لكن
ل - ك - ن
جذر- الورود: ١٣٠
- الآيات: ١٢٧
- الصيغ: ١٠
- المعاجم: ١٠
معناه في القرآن: Ve ancak
هذا الجذر أداة؛ مجاوراته عامة وضعيفة الدلالة.
ملاحظاتي
المعاجم(١٠)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٦٨٠الكاف واللام والنون معهما
ل ك ن، ن ك ل، ن ل ك مستعملات لكن: اللُّكْنة: عجمة الأَلْكَن، وهو يؤنث المذكر، ويذكر المؤنث، ويقال: هو الذي لا يقيم عربيته، لعجمة غالبة على لسانه، وهو الألْكَنُ.
نكل: النِّكلُ والنَّكلُ: ضرب من اللجم والقيود، وكل شيء يُنكل به غيره فهو نِكلٌ، قال:
عهدت أبا عمـران فـيه نـهـاكة وفي السيف نِكْل للعصا غير أعزل
ونكِلَ يَنْكَل: تميميه، ونَكَل حجازية. يقال: نَكَل الرجل عن
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٬٠٥٥اللُكْنَةُ: عُجمةٌ في اللسان وعِيٌّ. يقال: رجلٌ ألْكَنُ بيِّن اللَكَنِ. ولكن خفيفةٌ وثقيلةٌ: حرفُ عطفٍ للاستدراك والتحقيق يوجَب بها بعد نفي، إلا أن الثقيلة تعمل عمل إنّ تنصب الاسم وترفع الخبر ويُستدرَك بها بعد النفي والإيجاب. تقول: ما جاءني زيد لكِنَّ عَمراً قد جاء، وما تكلم زيد لَكِنَّ عَمْراً قد تكلم. والخفيفة لا تعمل لأنها تقع على الأسماء والأفعال، وتقع أيضاً بعد النفي إذا ابتدأت بما بعدها.
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٤٬٣٣٧ك ل ن
لكن ، نكل ، نلك
استعمل من وجوهه : لكن ، نكل ، نلك .
نكل : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( إن الله يُحِبُّ النَّكَلَ على النَّكَلِ ) قيل وما النَّكَلُ عَلَى النَّكَلِ ؟ قال : ( الرَّجلُ القويُّ المُجرَّبُ المُبْدِىءُ المعيدُ على الفَرَسُ المجرَّبِ المبْدِىء المِعيدِ ) .
قال أبو عبيد : يقال : رجلٌ نَكَلٌ ، ونِكْلٌ ، ومعناهُ قريبٌ من التَّفْسيرِ الذي في الحديث .
قال ويقال :
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ١٬٥٥٦(باب اللام والكاف وما يثلثهما)
(لكم) اللام والكاف والميم كلمةٌ واحدةٌ، هي اللَّكمْ: الضرب باليد مجموعةً. قالوا: وقياسه من الخُفِّ الملَكَّم، وهو الصُّلْب الشَّديد.
(لكن) اللام والكاف والنون كلمةٌ واحدة، هي اللّكْنَة، وهي العِيُّ في اللِّسان. ورجلٌ ألْكَنُ وامرأةٌ لَكْناء، وهو اللَّكَنُ(1) أيضاً.
(لكي) اللام والكاف والحرف المعتل أو المهموز، يدلُّ على لزوم مكانٍ وتباطؤ. ولَكِيت بفُلانٍ لَكىً
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٠٠ل ك ن
رجل ألكن وقوم لكنٌ وفي لسانه لكنة: عيّ وتلاكن في كلامه: أرى من نفسه اللكنة ليضحك الناس.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٤٬١٤٤اللُّكْنَة: عُجْمة في اللسان وعِيٌّ. يقال: رجل أَلْكَنُ بيِّنُ اللَّكَن. ابن سيده: الأَلْكَنُ الذي لا يُقِيمُ العربية من عجمة في لسانه، لَكِنَ لَكَناً ولُكْنَة ولُكُونة. ويقال: به لُكْنة شديدة ولُكُونةٌ ولُكْنُونة.
