez; Arapçada يفع ile eşanlamlı veya dönüşümlü kullanılır |
| يأف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip |
| أفي | Anlamlı | Veri bulunamadı | Belirgin fark tespit edilmedi | Arap dilinde müstakil kök oluşturmaz, yalnızca nidâ ve ses taklidi yapılarında geçer; Kur'an'da geçmez |
| أيف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde terkip edilmemiştir |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فيأ | Merkez | Geri dönmek, intikal etmek | Bir sapmadan, zevalden veya ayrılıktan sonra fıtrî ve meşru istikamete kendiliğinden veya hak gereği rücu etmek | Hem fiziksel gölgenin dönüşünü hem de iradî olarak hakka dönüşü ve kamuya rücu eden hakkı içerir |
| رجع | Komşu | Genel olarak geri dönmek | Nereden gelindiyse oraya geri gitmeyi ifade eder; zeval sonrası yön değiştirme nüansı zorunlu değildir | Harekete başlanan yere veya önceki hale maddî ya da manevî geri dönüş |
| آب | Komşu | Akşamleyin veya menzile dönmek | Genellikle akşam vakti sığınağına veya asıl yurduna yönelip dönmeyi ifade eder | Güneşin batışıyla evine dönen kimse gibi nihai istikamete yöneliş |
| ثوب | Komşu | Toplanıp aslına dönmek, karşılık bulmak | Dağılmış bir şeyin bir araya gelerek eski haline dönmesi ve mükâfat | Parçalanmışlığın bitip asıl bünyede toparlanması |
| نفر | Zıt | Ürküp kaçmak, uzaklaşmak | Merkeze ve meşru sınıra rücu etmenin aksine, panik veya isyanla sürüden ve haktan uzaklaşmak | Bir şeyden ürkerek ters yöne kaçıp uzaklaşma hali |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فيأ | Geri dönmek, zeval sonrası gölgesi, zahmetsiz kamu geliri | Zevalden sonraki doğal ve fıtrî dönüş ile hak sahibine rücu eden hukukî intikalin tamamını kapsar | Kesin |
| Latince | Revertere, reditus | Geri dönmek, geri gelmek, irat/gelir | Fiziksel dönüşü ve hukukî bir gelirin aslına dönüşünü karşılar; zeval sonrası gölge metaforunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | To return, to revert, escheated property / revenue | Geri dönmek, aslına rücu etmek, kamuya kalan gelir | Hakka ve önceki duruma dönüşü ve sahipsiz kalarak kamuya dönen mülkü karşılar; gölgenin yön değiştirmesi nüansını tek başına taşımaz | Güçlü |
| Almanca | Zurückkehren, anheimfallen | Geri dönmek, bir hakka/devlete geri kalmak | Bir mülkün veya hakkın asıl sahibine veya kamuya rücu etmesini ifade eder; gölge metaforunu içermez | Güçlü |
| Fransızca | Revenir, faire retour | Geri dönmek, rücu etmek | Hukukî ve fiilî geri dönüş hareketini verir; lisanî gölge mazmununu vermez | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فاءت / تفيء | Haktan sapmış bir grubun adalete ve Allah'ın emrine rücu etmesi | Haksız yere isyan eden veya taşkınlık yapan taifenin çatışmayı bırakıp barışa ve ilahî nizama dönmesi bağlamı (Hucurât 49:9) |
| فاءوا | Eşine yaklaşmamaya yemin eden (îlâ yapan) kocanın yemininden dönüp nikâh hukukuna rücu etmesi | Aile hukukunda evlilik bağını fiilen askıda bırakan yemini bozarak evlilik hukukunu ihya etme bağlamı (Bakara 2:226) |
| أفاء / تفيؤ | Savaş olmaksızın düşmandan kamuya intikal eden meşru gelir; mülkün asıl yaratıcısının tayin ettiği yere rücu etmesi | Savaş külfeti olmaksızın teslim alınan ve kamu yararına tahsis edilen mallar bağlamı (Haşr 59:6, Haşr 59:7, Ahzâb 33:50) |
| يتفيؤ / تتفيأ | Gölgelerin sağa ve sola eğilip dönerek Allah'a boyun eğmesi | Evrendeki nesnelerin gölgelerinin günün akışı içinde yön değiştirerek ilahî yasaya secde edişi bağlamı (Nahl 16:48) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kâinattaki zorunlu boyun eğiş (tekvinî irade) | Gölgelerin uzayıp yön değiştirmesinin Allah'ın kudretine ve kozmik yasalarına karşı bir tür ontolojik secde sayılması | Maddenin fıtrî olarak ilahî nizamın çekimine rücu etmesi |
| Fıkıh | Devlet gelirleri hukuku ve aile hukuku (îlâ) | Savaş yapılmadan elde edilen gayrimüslim mallarının (fey) taksimi; îlâ yapan kocanın 4 ay içinde eşine fiilen dönüşü (fey'e) | Hakkın asıl sahibine ve fıtrî nikâh bağına geri rücu edişi |
| Tefsir | Gölge metaforu ve kozmik tevhid âyetleri | Sabahki gölge (zıll) ile zeval sonrası dönen gölge (fey) arasındaki lisanî farkın tevhid delili olarak yorumlanması | Zevalden sonraki kaçınılmaz yön değişimi ve zevale boyun eğiş |