ولُكانٌ: اسم موضع؛ قال زهير:
ولا لُكانٌ إِلى وادي الغِمارِ، ولا
شَرْقيُّ سَلمى،. ولا فيْدٌ ولا رِهَمُ
(* قوله «إلى وادي الغمار» كذا
بالأصل ونسخة من المحكم، والذي في ياقوت: ولا وادي
اللُّكْنَة: عُجْمة في اللسان وعِيٌّ. يقال: رجل أَلْكَنُ بيِّنُ اللَّكَن. ابن سيده: الأَلْكَنُ الذي لا يُقِيمُ العربية من عجمة في لسانه، لَكِنَ لَكَناً ولُكْنَة ولُكُونة. ويقال: به لُكْنة شديدة ولُكُونةٌ ولُكْنُونة. ولُكانٌ: اسم موضع؛ قال زهير: ولا لُكانٌ إِلى وادي الغِمارِ، ولا شَرْقيُّ سَلمى،. ولا فيْدٌ ولا رِهَمُ (* قوله «إلى وادي الغمار» كذا بالأصل ونسخة من المحكم، والذي في ياقوت: ولا وادي الغمار. وقوله «ولا رهم» الذي في ياقوت: ولا رمم، وضبطه كعنب وسبب: اسم موضع، ولم نجد رهم بالهاء اسم موضع). قال ابن سيده: كذا رواه ثعلب، وخطَّأَ من روى فالآلُكانُ، قال: وكذلك رواية الطُّوسيِّ أَيضاً. المُبرّد: الُّكْنَةُ أَن تَعْترِضَ على كلام المتكلم اللغةُ الأَعجمية. يقال: فلان يَرْتَضِخُ لُكْنَةً روميةً أَو حبشية أَو سِنْدِية أَو ما كانت من لغات العجم. الفراء: للعرب في لَكِنَّ لغتان: بتشديد النون مفتوحة، وإسكانها خفيفة، فمن شدَّدها نصب بها الأَسماء ولم يَلِها فَعَل ولا يَفْعَلُ، ومن خفف نونها وأَسكنها لم يعملها في شيء اسم ولا فعل، وكان الذي يعمل في الاسم الذي بعدها ما معه مما ينصبه أَو يرفعه أَو يخفضه، من ذلك قول الله: ولكنِ الناسُ أَنفُسَهم يَظْلِمُونَ، ولكِنِ اللهُ رمى، ولكن الشياطينُ كَفَرُوا؛ رُفِعَتْ هذه الأَحرفُ بالأَفاعيل التي بعدها، وأَما قوله: ما كان محمدٌ أَبا أَحَد من رجالكم ولكن رسُولَ اللهِ؛ فإنك أَضمرت كان بعد ولكن فنصبت بها، ولو رفعته على أَن تُضْمِرَ هو فتريد ولكن هو رسولُ الله كان صواباً؛ ومثله: وما كان هذا القرآنُ أَن يُفْتَرى من دون الله ولكن تَصْديقُ، وتصديقَ، فإذا أُلقِيَت من لكن الواوُ في أَولها آثرت العرب تخفيف نونها، وإذا أَدخلوا الواو آثروا تشديدها، وإنما فعلوا ذلك لأَنها رجوع عما أَصابَ أَول الكلام، فشبهت ببل إذ كانت رجوعاً مثلها، أَلا ترى أَنك تقول لم يقم أَخوك بل أَبوك، ثم تقول لم يقم أَخوك لكن أَبوك فتراهما في معنى واحد، والواو لا تصلح في بل، فإذا قالوا ولكن فأَدخلوا الواو تباعدت من بل إذ لم تصلح في بل الواو، فآثروا فيها تشديد النون، وجعلوا الواو كأَنها دخلت لعطف لا بمعنى بل، وإنما نصبت العرب بها إذا شددت نونها لأَن أَصلها إن عبد الله قائم، زيدت على إنَّ لام وكاف فصارتا جميعاً حرفاً واحداً؛ قال الجوهري: بعض النحويين يقول أَصله إن واللام والكاف زوائد، قال: يدل على ذلك أَن العرب تدخل اللام في خبرها؛ وأنشد الفراء: ولَكِنَّني من حُبِّها لَعَمِيدُ فلم يدخل اللام إلا أَن معناها إنَّ، ولا تجوز الإمالة في لكن وصورة اللفظ بها لاكنّ، وكتبت في المصاحف بغير أَلف وأَلفها غير ممالة؛ قال الكسائي: حرفان من الاستثناء لا يقعان أَكثر ما يقعان إلا مع الجحد وهما بل ولكن، والعرب تجعلهما مثل واو النسق. ابن سيده: ولكن ولكنّ حرف يُثْبَتُ به بعد النفي. قال ابن جني: القول في أَلف لكنّ ولكنْ أَن يكونا أَصلين لأَن الكلمة حرفان ولا ينبغي أَن توجد الزيادة في الحروف، قال: فإن سميت بهما. ونقلتهما إلى حكم الأَسماء حكمت بزيادة الأَلف، وكان وزن المثقلة فاعِلاً ووزن المخففة فاعِلاً، وأَما قراءتهم: لكنَّا هو اللهُ هو ربي فأَصلها لكن أَنا، فلما حذفت الهمزة للتخفيف وأُلقيت حركتها على نون لكن صار التقدير لكننا، فلما اجتمع حرفان مثلان كره ذلك، كما كره شدد وجلل، فأَسكنوا النون الأُولى وأَدغموها في الثانية فصارت لكنَّا، كما أَسكنوا الحرف الأَول من شدد وجلل فأَدغموه في الثاني فقالوا جَلَّ وشَدَّ، فاعْتَدُّوا بالحركة وإن كانت غير لازمة، وقيل في قوله: لَكنَّا هو اللهُ ربي، يقال: أَصله لكنْ أَنا، فحذفت الأَلف فالتقت نونان فجاء التشديد لذلك؛ وقوله: ولَسْتُ بآتيه ولا أَسْتَطِيعُه، ولاكِ اسْقِني إن كان ماؤُكَ ذا فَضْلِ إنما أَراد: ولكن اسقني، فحذفت النون للضرورة، وهو قبيح، وشبهها بما يحذف من حروف اللين لالتقاء الساكنين للمشاكلة التي بين النون الساكنة وحرف العلة. وقال ابن جني: حَذْفُ النون لالتقاء الساكنين البَتَّةَ؛ وهو مع ذلك أَقبح من حذف نون من في قوله: غيرُ الذي قد يقالُ مِ الكَذِبِ من قِبَلِ أَن أَصل لكن المخففة لكنّ المشددة، فحذفت إحدى النونين تخفيفاً، فإذا ذهبت تحذف النون الثانية أَيضاً أَجحفت بالكلمة؛ قال الجوهري: لكن، خفيفةً وثقيلةً، حرفُ عطف للاستدراك والتحقيق يُوجَبُ بها بعد نفي، إلا أَن الثقيلة تَعْمَلُ عَمَلَ إنّ تنصب الإسم وترفع الخبر، ويستدرك بها بعد النفي والإبجاب، تقول: ما جاءني زيد لكنَّ عمراً قد جاء، وما تكلم زيدٌ لكنَّ عمراً قد تكلم، والخفيفة لا تعمل لأَنها تقع على الأَسماء، والأَفعال، وتقع أَيضاً بعد النفي إذا ابتدأَت بما بعدها، تقول: جاءني القوم لكن عمرو لم يجئ، فترفع ولا يجوز أَن تقول لكن عمرو وتسكت حتى تاتي بجملة تامة، فأَما إن كانت عاطفة اسماً مفرداً على اسم لم يجز أَن تقع إلا بعد نفي، وتُلْزِم الثاني مثل إعراب الأَول، تقول: ما رأَيتُ زيداً لكنْ عمراً، وما جاءني زيد لكنْ عمرو.