| Hadis | Peygamberî rızık ve kamu mülkiyeti tasarrufu | Hz. Peygamber'in rızkının fey gelirleri arasında kılınması ve bu gelirin beytülmâle aidiyeti meselesi | Zahmetsizce ve meşruiyet dairesinde hakka rücu eden kamusal pay |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevbe ve kulluk nizamı | Fıtrata ve ilahî emre rücu | Sapmayı durdurup asıl istikamete yöneltme | Günah veya taşkınlık durumundan ilahî iradenin belirlediği hududa geri dönüş | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve astronomik döngü | Gölgenin zeval sonrası açısal dönüşü | Zamanın ve kozmik bağımlılığın tespiti | Güneşin meridyen geçişinden sonra ışık ve gölgenin ters istikamette hareket etmesi | Kesin |
| Siyasi | Kamu düzeni ve isyanın bastırılması | Âsî taifenin kamu nizamına teslimiyeti | Çatışmayı sonlandırıp ortak nizama dönüşü sağlama | Taşkınlık yapan grubun meşru otoritenin ve hukukun çerçevesine geri dönmesi | Güçlü |
| İktisadi | Kamu maliyesi ve mülkiyet dolaşımı | Savaşsız elde edilen kamusal intikal (fey) | Mülkün sadece zenginler arasında dolaşan bir servet olmasını engelleme | Aslen Allah'a ait olan yeryüzü zenginliğinin haksız ellerden kamu havuzuna rücu etmesi | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz değişimi ve geri çağırıcı kuvvet (restoring force / oscillation) | Bir sistemin denge noktasını aştıktan sonra zıt yönde bir kuvvetle tekrar merkezî denge konumuna doğru geri çekilmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukukî rücu (restitutio in integrum / escheat) | Bozulan bir hukukî durumun veya sahipsiz kalan bir hakkın asıl kaynağına ya da kamu otoritesine geri dönmesi | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | فيأ kökünü yalnızca tarihî bir savaş hukuku terimi (savaşsız kazanılan ganimet) olarak görmek ve kökün fiziksel gölge hareketinden doğan varoluşsal boyutunu unutmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, kâinattaki gölgelerin boyun eğerek yön değiştirmesinden aile içi krizlerin barışla aşılmasına, siyasi isyanın adalete dönmesinden mülkiyetin kamuya rücuuna kadar uzanan evrensel bir geri dönüş yasasını ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kök daraltıldığında, fey gelirlerinin ahlâkî ve fıtrî zemini kavranamaz; îlâ ve bağy ayetlerindeki psikolojik ve hukukî rücu hareketinin kozmik teslimiyetle olan rabıtası kopar |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın ve insanın nihai olarak kendi hevasından veya geçici gücünden sıyrılarak asıl hakikat merkezine rücu etmek zorunda olduğunu; kâinattaki fiziksel hareket ile insanın ahlâkî ve hukukî yönelişinin aynı ilahî yasaya bağlı bulunduğunu gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kâinattaki varlıkların Allah'a boyun eğişini anlatan kozmolojik ayetlerde (Nahl 16:48), aile hukuku ve yemin bahsinde (Bakara 2:226), iç barış ve bağy ile mücadele hükümlerinde (Hucurât 49:9) ve kamu maliyesinin omurgasını kuran fey ayetlerinde (Haşr 59:6-7) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ganîmet ile fey arasındaki farkı belirginleştirir; feyin bir zorbalık veya talan değil, asıl hak sahibine ve kamu maslahatına yönelik meşru bir rücu olduğunu ortaya koyarak servet tekelleşmesini önleyici ilahî hikmeti açıklar |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamGüneşin tepe noktasını aşmasıyla gölgenin batıdan doğuya doğru yön değiştirip geri dönmesi ve boyun eğerek uzaması.
- Soyut anlamSapma, aşırılık, öfke veya haksız mülkiyet durumundan fıtrî dengeye, adalete ve ilahî iradenin sınırlarına geri rücu ediş.
- Sistematik karşılıkBozulan ya da haddi aşan bir durumun haricî veya dahilî bir eşikten sonra meşru kaynak havuzuna iadesi mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde , denge noktasından uzaklaşmış bir durumu (yeminiyle eşinden uzaklaşan koca, isyan eden taife veya meşruiyetini yitirmiş mülk); , fıtrî ve meşru asıl denge halini temsil eder. ifadesi, zeval vaktinin girmesi, dört aylık îlâ süresinin dolması gibi belirlenmiş kritik zaman eşiğini gösterir. Bu eşik aşıldığında sistem rücu fonksiyonu ile asıl durum olan noktasına geri döner. İkinci satırda yer alan ifadesi ise yapay direncin, isyanın veya çatışma potansiyelinin sıfırlanmasıyla sistemin kendiliğinden fıtrî merkeze doğru akışını simgeler.