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٤٣٥* ل ك ن * * اللُّكْنَةُ * عُجمة في اللسان وعِيٌّ يُقال رجل * أَلكَنُ * بيِّن * اللَّكَنِ * وقد * لَكِنَ * من باب طرِب و * لكنْ * خفيفة وثقيلة حرف عطف للاستدراك والتحقيق يوجب بها بعد نفي إلا أن تنصب تعمل عمل إن تنصب الاسم وترفع الخبر ويستدرك بها بعد النفي والقبول تقول ما تكلم زيد لكن عمرا قد تكلم وما جاءني زيد لكن عمرا قد جاء والخفيفة لا تعمل وقوله تعالى ﴿لكِنَّا هو الله ربي﴾ أصله لكن أنا فحذفت
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٤٬٩٨٣: ( لَكِنَ ، كفَرِحَ ، لَكَناً ، محرّكةً ، ولُكْنةً ولُكونَةً ولُكْنونَةً ، بضَمِّهِنَّ ، فهو أَلْكَنُ ) وهُم لُكْنٌ : ( لا يُقِيمُ العَرَبيَّةَ لعُجْمةِ لِسانِه ) .
( وقيلَ : اللُّكْنَةُ عِيٌّ في اللِّسانِ .
وقالَ المبرِّدُ : هو أَن تَعْتَرِضَ على كَلامِ المُتكلِّم اللغةُ الأَعْجميَّةُ . يقالُ : فلانٌ يَرْتَضِخُ لُكْنَةً رُومِيَّةُ .
( و ) لُكَانُ ، ( كغُرابٍ : ع ) ، وهو عَلَمٌ مُرْتَجَل ؛
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٥٦٥لُكْنَةٌ
لُكْنَةٌ ذ An impotence, or impediment, or a difficulty, in speech or utterance; (Msb;) a barbarousness, or viciousness, and an impotence, or impediment, in speech: (S:) or the not speaking Arabic rightly, by reason of a barbarousness, or viciousness, in the tongue: (K:) or the interposing of [words of] a foreign language in one's speech. (Mbr, TA.) See تَهْتَهَةٌ; and عُجْمَةٌ, with
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٣٣٢لَكِنَ
لَكِنَ A ( n. ac. لُكْن 3 , لُكْنَة 3t , لَكَن 4 , لُكُوْنَة 27t , لُكْنُوْنَة ),
a. stammered, hesitated.
لَكَن
لَكَن 4 , ( pl. أَلْكَاْن 38 ), P. ,
a. Copper-basin.
أَلْكَنُ
أَلْكَنُ 14 , ( pl. لُكْن 3 ),
a. Stammerer.
لٰكِنْ
لٰكِنْ , لٰكِنَّ
a. But; yet; however; still ( also used with pronominal suffixes ).
الصيغ(١٠)
- وَلَكِنْVe ancakمعانٍ أخرى: ١(وَلَكِنْ)×٥٧
- وَلَكِنَّVe ancakمعانٍ أخرى: ١(وَلَكِنَّ)×٥٣
- لَكِنِAncak(لَكِنْ)×٦
- وَلَكِنِّيVe ancak ben(وَلَكِنِّي)×٤
- وَلَكِنَّاVe ancak biz(وَلَكِنَّا)×٣
- وَلَكِنَّكُمْAncak sizمعانٍ أخرى: ١(وَلَكِنَّكُمْ)×٢
- وَلَكِنِVe ancak(وَلَكِنْ)×٢
- لَكِنَّAncak(لَكِنَّ)×١
- وَلَكِنَّهُVe ancak o(وَلَكِنَّهُ)×١
- وَلَكِنَّهُمْVe ancak onlar(وَلَكِنَّهُمْ)×١
الجذور المجاورةالمجاورة: ٢٢٤ (الإجمالي: ٥٠٤)
- كثر
الآيات المشتركة: ٣٦ · Kesr(sin ile) kırık demektir
- أله
الآيات المشتركة: ٨٤ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- أنس
الآيات المشتركة: ٣٤ · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
- علم
الآيات المشتركة: ٤٨ · Dağın sivri noktası demektir
- شيأ
الآيات المشتركة: ٢٨ · Şey
- نفس
الآيات المشتركة: ١٨ · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
- كون
الآيات المشتركة: ٤٤ · Kevn, tepe demektir
- رسل
الآيات المشتركة: ٢٢ · Saçak demektir
- ظلم
الآيات المشتركة: ١٧ · Zalimler
- أمن
الآيات المشتركة: ٣٠ · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
- بلو
الآيات المشتركة: ٧ · Biley taşı
- ذو
الآيات المشتركة: ٩ · Sahip
الآيات التي ورد فيها(١٢٧)
أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلَكِنْ لَا يَشْعُرُونَ
Ve ancak
وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَمَا آمَنَ النَّاسُ قَالُوا أَنُؤْمِنُ كَمَا آمَنَ السُّفَهَاءُ أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهَاءُ وَلَكِنْ لَا يَعْلَمُونَ
Ve ancak
وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ
Ve ancak
وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْيَاءٌ وَلَكِنْ لَا تَشْعُرُونَ
Ve ancak
لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ
Ve ancak
… أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ وَلَكِنْ لَا تُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفًا …
Ve ancak
… كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ …
Ve ancak
مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ
Ve ancak
… يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِمَا كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ وَبِمَا كُنْتُمْ …
Ve ancak
… حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلَكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ
Ve ancak
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | لكن |
| Yapı | Edat ve üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | بل, إلا, غير |
| Zıt Kök | كذلك |
| Çekirdek Özet 1 | Sözün akışına müdahale ederek yanlış anlama veya yanılgıyı gideren duraksama ve araya girme |
| Çekirdek Özet 2 | Önceki sözün uyandırdığı zannı tashih etme, peşin hükmü kırma ve hakikati netleştirme |
| Çekirdek Özet 3 | Düşüncede yanılsamayı önleyen, zihinsel dengeyi ve istisnaî hakikati kuran düzeltme mekanizması |
| Kritik Hata Riski | İstidrak edatını basit bir bağlaç sayarak önceki yargıyı bütünüyle iptal ettiği yanılgısına düşmek |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| لك | Temas etme, duraklama ve engelle karşılaşma; لكم kökünde vuruşla durdurma ve لكد kökünde yapışıp kalma örneklerinde görülen sınırlandırma hareketi | ن | Beliren duraksama ve engeli, söz akışında kalıcı bir düzeltme, telafi ve süreklilik bildiren bir sınırlamaya dönüştürmüştür |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ل | çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Sözü veya muhatabın algısını belirli bir istikamete çevirme ve yöneltme |
| ك | avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Zihindeki önceki algıyı kavrama, sınırlandırma ve avuç içine alarak tutma |
| ن | filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Düzeltilen yeni anlamın sürekliliğini, akışını ve canlı biçimde devamını sağlama |
| لكن | değnekle yöneltip kavrayarak sürdürme | Önceki sözün doğurduğu akışı yönlendirip sınırlayarak yeni ve doğru bir mecrada devam ettirme hareketi |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dildeki tutukluk, konuşanın diline acemilik karışması sebebiyle söz akışında duraksama ve yabancılaşma olması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ'nın beytinde geçen yer adı şahidinde görüldüğü üzere sözlüklerin kaydettiği erken kullanımlar: ولا لُكانٌ إِلى وادي الغِمارِ، ولا / شَرْقيُّ سَلمى، ولا فيْدٌ ولا رِهَمُ |
| Erken Arapça kullanım | Cümleler arasında önceki yargının uyandırdığı zannı gidermek, sözü tashih ve telafi etmek üzere istidrak edatı olarak kullanılması |
المصدر Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça bünyesinde hem dildeki tutukluğu bildiren bir fiil kökü hem de cümleler arası tashih işlevi gören bir istidrak edatı olarak yer alan لكن lafzı, karşılaştırmalı Sami dillerinde parçacık morfolojisi bakımından incelenmiştir. Klasik dilbilimcilerin bir kısmı bu edatın olumsuzluk veya tahkik bildiren edatsal unsurların birleşimiyle oluştuğunu ileri sürerken, genel Sami morfolojisindeki benzer yapılar sınırlama ve karşıtlık bağlamında gelişmiştir. Süryanice ve İbranice gibi akraba dillerde doğrudan üçlü bir fiil kökünden ziyade, önceki önermeyi sınırlayan ve ardından gelen hükmü teyit eden edatsal ve sentaktik kalıplarla paralellik gösterir.
درجة الثقة Muhtemel
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Dildeki tutukluk ve takılma anlamından söz akışındaki düzeltme ve istidrak işlevine geçiş | Söz akışında bir kesinti ve yeniden yöneliş ilişkisi | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ve İbranicede karşıtlık veya sonuç bildiren edatsal yapılarla işlevsel benzerlik | Ortak işlevsel edat gelişimi ve sentaktik paralellik | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| لكن | Anlamlı | İstidrak ve dilde tutukluk | Sözün akışını düzeltme ve dildeki acemilik | Hedef kök |
| لنك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
| كلن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
| كنل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
| نلك | Anlamlı | Ağaç türü | Meyvesi sarı alıç olan bir ağaç | Kitābü'l-ʿAyn'da kayıtlıdır, Kur'an'da geçmez |
| نكل | Anlamlı | Bağlamak, engellemek, caydırmak | Cezalandırma yoluyla başkalarını engelleme ve geri durdurma | Çekirdeğin sınırlandırma ve durdurma boyutuyla akrabadır |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| لكن | Merkez | İstidrak ve tashih | Önceki ifadenin doğurabileceği yanlış zannı giderip yeni bir gerçeği kurma | Söz akışında sınırlama ve tashih |
| بل | Komşu | İdrâb ve vazgeçme | Önceki sözden tamamen dönerek veya onu hükümsüz kılarak yeni hükme geçme | Önceki yargıyı hükümsüz bırakabilme farkı |
| إلا | Komşu | İstisna | Genel bir hükümden belirli bir unsuru veya fertleri hariç tutma | Cümle düzleminde değil fert düzeyinde hariç tutma |
| غير | Komşu | Başkalık ve sınır | Bir şeyin zıddı veya gayrısı olduğunu belirterek ayrıştırma | Nitelik ve aidiyet farkını bildirme |
| كذلك | Zıt | Aynılık ve süreklilik | Önceki durumu tashih etmeksizin aynen onaylama ve benzetme | İstidrakın aksine akışı kesmeden aynı doğrultuda sürdürme |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | لكن | Ancak, fakat, lakin | İstidrak edatıdır; önceki sözün yanlış anlaşılmasını önler | Kesin |
| Latince | sed, attamen | Fakat, ancak, yine de | Önceki ifadenin kapsamını sınırlar ve karşıt doğruyu verir | Güçlü |
| İngilizce | but, however | Ancak, fakat, ne var ki | İstidrak ve tezat ilişkisini karşılar, tahkik boyutunu tam yansıtmayabilir | Güçlü |
| Almanca | aber, jedoch | Ama, fakat, yine de | Cümleler arası tashih ve sınırlamayı bildirir | Güçlü |
| Fransızca | mais, cependant | Fakat, ancak, bununla birlikte | Karşıtlık ve tahkik nüanslarını taşır | Güçlü |
المصدر Lane's Lexicon, Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| وَلَكِنْ | Zannı tashih ve telafi | İnsanların yanlış kuruntularını veya iddialarını reddedip hakikati bildirme bağlamı; örnek Bakara 2:12, A‘râf 7:187, Kasas 28:46 |
| لَكِنِ | İstidrak ve hakikatin ikrarı | Müminlerin durumunu kâfirlerden ayıran veya Allah'ın şahitliğini teyit eden bağlam; örnek Âl-i İmrân 3:198, Nisâ 4:166, Kehf 18:38 |
| وَلَكِنَّ (Zamirle bitişen sîgalar) | Tahkik ile birlikte tashih | Peygamberlerin tebliğdeki durumunu veya insanların gafletini vurgulayan bağlam; örnek A‘râf 7:61, Hûd 11:29, Ahkāf 46:23 |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahî fiil ve insan iradesi | İlahi iradenin mutlaklığı karşısında insanın sorumluluğunu teyit eden istidrak ifadeleri | İlahî fiil ile kulun sorumluluğu arasındaki denge |
| Fıkıh | İkrar ve akit lafızları | Şart ve akit cümlelerinde önceki beyanı kayıtlayan istidrak hükümleri | İkrarın bozulmaması ve hükmün sınırlandırılması |
| Tefsir | İstidrak ve belağat tahlili | Âyetlerde muhatabın zihnine gelebilecek yanlış kuruntuları gideren üslup inceliği | Cümleler arası mantıksal uyum ve yanılgı tasfiyesi |
| Hadis | Nebevi irşad dili | Muhatapların zihnindeki peşin hükümleri ve aşırı genellemeleri düzeltme üslubu | Sözün mutlaklaştırılmasını engelleme |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İtikat ve tebliğ | Hakikatin teyidi ve zannın iptali | İnsanların batıl algılarını yıkıp gerçeği ikame etme | Dini bilincin peşin hükümlerden arındırılması | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve mantık | Hükmün sınırlandırılması ve tashih | Tezin mutlak olmadığını gösterip doğru şartı ekleme | Yanlış genellemelerin önlenmesi | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve otorite | İktidarın sınırlandırılması | Yetki tanımlarında denge kurma ve mutlaklığı kırma | Gücün keyfîleşmesini engelleyen denge mekanizması | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve tasarruf | Tasarruf sınırları | Serbest piyasa eylemlerine ahlaki ve hukuki çerçeve koyma | Aşırı kazanç veya haksız tasarrufun sınırlandırılması | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Koşullu filtreleme ve hata ayıklama operatörü | Bir veri akışında yanlışlanan veya taşan parametrenin ayıklanıp yerine doğru kuralın atanması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Bilişsel yeniden çerçeveleme | Zihinde oluşan peşin hükmün veya algısal yanılsamanın yeni bir bilgiyle tashih edilerek dengelenmesi | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Lafzı yalnızca sıradan bir zıtlık bağlacı sayarak önceki ifadenin zihinde uyandırdığı vehmi tashih etme derinliğini göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Muhatabın zihnindeki gizli önkabulleri yıkarak mutlak sanılan bir durumun sınırlarını çizen ve insan algısını ilahi hakikatle dengeleyen işlev |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âyetler arasında çelişki olduğu zannına kapılmak veya peygamberlerin tebliğindeki tashih edici açıklamaları gereksiz birer itiraz gibi görmek |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın tashih edici üslubunun merkezinde yer alır ve insanın vehimle örülü zihnini adım adım hakikatle yüzleştirir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Münafıkların iddialarının reddedildiği, peygamberlerin risalet savunularının aktarıldığı ve insanların çoğunun bilmediğinin vurgulandığı âyetlerde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'ın bir olguyu eleştirirken toptancı bir yaklaşımla gerçeği bütünüyle reddettiği yanılgısını düzeltir |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamSöz akışında veya dilde duraksama meydana gelmesi, araya düzeltici bir unsurun girmesi.
- Soyut anlamÖnceki önermeden doğan vehim veya yanılgıyı ortadan kaldırarak hakikati tespit ve tahkik etme.
- Sistematik karşılıkDüşünce ve dil sistemlerinde peşin hükümleri filtreleyerek zihinsel dengeyi kuran tashih mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde önceki önermeyi ve onun zihinde doğurduğu ilk algı alanını, bu önermeden kaynaklanan yanlış vehim veya yanılsama kümesini, ise istidrak ile kurulan tashih edilmiş hakikat kümesini temsil eder; fonksiyonu لكن lafzının yanılgıyı ayıklayıp hakikati ekleyen dönüştürücü istidrak ameliyesidir.